ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA KINH TẾ
----------------------

Nguyễn Xuân Sinh

NĂNG LỰC CẠNH TRANH
CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

Hà Nội - Năm 2005


MỤC LỤC
Danh mục chữ viết tắt.................................................................................................................3
Danh mục bảng biểu ...................................................................................................................4
Lời mở đầu...................................................................................................................................5
Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp .............9
1.1 Khái niệm và phân loại về cạnh tranh, năng lực cạnh tranh ..............................................9
1.1.1 Khái niệm và phân loại cạnh tranh ......................................................................................9
1.1.2 Khái niệm năng lực cạnh tranh và các cấp độ của năng lực cạnh tranh ............................13
1.1.3 Khái niệm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp .............................................................19
1.2 Các phương pháp phân tích năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp ..............................20
1.3 Các yếu tố cấu thành và các tiêu chí chủ yếu đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh
nghiệp .........................................................................................................................................22
1.3.1 Các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp ............................................22
1.3.2 Các tiêu chí chủ yếu đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp ..............................25
Chƣơng 2. Thực trạng về năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam trong quá
trình hội nhập ............................................................................................................................29


AFTA

Khu vực mậu dịch tự do ASEAN

APEC

Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương

ASEAN

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

ASEM

Hội nghị thượng đỉnh Á - Âu

CCI

Chỉ số năng lực cạnh tranh hiện tại

CIEM

Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương

GCI

Chỉ số năng lực cạnh tranh tăng trưởng

GDP



DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1: Chi phí dịch vụ hạ tầng ở một số thành phố của Châu Á ...........................................32
Bảng 2.2: Thứ hạng năng lực cạnh tranh tăng trưởng của Việt Nam và một số nước trong khu
vực...............................................................................................................................................35
Bảng 2.3: Số doanh nghiệp phân theo quy mô nguồn vốn .........................................................36
Bảng 2.4: Số doanh nghiệp phân theo quy mô lao động ............................................................37
Bảng 2.5: Cơ cấu phân bổ tín dụng của Việt Nam .....................................................................41
Bảng 2.6: Trình độ cơ khí hóa, tự động hóa của các doanh nghiệp Việt Nam ...........................43
Bảng 2.7: So sánh chi phí tiền lương ở Hà Nội, Tp. Hồ Chí Minh với một số thành phố ở Đông
Nam Á .........................................................................................................................................46
Bảng 2.8: Số doanh nghiệp sản xuất kinh doanh có lãi hoặc lỗ..................................................52

LỜI MỞ ĐẦU
1. Sự cần thiết của đề tài
Trong những năm qua, thực hiện đường lối đổi mới, nền kinh tế nước ta đã đạt được sự
tăng trưởng khá, các nhân tố tạo thành năng lực cạnh tranh của nền kinh tế ngày càng được khai
thác, một số ngành, doanh nghiệp đã bắt đầu vươn lên cạnh tranh với hàng nhập ngoại và thị


trường xuất khẩu, nhờ đó thị trường trong nước và thị trường xuất khẩu ngày càng được mở
rộng, người tiêu dùng được tiếp cận các hàng hoá và dịch vụ với chủng loại đa dạng và chất
lượng tốt hơn. Để có được những biến đổi tích cực này thì năng lực cạnh tranh của các doanh
nghiệp nước ta trong thời gian qua đã có bước phát triển đáng kể. Tuy nhiên, năng lực cạnh tranh
của nền kinh tế và của các doanh nghiệp ở nước ta hiện nay so với thế giới còn thấp kém và
chậm được cải thiện. Chi phí đầu vào quá cao; lao động phổ biến là tay nghề thấp; năng suất lao
động thấp; năng lực của đội ngũ doanh nhân chưa đủ để điều hành và quản lý doanh nghiệp theo
chuẩn mực quốc tế. Mặt khác các doanh nghiệp Việt Nam cũng đang gặp phải những khó khăn
rất lớn về vốn, công nghệ, định hướng thị trường tiêu thụ…Bên cạnh đó sức ép của quá trình hội

doanh nghiệp để phát triển nền kinh tế một cách bền vững và hội nhập kinh tế quốc tế thành
công.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
- Thời gian: Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam được xem xét trong
thời gian từ 1990 đến nay.
5. Phương pháp nghiên cứu
Luận văn được xây dựng dựa trên sự kết hợp của các phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp phân tích hệ thống
- Phương pháp so sánh và tổng hợp dữ liệu
- Phương pháp duy vật lịch sử
6. Dự kiến những đóng góp mới của luận văn
Với việc nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam trong tiến
trình hội nhập, dự kiến luận văn sẽ có những đóng góp mới sau:
- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh làm căn cứ
định hướng chính sách và các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp
nhằm phát triển kinh tế đất nước.
- Đánh giá thực trạng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam, cùng với việc
phân tích các tác động của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, từ đó đề xuất các chính sách, giải
pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp.
7. Bố cục của luận văn
Để đạt được những mục đích và đóng góp trên, ngoài phần mở đầu và kết luận, kết cấu
luận văn gồm 3 chương sau:
Chương 1. Cơ sở lý luận về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp


