BỘ NỘI VỤ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

NGUYỄN XUÂN HÒA

TỔ CHỨC THỰC HIỆN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT
THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÌNH SỰ
CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TỈNH ĐẮK LẮK

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH

ĐẮK LẮK – NĂM 2016

1


LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan các nội dung được trình bày trong Luận văn này là
công trình nghiên cứu của tôi. Nội dung, số liệu trong Luận văn là chính xác
trung thực, phản ánh tính khách quan trong quá trình nghiên cứu. Tôi đã hoàn
thành tất cả các môn học và đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính theo quy
định của Học viện Hành chính quốc gia.
Vậy tôi viết lời cam đoan này đề nghị Học viện Hành chính quốc gia
xem xét cho tôi có thể bảo vệ Luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn

Đắk Lắk, tháng 8 năm 2016

1.3. Những yếu tố tác động tới tổ chức thực hiện giáo dục pháp luật
thông qua hoạt động xét xử của Tòa án..............................................
3


Chương 2. THỰC TRẠNG TỔ CHỨC GIÁO DỤC PHÁP LUẬT
THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TOÀ ÁN Ở TỈNH ĐẮK
LẮK GIAI ĐOẠN 2012-2016......................................................................

2.1. Đặc điểm tình hình kinh tế, chính trị, quốc phòng an ninh văn hóa
– xã hội của tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn hiện nay có ảnh hưởng tới
giáo dục pháp luật cho người dân trên địa bàn tỉnh…………………....
2.2. Tình hình tổ chức giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử
của Tòa án tỉnh Đắk Lắk trong những năm qua (2012 - 2016)…..........
2.3. Một số bài học kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn tổ chức giáo dục
pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án tỉnh Đắk Lắk giai
đoạn 2012-2016……….........................................................................
Chương 3. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ
CÔNG TÁC TỔ CHỨC THỰC HIỆN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT
THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬCỦA TÒA ÁN TỈNH ĐẮK
LẮK………………………………………………........................................

3.1. Các quan điểm chỉ đạo nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thực
hiện giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án...........
3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện giáo dục pháp luật thông
qua hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk......................
KẾT LUẬN…………………………………………………………………

Tài liệu tham khảo……………………………………………………


công tác xét xử trên phạm vi toàn quốc cũng như ở từng địa phương của nước ta
trong những năm qua cũng cho thấy, do những hạn chế, thiếu kiến thức, hiểu biết

5


pháp luật nói chung, nên không ít người đã thực hiện hành vi vi phạm pháp luật,
hoặc rơi vào tình trạng tranh chấp các quyền và nghĩa vụ, bị truy cứu trách nhiệm
pháp lý, chịu những tổn thất về thời gian, vật chất và tinh thần.
Ngày 02/06/2005 Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 49-NQ/TW về Chiến
lược cải cách tư pháp đến năm 2020, trong đó đề ra mục tiêu xây dựng nền tư pháp
trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại
phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; hoạt động tư pháp
mà trọng tâm là hoạt động xét xử phải được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao.
Để hiện thực hóa mục tiêu đó thì nhất thiết phải nâng cao trình độ kiến thức, hiểu
biết pháp luật cho các tầng lớp xã hội thông qua hoạt động giáo dục pháp luật; trong
đó, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án là một trong những
hình thức giáo dục pháp luật quan trọng và hiệu quả.
Xét xử là chức năng chính của tòa án, có vai trò quyết định đối với việc giữ
gìn, bảo vệ sự tôn nghiêm của pháp luật, bởi hoạt động xét xử bao giờ cũng gắn với
việc Toà án nhân danh công lý, nhân danh Nhà nước ra một quyết định, một bản án
bảo vệ lợi ích Nhà nước, tổ chức xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân;
giáo dục cho công dân có ý thức tuân thủ pháp luật. Toà án có thể thực hiện hoạt
động giáo dục pháp luật bằng nhiều hình thức, nhưng tập trung nhất và quan trọng
nhất vẫn là giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử. Giáo dục pháp luật
thông qua hoạt động xét xử đã được ghi nhận trong Luật Tổ chức Toà án nhân dân
năm 2014, theo đó, bằng hoạt động của mình: Toà án giáo dục cho mọi người ý
thức tôn trọng pháp luật, rèn luyện thói quen tuân thủ pháp luật, cần làm cho mọi
người tin rằng bất cứ sự vi phạm pháp luật nào cũng sẽ bị Toà án và xã hội lên án,
giáo dục mọi công dân ý thức tham gia vào hoạt động đấu tranh phòng chống tội

