TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

VŨ THU THỦY

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC PHÁT
HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀO GIẢNG
DẠY MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 3

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học

Người hướng dẫn khoa học:

ThS. LÊ THU PHƯƠNG

HÀ NỘI, 2016


LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu khóa luận này tôi không khỏi lúng
túng và bỡ ngỡ. Nhưng với sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình của Th.S. Lê Thu Phương,
tôi đã từng bước tiến hành và hoàn thành được khóa luận với đề tài "Vận dụng
phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề vào giảng dạy một số
yếu tố hình học lớp 3".
Qua đây tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến cô Lê Thu Phương, các thầy
cô giáo trong khoa Giáo dục Tiểu học đã tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành
khóa luận tốt nghiệp này.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Xuân Hòa, ngày 20 tháng 4 năm 2016
Sinh viên

1.1.3.2. Cấu trúc của năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề ............. 9
1.1.3.3.Quy trình dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề .................. 10
1.1.3.4. Đặc điểm của dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề ........... 12
1.1.4. Kế hoạch giảng dạy các yếu tố hình học trong chương trình Toán
lớp 3 .......................................................................................................... 12
1.1.4.1. Mục đích của việc dạy các yếu tố hình học ........................... 12
1.1.4.2. Nội dung dạy các yếu tố hình học lớp 3 ................................ 12
1.2. Cơ sở thực tiễn ...................................................................................... 13
1.2.1. Thực trạng của việc dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong
môn Toán hiện nay ở trường Tiểu học ..................................................... 13
1.2.2. Nguyên nhân ................................................................................... 14
1.2.2.1. Nguyên nhân từ phía giáo viên .............................................. 14
1.2.2.2. Nguyên nhân từ phía học sinh ............................................... 15
1.2.2.3. Nguyên nhân về nội dung dạy học ........................................ 15


1.2.2.4. Nguyên nhân về cơ sở vật chất và thiết bị dạy học ............... 15
1.2.3. Điều kiện để áp dụng phương pháp dạy học tích cực ..................... 16
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 ............................................................................... 17
CHƯƠNG 2. VẬN DỤNG DẠY HỌC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT
VẤN ĐỀ VÀO GIẢNG DẠY MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 3 .... 18
2.1. Các cách thông dụng để tạo tình huống có vấn đề ............................... 18
2.1.1. Tạo tình huống có vấn đề dựa vào tình huống có thực trong thực
tiễn ............................................................................................................. 18
2.1.2. Tạo tình huống có vấn đề từ những kiến thức học thường ngày .... 18
2.1.3. Tạo tình huống có vấn đề bằng cách lật ngược vấn đề ................... 19
2.1.4. Tạo tình huống có vấn đề bằng cách xem xét tương tự để xây dựng
kiến thức mới ............................................................................................ 20
2.1.5. Tạo tình huống có vấn đề bằng cách khái quát hóa ........................ 21
2.1.6. Tạo tình huống có vấn đề bằng cách nêu một bài toán mà việc giải


: giáo viên

HS

: học sinh

PPDH

: phương phát dạy học

SGK

: sách giáo khoa

HCN

: hình chữ nhật

NX

: nhận xét


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Vai trò của giáo dục trong tình hình phát triển của xã hội
Hiện nay, trên thế giới cũng như ở nước ta đang phát triển theo xu hướng
mở rộng trên nhiều lĩnh vực như công nghệ thông tin, toàn cầu hóa trong kinh
tế, vấn đề hội nhập, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Những thay

toán Tiểu học phát huy hiệu quả một cách tối ưu và mang nhiều hứng thú thì
nhất thiết cần đổi mới trong phương pháp dạy và học.
1.5. Sự cần thiết vận dụng phương pháp dạy học phát hiện và GQVĐ trong
dạy yếu tố hình học
Phương pháp dạy học phát hiện và GQVĐ là một trong những phương
pháp dạy học tích cực được ưu tiên trong tổ chức dạy học. Phương pháp dạy
học này đảm bảo cho học sinh việc tham gia hoạt động học theo hướng tự
giác, chủ động, sáng tạo. Năng lực GQVĐ cũng được coi là mục tiêu GD toán
học, là một trong các nội dung giáo dục toán học.
Vận dụng PPDH phát hiện và GQVĐ vào giảng dạy một số yếu tố hình
học giúp học sinh tự mình khám phá tri thức dựa trên kiến thức thực tế, phát
triển năng lực chế biến thông tin và ghi nhớ bài học tạo nền tảng cho học sinh
học các kiến thức khác về hình học.
1.6. Vai trò của nội dung chương trình Toán học lớp 3
Chương trình đào tạo bậc Tiểu học được chia làm 2 giai đoạn: giai đoạn
đầu Tiểu học (lớp 1, 2, 3) và giai đoạn cuối Tiểu học (lớp 4, 5). Lớp 3 học
sinh vừa có nền tảng kiến thức được tích lũy ở các lớp 1, 2 đồng thời là sự
tổng kết lại và liên kết với giai đoạn sau khó hơn. Chính vì vậy nội dung
chương trình môn Toán lớp 3 nói chung và nội dung hình học lớp 3 rất cần
được trú trọng.
1.7. Đặc điểm tâm sinh lí học sinh Tiểu học
Khi lên bậc Tiểu học, học sinh phải chuyển từ hoạt động chủ đạo là vui
chơi sang hoạt động chủ đạo là học tập. Để giúp trẻ thích nghi dần với môi

