đại học quốc gia Hà Nội
Khoa luật

phạm đình dũng

căn cứ quyết định hình phạt:
Những vấn đề lý luận và thực tiễn

Luận văn thạc sỹ luật học

Hà Nội - 2006


mở đầu
1. Tính cấp thiết của đề tài:

Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự đặc biệt quan
trọng do Toà án cấp sơ thẩm thực hiện trên cơ sở kiểm tra, đánh giá toàn bộ các
tình tiết của vụ án theo những quy định của BLTTHS để chứng minh tội phạm, giải
quyết vấn đề trách nhiệm hình sự và hình phạt đối với ng-ời bị kết án. Trong giai
đoạn này, quyết định hình phạt là hoạt động không thể thiếu sau khi đã định tội
danh mà kết quả là Hội đồng xét xử nhân danh Nhà n-ớc CHXHCN Việt Nam
tuyên cho ng-ời bị kết tội một hình phạt cụ thể. Việc Toà án tuyên một hình phạt
đảm bảo tính công lý có ý nghĩa chính trị, xã hội và pháp lý hết sức to lớn. Quyết
định hình phạt đúng, đảm bảo tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật hình sự,
t-ơng xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội chính
là để bảo vệ pháp chế và chế độ XHCN, là cơ sở pháp lý đầu tiên để đạt đ-ợc các
mục đích của hình phạt. Nhìn chung, quyết định hình phạt đúng không chỉ có tác
dụng đối với ng-ời phạm tội mà còn thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật và
phát huy tác dụng giáo dục, phòng ngừa chung. Vì vậy, mọi tr-ờng hợp áp dụng
hình phạt nhẹ hơn hoặc nặng hơn mức cần thiết đối với hành vi phạm tội đều không

hình phạt, pháp luật hình sự n-ớc ta đã chính thức ghi nhận các căn cứ quyết định
hình phạt trong BLHS để Toà án dựa vào khi quyết định hình phạt. Tuy nhiên, qua
tìm hiểu thực tiễn áp dụng các căn cứ quyết định hình phạt từ khi BLHS năm 1999
có hiệu lực đến nay đã cho thấy vẫn còn nhiều Toà án mắc phải những sai sót nhất
định khi thực hiện hoạt động quyết định hình phạt, nhất là trong việc áp dụng các
căn cứ quyết định hình phạt. Mặt khác, xuất phát từ việc nhận thức rõ hậu quả tiêu
cực cho xã hội do hoạt động quyết định hình phạt không đúng gây ra, chúng tôi cho
rng việc nghiên cứu một cch căn bn, có hệ thống về Căn cứ quyết định hình
phạt dưới góc độ lý luận v thực tiễn là hết sức cần thiết và có giá trị nhằm nâng


cao nhận thức và khắc phục những v-ớng mắc, thiếu sót trong thực tiễn hoạt động
quyết định hình phạt của Toà án. Ngoài ra, nghiên cứu hoàn thiện quy định về các
căn cứ quyết định hình phạt cũng là một nhiệm vụ cấp thiết để xây dựng pháp luật
hình sự công bằng, nhân đạo, dân chủ và công minh trong nhà n-ớc pháp quyền
XHCN Việt Nam.
2. Tình hình nghiên cứu:

Các căn cứ quyết định hình phạt đ-ợc quy định tại Điều 45 BLHS năm 1999 là
cơ sở pháp lý bắt buộc Toà án phải dựa vào khi thực hiện hoạt động quyết định
hình phạt. Đây là một chế định quan trọng và không thể thiếu nhằm đảm bảo chất
l-ợng, hiệu quả của hoạt động quyết định hình phạt của Toà án. Chính vì vậy, các
căn cứ quyết định hình phạt không chỉ đ-ợc đề cập đến trong giáo trình Luật hình
sự của các tr-ờng đại học nh- Đại học Luật Hà Nội, khoa Luật thuộc Đại học Quốc
gia Hà Nội... để đào tạo cử nhân luật học, cán bộ t- pháp t-ơng lai, mà còn là mối
quan tâm của các cán bộ làm công tác xét xử, là trọng tâm nghiên cứu của các nhà
khoa học pháp lý hình sự nh-:
TSKH. PGS. Lê Cảm: Về bản chất pháp lý của quy phạm Nguyên tắc quyết
định hình phạt tại Điều 37 Bộ luật hình sự Việt Nam - Tạp chí Tòa án nhân dân
số 1+2/1989; Nhân thân ng-ời phạm tội - Tạp chí Tòa án nhân dân số 10/2001.