với nhiều địa phương khác trong cả nước, chưa ngang tầm với những gì mà Đắk
Lắk hiện có. Kinh tế phát triển vẫn chậm, trình độ dân trí giữa các vùng, miền trong
tỉnh không đồng đều, sự nhận thức pháp luật của một bộ phận đáng kể trong nhân
dân còn hạn chế, tình hình vi phạm pháp luật còn nhiều, diễn biến phức tạp với sự
gia tăng cả về số vụ và số lượng người tham gia tố tụng.
Trong những năm qua, hoạt động giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét
xử được ngành Tòa án tỉnh Đắk Lắk chú trọng tổ chức thực hiện và đạt được những
kết quả nhất định; song vẫn đang còn bộc lộ những hạn chế, bất cập, làm giảm hiệu

7


quả của hoạt động này. Hơn bao giờ hếtviệc tổ chức thực hiện giáo dục pháp luật
thông qua công tác xét xử trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk phải tiếp tục được đẩy mạnh.
Từ thực tế đó, việc nghiên cứu lý luận về tổ chức thực hiện giáo dục pháp
luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án nói chung, ở Đắk Lắk nói riêng, đánh
giá thực trạng, nguyên nhân, chỉ ra những nét đặc thù của công tác này để trên cơ sở
đó, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật thông qua
hoạt động xét xử của Tòa án từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk là một vấn đề có tầm quan
trọng và có tính cấp thiết cả trên phương diện lý luận và thực tiễn. Đó cũng là lý do
tác giả chọn vấn đề “Tổ chức thực hiện giáo dục pháp luật thông qua hoạt động
xét xử của Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk” làm đề tài luận văn thạc sĩ, chuyên
ngành Luật Hiến pháp – Luật Hành chính.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Đã có nhiều công trình nghiên cứu ở những góc độ, phạm vi không giống
nhau về giáo dục pháp luật nói chung, giáo dục pháp luật thông qua xét xử của tòa
án, hay tại một địa bàn nói riêng. Có thể kể tới một số công trình tiêu biểu theo các
nhóm sau:
Những công trình nghiên cứu lý luận chung về giáo dục pháp luật
- Nguyễn Đình Lộc (1987), Ý thức pháp luật và giáo dục ý thức pháp luật ở

- Ngọ Văn Nhân (2012), Giáo dục pháp luật hay giáo dục ý thức pháp luật?,
Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 12 (295)/2012. Trong bài báo khoa học này, theo
tác giả, trên diễn đàn khoa học pháp lý, khoa học hành chính từ trước đến nay
thường tồn tại song song hai khái niệm: “giáo dục pháp luật” và “giáo dục ý thức
pháp luật”. Hai khái niệm này có khi được dùng tách rời nhau như hai khái niệm
riêng biệt, có khi lại được sử dụng đi liền nhau theo kiểu “giáo dục pháp luật và
giáo dục ý thức pháp luật”; đồng thời, có sự nhầm lẫn, hoán đổi hoặc đồng nhất nội
hàm của hai khái niệm này. Từ sự so sánh, đối chiếu về mục đích, mục tiêu, chủ thể,
đối tượng, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục pháp luật và giáo dục ý thức
pháp luật, tác giả đi đến kết luận rằng, trong khoa học pháp lý cần thống nhất sử
dụng khái niệm “giáo dục pháp luật” làm khái niệm chuẩn; hết sức hạn chế nếu
không nói là không nên sử dụng khái niệm “giáo dục ý thức pháp luật”. Còn khi
muốn nhấn mạnh ý thức pháp luật thì có thể nói “giáo dục pháp luật nhằm nâng cao
ý thức pháp luật” cho một đối tượng hoặc nhóm đối tượng cụ thể.

9


Ngoài ra, có thể kể thêm một số công trình nghiên cứu liên quan đến giáo
dục pháp luật nói chung, như: Viện Nghiên cứu Khoa học Pháp lý (1995), Một số
vấn đề giáo dục pháp luật ở miền núi, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Vụ Phổ
biến Pháp luật - Bộ Tư pháp (1997), Một số vấn đề về giáo dục pháp luật trong giai
đoạn hiện nay. Nxb. Thanh niên, Hà Nội; Nguyễn Duy Lãm (chủ biên, 1997), Một
số vấn đề về phổ biến, giáo dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay, Nxb. Thanh
niên, Hà Nội; Hồ Quốc Dũng (1997), Công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật ở
nước ta - thực trạng và giải pháp, Luận văn Thạc sĩ Luật học; Hồ Việt Tiệp (2000),
Xã hội hóa công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong tình hình mới, Tạp chí Dân
chủ và Pháp luật, số 9/2000, Hà Nội... Trong các đề tài khoa học, công trình nghiên
cứu, bài báo khoa học kể trên, các tác giả đã phác họa rõ nét một bức tranh về giáo
dục pháp luật, xây dựng ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật của con người