2


trường Tiểu học đồng thời phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi này thì
cần tạo ra hứng thú học tập cho học sinh bằng cách "học mà chơi, chơi mà
học" và thường xuyên tạo sự mới mẻ trong quá trình dạy và học.

Toán lớp 3.
6. Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu lý luận;
- Điều tra, quan sát;
- Thực nghiệm sư phạm;
- Thu thập thông tin và phân tích dữ liệu;
7. Cấu trúc khóa luận
PHẦN 1. MỞ ĐẦU
PHẦN 2. NỘI DUNG
Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn về việc vận dụng phương pháp dạy
học phát hiện và giải quyết vấn đề vào giảng dạy một số yếu tố hình học lớp 3
Chương 2. Vận dụng dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề vào giảng
dạy một số yếu tố hình học ở lớp 3
PHẦN 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

4


CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh lớp 3
Ở Tiểu học tâm sinh lý học sinh được chia làm hai giai đoạn.
Giai đoạn đầu cấp: lớp 1, 2, 3;
Giai đoạn cuối cấp: Lớp 4, 5.
Khả năng nhận thức của học sinh Tiểu học đang được hình thành và
phát triển theo từng giai đoạn có quy luật riêng song song với quá trình phát
triển tâm lý. Nó tạo điều kiện cho sự lĩnh hội tri thức mới và cách thức hành
động mới, hình thành năng lực sáng tạo của học sinh. Học sinh Tiểu học nhất
là giai đoạn đầu, bắt đầu đến trường thực hiện hoạt động học tập là bước
ngoặt quan trọng trong đời sống trẻ ở lứa tuổi này.

năng lực trí tuệ. Hình học không những thể hiện trong môn Toán mà còn được
ứng dụng rộng rãi trong những môn học khác.
Đối với HS lớp 3 khi học các yếu tố hình học, HS phải nhận biết các
góc từ trực quan hình ảnh, vẽ được góc bằng thước thẳng và ê - ke, nhận biết
góc vuông, góc không vuông; nhận biết các yếu tố của hình (góc, cạnh và
đỉnh) và đặc điểm của hình chữ nhật, hình vuông. Dựa vào đặc điểm về cạnh,
góc của hình chữ nhật, hình vuông hình thành cách tính chu vi, diện tích của
hình chữ nhật, hình vuông và bước đầu ứng dụng vào thực tế.Phân biệt điểm
ở giữa, trung điểm của đoạn thẳng. Biết sử dụng compa vẽ hình tròn và nắm
được tâm, bán kính, đường kính, thực hành vẽ trang trí hình tròn.
Từ những kiến thức trên học sinh ứng dụng vào việc nhận dạng hình,
ghép hình, vẽ hình và giải toán có lời văn liên quan đến các yếu tố hình học.
Như vậy, muốn học sinh học tốt môn Toán thì yếu tố quyết định là
người thầy phải có phương pháp giảng dạy phù hợp nhằm nâng cao chất
lượng đồng thời phải phát huy được tính tích cực của học sinh. GV tổ chức,

6


hướng dẫn giúp học sinh tự phát hiện, nắm vững và vận dụng được kiến thức
dựa trên năng lực của bản thân.
Dựa vào những đặc điểm tâm lý của học sinh lớp 3 trong việc nhận
thức về yếu tố hình học, cùng sự cần thiết trong đổi mới tổ chức dạy học
chúng ta có thể vận dụng phương pháp dạy học Phát hiện và GQVĐ trong dạy
nội dung hình học để đạt mục tiêu dạy và học tốt nhất.
1.1.3. Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề
1.1.3.1. Một số khái niệm
a. Vấn đề
Vấn đề là điều cần được xem xét, nghiên cứu, giải quyết (Hoàng Phê Từ điển tiếng Việt).
“Vấn đề” là một thuật ngữ quen thuộc trong đời sống. Trong giáo dục,