tôi nhận thấy cần có sự nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về các căn cứ quyết định
hình phạt đ-ợc quy định tại Điều 45 BLHS năm 1999. Dựa trên kết quả nghiên cứu
về lý luận và đánh giá thực tiễn vận dụng các căn cứ quyết định hình phạt trong
hoạt động xét xử của Toà án các cấp, luận văn không những nhằm tiếp tục phát
triển đề ti Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự: Một số vấn đề về lý
luận và thực tiễn m tc gi đ hon thnh năm 1995 ở bậc cử nhân luật học m
còn đ-a ra những ý kiến đề xuất hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự có liên


quan đến các căn cứ quyết định hình phạt và hoàn thiện quy định về căn cứ quyết
định hình phạt tại Điều 45 BLHS năm 1999. Cũng qua đó góp phần nâng cao chất
l-ợng, hiệu quả hoạt động quyết định hình phạt của Toà án để đạt đ-ợc mục đích
cuối cùng của hình phạt là giáo dục, cải tạo ng-ời phạm tội trở thành công dân có
ích cho xã hội.
4. phạm vi nghiên cứu của đề tài:

Để đạt đ-ợc mục đích đã đề ra, luận văn xác định phạm vi nghiên cứu là
những quy định của pháp luật hình sự về các căn cứ quyết định hình phạt tại Điều
45 BLHS năm 1999. Trong đó, tập trung nghiên cứu về lý luận và thực tiễn áp dụng
các căn cứ quyết định hình phạt của Toà án trong quá trình thực hiện nhiệm vụ xét
xử sơ thẩm vụ án hình sự từ khi BLHS năm 1999 có hiệu lực (ngày 01/7/2000) đến
nay. Qua đó chỉ ra những hạn chế, nguyên nhân và đề xuất ý kiến hoàn thiện các
căn cứ quyết định hình phạt nhằm tạo cơ sở vững chắc cho hoạt động quyết định
hình phạt của Toà án đảm bảo tính đúng đắn, hiệu quả, đáp ứng các yêu cầu của
công cuộc cải cách t- pháp ở Việt Nam hiện nay.
5. cơ sở khoa học của đề tài:

+ Cơ sở lý luận: Đề tài đ-ợc thực hiện dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa
Mác - LêNin, đ-ờng lối (các Nghị quyết) của Đảng Cộng sản Việt Nam; Chính
sách hình sự, chính sách nhân đạo, các nguyên tắc của luật hình sự Việt Nam; các

nâng cao hiệu quả quyết định hình phạt trong thực tiễn, bao gồm: Giải pháp nhằm
hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự về các căn cứ quyết định hình phạt tại
Điều 45 BLHS năm 1999, cơ sở pháp lý của hoạt động quyết định hình phạt; Kiến
nghị áp dụng căn cứ thực tiễn (án lệ) của hoạt động quyết định hình phạt; Nâng cao
ý thức pháp luật của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân trong việc áp dụng các căn
cứ quyết định hình phạt.
8. kết cấu của luận văn:

Ngoài lời mở đầu, phụ lục, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung
của luận văn gồm 3 ch-ơng với nội dung nh- sau:
Ch-ơng 1: Những vấn đề lý luận về căn cứ quyết định hình phạt.


Ch-ơng 2: Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam và một số n-ớc trên thế giới
về căn cứ quyết định hình phạt.
Ch-ơng 3: Thực tiễn áp dụng căn cứ quyết định hình phạt và giải pháp nâng cao
hiệu quả quyết định hình phạt của Toà án.