dung, phương pháp, hình thức giáo dục ý thức pháp luật gắn với đối tượng cán bộ,
công chức; song về thực chất chúng đều dựa trên nền của giáo dục pháp luật.
- Nguyễn Quốc Sửu (2011), Giáo dục pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công
chức hành chính trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội. Trong cuốn sách, tác giả tập
trung phân tích tương đối toàn diện, có hệ thống về giáo dục pháp luật cho cán bộ,
công chức hành chính trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa cả về lý luận và thực tiễn; làm rõ khái niệm mục đích, mục tiêu của giáo dục
pháp luật; đưa ra các tiêu chí để xác định, phân loại chủ thể, đối tượng, nội dung,
phương pháp và hình thức giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức hành chính; chỉ
ra những nét đặc thù về chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp và hình thức
giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức hành chính, làm sáng tỏ yêu cầu khách
quan của việc nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục pháp luật cho cán bộ, công
chức hành chính, từ đó, đề xuất và luận chứng tính khả thi của các giải pháp nâng
cao chất lượng giáo dục pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức hành chính trong
điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Vấn đề giáo dục pháp luật gắn với một đối tượng cụ thể và ở một địa bàn
nhất định cũng là đề tài nghiên cứu của nhiều luận văn thạc sĩ luật học. Có thể điểm
qua một số luận văn được bảo vệ trong thời gian gần đây:

11


- Bùi Thị Diễm Trang (2010), Hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật đối với
đoàn viên, thanh niên trên địa bàn thành phố Hà Nội trong tiến trình hội nhập phát
triển của đất nước, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Trong luận văn này, tác giả đã tập trung làm sáng tỏ về mặt lý luận các khái niệm về
phổ biến, giáo dục pháp luật và hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật; phân tích,
đánh giá đặc điểm và thực trạng hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật cho đoàn
viên thanh niên trên địa bàn thành phố Hà Nội; đề xuất những giải pháp khả thi

xét xử của Tòa án
Vấn đề giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án cũng đã
được một số tác giả đề cập, phân tích trong các công trình nghiên cứu. Theo sự cập
nhật thông tin của tác giả luận văn này, có thể liệt kê ra đây một vài công trình, bài
viết có liên quan ít nhiều đến chủ đề này:
- Dương Thanh Mai (1996), Giáo dục pháp luật qua hoạt động tư pháp
(bằng thực tiễn của tòa án và luật sư), Luận án Phó tiến sĩ luật học, Hà Nội. Trong
công trình này, từ sự luận bàn những vấn đề lý luận chung về giáo dục pháp luật,
như khái niệm, chủ thể, nội dung, hình thức giáo dục pháp luật..., tác giả đi sâu vào
một hình thức giáo dục pháp luật đặc thù - giáo dục pháp luật thông qua hoạt động
tư pháp, dựa trên thực tiễn hoạt động tranh tụng tại phiên tòa với sự tham gia của
Kiểm sát viên giữ quyền công tố, Thẩm phán và Luật sư. Tác giả cho rằng, bản thân
quá trình hoạt động tư pháp đã mang tính chất giáo dục pháp luật. Vấn đề đặt ra là
cần có giải pháp cụ thể để phát huy hiệu quả của công tác giáo dục pháp luật qua
hoạt động tư pháp.
Điều đó cũng có nghĩa là, ngay tại phiên tòa, hoạt động tranh tụng, thẩm vấn
công khai, xét xử công khai bị cáo tại phiên tòa đã có tác dụng giáo dục pháp luật
đối với bị cáo, giúp bị cáo ít nhiều nhận ra tội lỗi của mình và tác động đến nhận
thức, ý thức pháp luật của những người tham dự phiên tòa. Công trình này có giá trị
tham khảo quý báu đối với tác giả không chỉ về mặt lý luận, mà còn gợi mở những
biện pháp thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật thông qua hoạt động
xét xử của Tòa án.
- Nguyễn Thị Tĩnh (2013), Giáo dục pháp luật trong hoạt động thu thập
chứng cứ tại Tòa án, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 4/2013. Trong bài viết này,

13


tác giả khẳng định rằng, hoạt động thu thập chứng cứ tại Tòa án hàm chứa nhiều
khía cạnh của chức năng giáo dục pháp luật cho đông đảo quần chúng nhân dân.