- Gợi nhu cầu nhận thức: Nếu tình huống có vấn đề nhưng học sinh
không có nhu cầu tìm hiểu, giải quyết thì chưa phải tình huống có vấn đề.
- Khơi dậy niềm tin ở khả năng của bản thân: Khơi gợi ở học sinh niềm
tin và khả năng học tập có thể giải quyết vấn đề đó.
Hay nói cách khác tình huống có vấn đề là tình huống mà ở đó xuất
hiện một vấn đề như đã nói ở trên và vấn đề này vừa quen vừa lạ với người
học. Quen vì có chứa đựng những kiến thức có liên quan mà học sinh đã được
học trước đó. Lạ vì mặc dù trông quen nhưng ngay tại thời điểm đó người học
chưa thể giải được.
Ví dụ:
Bài "Diện tích hình vuông" - lớp 3
Ta xét xem đây có phải là tình huống có vấn đề không.
- Tồn tại một vấn đề: Phải tính diện tích hình vuông trong khi học sinh
chưa biết về công thức, quy tắc tính diện tích hình vuông.
- Gợi nhu cầu nhận thức: Học sinh có nhu cầu muốn biết cách tính diện
tích hình vuông.
- Gợi niềm tin ở bản thân: Tuy chưa biết công thức tính diên tích hình
vuông nhưng học sinh đã biết hình vuông từ lớp 1, biết đặc điểm của hình

8


vuông, biết hình vuông là trường hợp đặc biệt của hình chữ nhật, biết cách
tiến hành tính diện tích của hình chữ nhật như thế nào để học sinh tính được
diện tích cuả hình vuông.
Vậy đây là một tình huống có vấn đề.
c. Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề
Theo Nguyễn Bá Kim: "Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là
phương pháp mà thầy tổ chức cho trò học tập theo hoạt động, do thầy tạo ra
một tình huống hấp dẫn gợi sự tìm hiểu của học sinh, gợi ra vướng mắc mà họ

Giáo viên tổ chức, hướng dẫn cho học sinh đưa ra các giải pháp, có thể
thông qua các các hình thức học tập như vấn đáp, hợp tác nhóm, trao đổi cặp
đôi, làm việc cá nhân hay sử dụng phiếu giao việc để học sinh từng bước:
+ Thâm nhập, phát hiện vấn đề: Học sinh phát hiện ra vấn đề từ tình
huống gợi vấn đề mà giáo viên đưa ra. Học sinh bộc lộ được ý tưởng ban đầu
dựa trên gợi ý của giáo viên.
+ Học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề: Học sinh phát hiện ra vấn đề
và giải quyết vấn đề.
Bước 4: Thực hành giải quyết vấn đề
Giáo viên tổ chức cho học sinh thực hiện giải quyết vấn đề trên cơ sở
giải pháp học sinh đã lựa chọn.
Bước 5: Kết luận và hợp thức hóa kiến thức
Giáo viên cho học sinh trình bày giải pháp đã lựa chọn giải quyết vấn
đề và kết quả.
Giáo viên chốt lại kiến thức và đưa ra kết luận đúng.
Giáo viên tổ chức hoạt động mang tính chất luyện tập, củng cố kiến
thức.
Đây là phương pháp phát huy vai trò tự giác, tích cực, chủ động, sáng
tạo của học sinh. Thông qua đó đánh giá khả năng khám phá, tìm kiếm, xử lí
tình huống của học sinh. Đồng thời hình thành ở học sinh năng lực phát hiện
và giải quyết vấn đề, khả năng linh hoạt trong suy nghĩ, dám nghĩ, dám làm,
tìm tòi để chiếm lĩnh tri thức mới.

11


1.1.3.4. Đặc điểm của dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề
Những tình huống có vấn đề chính là những cơ hội, điều kiện để học
sinh tham gia vào quá trình phát hiện, giải quyết vấn đề và chiếm lĩnh tri thức
chứ không phải thông báo tri thức ở dạng có sẵn.

- Sử dụng ê -ke;
- Giải các bài tập về phân tích, tổng hợp hình;
- Vẽ hình, cắt, ghép, gấp, xếp hình;
- Các đơn vị đo độ dài: cm, mm…Đo đạc, đổi đơn vị, tính toán với các
số đo độ dài theo những đơn vị đã học.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Thực trạng của việc dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong
môn Toán hiện nay ở trường Tiểu học
Ở các trường phổ thông hiện nay, GV sử dụng chủ yếu vẫn là các
phương pháp truyền thống. Vấn đề cải tiến PPDH theo hướng phát triển tính
tích cực của HS, giúp HS rèn luyện khả năng tự học đã được đặt ra nhưng kết
quả chưa đạt như mong muốn. Những PPDH có khả năng phát huy được tính
tích cực, độc lập, sáng tạo ở HS như dạy học phát hiện và GQVĐ, dạy học
phân hóa, dạy học kiến tạo thì GV ít sử dụng. GV chưa được hướng dẫn một
quy trình, một chỉ dẫn hành động để thiết kế bài dạy phù hợp.
Qua việc tìm hiểu về thực trạng của việc dạy học theo phương pháp
phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn toán hiện nay ở trường Tiểu học, tôi
nhận thấy:
Mặc dù giáo viên đã nhận thức được vai trò quan trọng của phương pháp
này trong dạy học môn Toán, giáo viên thường xuyên sử dụng, đã biết lựa chọn
cách đặt vấn đề, cũng như lựa chọn các hình thức phát hiện và giải quyết vấn
đề sao cho phù hợp với nhận thức của học sinh Tiểu học và nội dung bài học.
Điều đó giúp đem lại hiệu quả cao cho tiết học. Bên cạnh đó còn có những
giáo viên ngại sử dụng phương pháp này trong dạy học nội dung hình học.
Nguyên nhân vì sao tôi xin trình bày phần tiếp theo của khóa luận.