Ch-ơng 1
Những vấn đề lý luận về
Căn cứ quyết định hình phạt.
1.1. Khái niệm quyết định hình phạt.
Định tội danh và quyết định hình phạt là hai nhiệm vụ cơ bản của giai đoạn
xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, trong đó, hoạt động định tội danh là tiền đề cho hoạt
động quyết định hình phạt. Định tội danh là hoạt động đánh giá chính thức về mặt
pháp lý hình sự của của Hội đồng xét xử đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội bị
coi là tội phạm nhằm đạt đ-ợc sự thật khách quan là hành vi đó đã thoả mãn các
yếu tố cấu thành tội phạm của điều luật cụ thể đ-ợc quy định trong phần các tội
phạm của BLHS. Đây chính là cơ sở để xác định chính xác TNHS mà ng-ời đã thực

quan hệ pháp luật hình sự. Trong quan hệ pháp luật hình sự đó, nghĩa vụ và TNHS
của ng-ời phạm tội không mặc nhiên phát sinh nếu không có hoạt động xét xử của
cơ quan Toà án đ-ợc tiến hành trên cơ sở tuân thủ nghiêm ngặt những quy trình,
thủ tục tố tụng do BLTTHS quy định để chứng minh ng-ời đó phạm tội và áp dụng
các biện pháp chế tài của luật hình sự đối với họ. Do đó, quyết định hình phạt luôn
luôn là hoạt động nhận thức và áp dụng pháp luật hình sự do Thẩm phán, Hội thẩm
nhân dân tiến hành trên cơ sở căn cứ vào các quy định của BLHS về quyết định
hình phạt đối với từng tr-ờng hợp phạm tội cụ thể.
Các quy định của BLHS là những quy phạm pháp luật hình sự có tính khái
quát cao và không phải để áp dụng riêng cho một tội phạm cụ thể nào nên quyết
định hình phạt không thể mang tính tự động, dập khuôn mà ng-ợc lại luôn đòi hỏi
Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân phải có tính sáng tạo. Tức là, sau khi đã thực
hiện việc định tội danh, Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân phải cân nhắc, đánh giá,
lựa chọn các quy phạm của BLHS (cả phần chung và phần các tội phạm) trên cơ sở


nhận thức đúng nội dung, yêu cầu, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã
hội của hành vi phạm tội, khả năng giáo dục, cải tạo của ng-ời phạm tội để quyết
định một hình phạt t-ơng xứng. Chỉ khi lựa chọn chính xác các quy phạm của
BLHS mới có thể quyết định hình phạt đúng. Do đó, quyết định hình phạt là hoạt
động nhận thức và vận dụng các quy phạm pháp luật hình sự một cách sáng tạo của
Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân để hình phạt đ-ợc tuyên không những đảm bảo
tính pháp lý, chính trị - xã hội mà còn là ph-ơng án tối -u để đạt đ-ợc các mục
đích của hình pht. Điều ny hon ton đúng như Mc đ viết: Nếu nh- luật pháp
tự nó vận dụng đ-ợc thì Toà án sẽ là thừa 18, tr.90.
b, Đối t-ợng của Quyết định hình phạt là cá nhân ng-ời phạm tội.
Pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay chỉ thừa nhận chủ thể của tội phạm là
con ng-ời cụ thể đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là tội phạm và
có lỗi trong điều kiện hoàn toàn có đủ năng lực TNHS và đạt độ tuổi luật định tại
thời điểm thực hiện tội phạm. Tr-ờng hợp, ng-ời bị coi là phạm tội (bị cáo) đ-ợc