Chương 2. Thực trạng về năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam trong quá
trình hội nhập
Chương 3. Một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam
trong quá trình hội nhập

kinh tế khác nhau cùng hoạt động sản xuất kinh doanh. Trong điều kiện như vậy điều không
tránh khỏi là quyền lợi kinh tế bị xung đột; để tối đa hoá lợi nhuận, không bị đào thải các chủ thể
kinh tế chỉ có cách duy nhất là cạnh tranh. Trong nền kinh tế thị trường, các chủ thể kinh tế thuộc
các dạng sở hữu khác nhau với khả năng về vốn, công nghệ, quản lý, các yếu tố đầu vào sản xuất
cũng khác nhau; trong điều kiện nguồn lực khan hiếm, mọi chủ thể kinh tế đều tiến tới tối đa hoá
lợi ích và lợi nhuận thì cạnh tranh là điều tất yếu. Mặt khác, các quy luật cạnh tranh, quy luật giá
trị, quy luật cung cầu, quy luật giá cả là 4 quy luật kinh tế cơ bản của kinh tế thị trường. Các quy
luật này đều tạo môi trường tốt cho cạnh tranh hình thành, vận hành và phát triển.
Nói tóm lại, nền kinh tế thị trường với sự tồn tại đa hình thức sở hữu, thành phần kinh tế
là tiền đề cơ bản cho cạnh tranh xuất hiện, tồn tại và phát triển. Tuy nhiên, cơ chế cạnh tranh


trong những điều kiện như vậy trong nhiều trường hợp chưa thực sự vận hành hiệu quả, thậm chí
có thể bị tắc nghẽn do những thất bại của chính thị trường, đòi hỏi sự can thiệp của nhà nước.
Khi cơ chế cạnh tranh không thể vận hành một cách suôn sẻ do thất bại của thị trường thì
sự điều tiết hợp lý của nhà nước trong chính sách cạnh tranh để cơ chế cạnh tranh vận hành hiệu
quả là điều cần thiết. Tuy vậy, điều cốt lõi là nhà nước phải thực hiện, xây dựng chính sách cạnh
tranh hiệu quả, môi trường cạnh tranh thông thoáng, bình đẳng, lành mạnh nhằm tránh thất bại
của thị trường gây tổn hại đến năng lực cạnh tranh doanh nghiệp nói riêng và nền kinh tế nói
chung.
Tóm lại, nhu cầu, động lực cạnh tranh được hấp dẫn bởi lợi nhuận là điều kiện khởi đầu
để các chủ thể kinh tế cạnh tranh với nhau. Song chỉ có nền kinh tế thị trường là tiền đề cơ bản,
tạo điều kiện cho cạnh tranh có thể vận hành được. Việc can thiệp thích hợp của nhà nước nhằm
điều tiết cạnh tranh, giúp cơ chế cạnh tranh được vận hành thông suốt trong trường hợp thất bại
của thị trường là cần thiết trong nền kinh tế thị trường hiện đại.
Phân loại cạnh tranh
- Xét theo chủ thể cạnh tranh: Dưới góc độ các chủ thể kinh tế tham gia thị trường, có
cạnh tranh giữa những người sản xuất (người bán), cạnh tranh giữa những người mua, cạnh tranh
giữa những người bán và người mua. Ở đây cạnh tranh xoay quanh vấn đề: chất lượng hàng hóa,
giá cả và điều kiện dịch vụ.

có điểm dừng. Sau một thời gian nhất định, hình thành một giá thị trường thống nhất. Cạnh tranh
dọc sẽ làm cho các doanh nghiệp có chi phí bình quân cao bị phá sản, còn các doanh nghiệp có
chi phí bình quân thấp nhất sẽ thu được lợi nhuận cao và phát triển.
Danh mục tài liệu tham khảo

1.

Bộ Thương mại (2004), Kiến thức cơ bản về hội nhập kinh tế quốc tế, Tài liệu bồi dưỡng,
Hà Nội.

2.

Bạch Thụ Cường (2002), Bàn về cạnh tranh toàn cầu, Nhà xuất bản Thông tấn, Hà Nội.

3.

Chu Văn Cấp (2003), Nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế nước ta trong quá trình
hội nhập kinh tế quốc tế, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

4.

Lê Đăng Doanh (2004), "Chống tham nhũng và độc quyền để tăng cạnh tranh", Thời báo
Kinh tế Sài Gòn, số 1, 01/01/2004.


5.

Phương Dung (2003), "Chi phí đầu vào tăng, năng lực cạnh tranh giảm", Thời báo Tài
chính, số 139, 19/11/2003.


12.

Nghị quyết số 07-NQ/TW ngày 27/11/2001 của Bộ Chính trị về hội nhập kinh tế quốc tế.

13.

Ngô Phong (2002), "Doanh nghiệp Việt Nam làm gì để nâng cao năng lực cạnh tranh?",
Tạp chí Thương mại, số 33, 2002.

14.

Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (2004), "Bản tin môi trường kinh doanh",
số 5, 12/2004.

15.

Tổng cục Thống kê (2005), Thực trạng doanh nghiệp qua kết quả điều tra năm 2002,
2003, 2004, Nhà xuất bản Thống kê, Hà Nội.

16.

Nguyễn Văn Thanh (2004), "Một số vấn đề về năng lực cạnh tranh và năng lực cạnh
tranh quốc gia", Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 317 - 10/2004.

17.

Phạm Quang Thao (Chủ biên) (2005), Việt Nam gia nhập tổ chức thương mại thế giới: cơ
hội và thách thức, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

18.

24.

Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (1999), Báo cáo về năng lực cạnh tranh
1999.