13


1.2.2. Nguyên nhân

trình tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề. Có thể nói nguyên nhân từ phía
giáo viên là nguyên nhân rất cơ bản, quyết định đến việc tổ chức dạy học theo
phương pháp trên cũng như tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học tích
cực nói chung.
1.2.2.2. Nguyên nhân từ phía học sinh
Học sinh Tiểu học là lứa tuổi mà các em rất thích được tự mình tìm tòi,
khám phá thế giới xung quanh mình. Do vậy, trong hoạt động học tập các em
cũng muốn được tìm kiếm tri thức cho riêng mình. Nhưng nhiều khi do sự
ham thích, hứng thú quá mà đã đi chệch hoặc đi ngược lại với giáo viên
hướng dẫn. Do đó, hiệu quả học tập của việc tổ chức tham gia quá trình phát
hiện và giải quyết vấn đề chưa đạt được mục tiêu đề ra.
1.2.2.3. Nguyên nhân về nội dung dạy học
Một trong số lí do rất quan trọng và ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng
phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề đó là nội dung dạy học.
Chương trình Tiểu học nói chung và môn Toán nói riêng còn chứa đựng nhiều
thông tin, nội dung buộc học sinh phải thừa nhận và ghi nhớ máy móc. Kiến
thức một số bài học nhiều khi là quá dài trong phạm vi một tiết học. Từ đó
khiến cho giáo viên chỉ chăm chú việc truyền tải thông báo đủ khối lượng
kiến thức mà không có thời gian tổ chức cho học sinh tham gia vào hoạt động
phát hiện và giải quyết vấn đề. Như vậy nội dung dạy học ảnh hưởng không
nhỏ đến việc sử dụng phương pháp dạy học.
1.2.2.4. Nguyên nhân về cơ sở vật chất và thiết bị dạy học
Cơ sở vật chất và thiết bị là một trong những điều kiện góp phần tạo nên
sự thành công của giáo viên khi thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập của
học sinh.
Do nội dung hình học là những nội dung mang tính hình tượng và khái
quát cao. Vì vậy, khi tổ chức cho học sinh tham gia vào hoạt động học tập để

15




hỏi phát triển trí thông minh, giảm bớt những kết luận áp đặt, tăng cường
những gợi ý để học sinh tự nghiên cứu phát triển bài học.
 Thiết bị dạy học
Thiết bị dạy học là một yếu tố góp phần đáng kể trong công cuộc tích
cực hóa trong dạy học các môn học nói chung và dạy học toán ở tiểu học nói
riêng. Đáp ứng yêu cầu này phương tiện thiết bị dạy học phải tạo điều kiện
thuận lợi cho học sinh thực hiện các hoạt động độc lập, hoặc các hoạt động
nhóm. Cơ sở vật của nhà trường cũng cần hỗ trợ đắc lực cho việc tổ chức dạy
học được thay đổi dễ dàng, linh hoạt, phù hợp.
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
Qua quá trình nghiên cứu và tìm hiểu đề tài, ở chương 1 tôi rút ra những
kết luận sau:
Trong chương này tôi đã tìm hiểu về cơ sở lí luận và thực tiễn của
phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề cũng như việc vận dụng
phương pháp vào giảng dạy môn Toán ở Tiểu học mà cụ thể là nội dung hình
học, thực trạng của việc dạy học phát hiện và GQVĐ trong môn Toán hiện
nay ở trường Tiểu học. Từ đó chỉ ra một số nguyên nhân của thực trạng việc
vận dụng phương pháp này vào giảng dạy. Để khắc phục những hạn chế trên
tôi đã tìm hiểu và mạnh dạn đưa ra một số điều kiện để áp dụng phương dạy
học tích cực giúp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả học tập đảm bảo mục
tiêu dạy học.

17


CHƯƠNG 2. VẬN DỤNG DẠY HỌC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT
VẤN ĐỀ VÀO GIẢNG DẠY MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 3
2.1. Các cách thông dụng để tạo tình huống có vấn đề