16/11/1989 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao h-ớng
dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật hình sự.
7. Toà án nhân dân tối cao (2000), Báo cáo tổng kết công tác năm 2000.
8. Toà án nhân dân tối cao (2000), Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP
ngày 4/8/2000 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao
h-ớng dẫn áp dụng một số quy định trong phần chung của Bộ luật
hình sự năm 1999.
9. Toà án nhân dân tối cao (2002), Công văn số 81/2002/TANDTC ngày
10/6/2002 của TAND tối cao về giải đáp các vấn đề nghiệp vụ.
10. Toà án nhân dân tối cao (2003), Nghị quyết số 02/2003/NQ-HĐTP
ngày 17/4/2003 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao


h-ớng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật hình sự.
11. Toà án nhân dân tối cao (2005), Nguồn số liệu từ phòng Tổng hợp.
12. Toà án nhân dân tối cao (2006), Nghị quyết số 01/2006/NQ-HĐTP
ngày 12/5/2006 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao
h-ớng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật hình sự.
Văn bản pháp luật n-ớc ngoài (xếp theo thứ tự tên n-ớc):
13. Bộ luật hình sự của Cộng hoà liên bang Nga (1998), số chuyên đề về
Luật hình sự của một số n-ớc trên thế giới, Bộ T- Pháp.
14. Bộ luật hình sự Cộng hoà Pháp, (bản dịch của Bộ T- pháp)
15. Bộ luật hình sự Cộng hoà nhân dân Trung hoa (bản dịch của Bộ Tpháp).
16. Bộ luật hình sự Thuỵ Điển, (bản dịch của Bộ T- pháp).
Văn bản của Đảng
17. Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2/6/2005 của Bộ
Chính trị về Chiến l-ợc cải cách t- pháp đến năm 2020.
Sách tham khảo (xếp theo thứ tự tên sách):
18. C.Mác - Ăngghen (1980), Tuyển tập, tập 1, Nxb Sự thật, Hà Nội.
19. Bộ T- pháp (2002), Những vấn đề cơ bản về pháp luật hình sự của

Các công trình nghiên cứu, bài báo (xếp theo thứ tự tên tác giả):
34. Nguyễn Mai Bộ (1999), Việc p dụng cc tình tiết tăng nặng, Tòa
án nhân dân (1).
35. Lê Cảm (1989), Về bn chất php lý của quy phm Nguyên tắc quyết
định hình pht ti Điều 37 BLHS Việt Nam, Tòa án nhân dân (1).
36. Lê Cảm (2001), Nhân thân người phạm tội: Một vấn đề lý luận cơ
bn, Tòa án nhân dân (10).
37. Nguyễn Ngọc Chí (2003), Tố tụng tranh tụng và vấn đề cải cách tpháp ở Việt Nam trong điều kiện xây dựng nhà n-ớc php quyền,


Nhà n-ớc và Pháp luật (11).
38. Chu Trung Dũng (2006), án lệ của Nhật Bn, Tòa án nhân dân (3).
39. Lưu Tiến Dũng (2006), Vai trò của n lệ ở cc n-ớc theo hệ thống
pháp luật án lệ (Common law) và các n-ớc theo hệ thống dân luật
(Civil law), Tòa án nhân dân (1).
40. Phạm Đình Dũng (1995), Những tình tiết tăng nặng quy định trong
Điều 39 Bộ luật hình sự - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn
cử nhân luật học.
41. Đặng Xuân Đo (2000), Một số nội dung mới của cc quy định về
các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự trong Bộ luật
Hình sự Việt Nam năm 1999, Tòa án nhân dân (8).
42. Nguyễn Văn Hiện (1999), Một số vấn đề về quyết định hình phạt
trong dự tho Bộ luật hình sự sửa đổi, Tòa án nhân dân (5).
43. Nguyễn Ngọc Ho (1993), Quyết định hình pht trong luật hình sự
Việt Nam, Tòa án nhân dân (1).
44. Nguyễn Ngọc Ho (1999), Mục đích của hình pht, Luật học (1).
45. Hồ Thế Hoè (2003), Nhân thân ng-ời phạm tội và việc quyết định
hình pht, Dân chủ và Pháp luật (4).
46. Phm Mnh Hùng (2001), Hon thiện cc quy định của Bộ luật hình
sự về hệ thống hình pht v quyết định hình pht, Kiểm sát (4).