- Phân tích đặc điểm tình hình kinh tế - xã hội của tỉnh Đắk Lắk có ảnh
hưởng đến công tác giáo dục pháp luật của Tòa án; đánh giá thực trạng công tác tổ
chức thực hiện giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án trên địa
bàn tỉnh Đắk Lắk, rút ra những bài học kinh nghiệm.
- Nêu lên các quan điểm chỉ đạo và đề xuất, phân tích các giải pháp bảo đảm
nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tổ chức thực hiện giáo dục pháp luật thông
qua hoạt động xét xử của Tòa án.
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận văn
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là vấn đề lý luận và thực tiễn tổ chức
thực hiện giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân tỉnh
Đăk Lăk.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của luận văn chỉ giới hạn ở việc phân tích lý luận, đánh
giá thực tiễn công tác tổ chức thực hiện giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét
xử của Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk nhằm đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả
giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án.
Phạm vi nghiên cứu luận văn cũng được giới hạn theo không gian và thời
gian. Theo không gian, luận văn chỉ khảo sát thực tiễn công tác tổ chức thực hiện
giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án trên địa bàn tỉnh Đắk
Lắk.
Theo thời gian, sự đánh giá chỉ giới hạn trong khoảng thời gian 05 năm (từ
năm 2012 đến năm 2016 (7/2016 ).

15


5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn
5.1. Cơ sở lý luận
Cơ sở lý luận của luận văn là những nguyên lý của triết học Mác - Lênin về

thông qua hoạt động xét xử của Tòa án; qua đó, luận văn cung cấp, bổ sung thêm
các căn cứ lý luận và thực tiễn, góp phần làm phong phú và hoàn thiện thêm lý luận
về giáo dục pháp luật nói chung, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của
Tòa án nói riêng.
Với những kết quả đạt được, luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham
khảo phục vụ việc học tập, nghiên cứu của sinh viên, học viên cao học chuyên
ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật; được ngành Tòa án tỉnh Đắk Lắk
sử dụng làm luận cứ khoa học, tài liệu tham khảo phục vụ việc lãnh đạo, chỉ đạo,
điều hành công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án.
8. Kết cấu của luận văn
Ngoài Phần mở đầu, Phần kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn
có kết cấu gồm 3 chương.
Chương 1: Cơ sở lý luận về tổ chức thực hiện giáo dục pháp luật thông qua
hoạt động xét xử của tòa án.
Chương 2: Thực trạng công tác tổ chức thực hiện giáo dục pháp luật thông
qua hoạt động xét xử của tòa án ở tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2012-2016.
Chương 3: Quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thực
hiện giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của tòa án nhân dân tỉnh Đắk
Lắk.

17


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN
GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ
CỦA TÒA ÁN
1.1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT

THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN

tự khắc đã tác động giáo dục sâu sắc lên nhận thức, tình cảm và hành vi của họ.
Quan niệm trên có phần đúng dưới góc độ đánh giá khả năng tác động giáo
dục “tự thân” của pháp luật và của thực tiễn thi hành pháp luật, nhưng chưa đủ dưới
góc độ của yêu cầu giáo dục pháp luật nhằm hình thành một cách vững chắc ý thức
pháp luật và lối sống theo pháp luật của cán bộ, công chức và nhân dân. Yêu cầu đó
đòi hỏi những người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát
viên...) không chỉ bằng lòng với tác dụng giáo dục của kết quả cuối cùng (bản án,
quyết định hay một hành vi thực hiện pháp luật cụ thể...), mà còn phải biết và phải
có trách nhiệm chủ động khai thác mọi khả năng giáo dục thông qua quá trình tiến
hành hoạt động tố tụng để định hướng và tạo tiền đề tư tưởng thuận lợi cho việc đạt
được kết quả cuối cùng đó. Các yếu tố của ý thức pháp luật như hiểu biết, nhận thức
về các nguyên tắc pháp luật, các quy phạm pháp luật cụ thể được áp dụng, cảm
nhận về giá trị xã hội, tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật và của những
người đại diện cho pháp luật, ý thức về bổn phận đạo đức và trách nhiệm pháp lý
của cá nhân rõ ràng là phụ thuộc không chỉ vào kết quả cuối cùng của hoạt động tố
tụng - dù đó là yếu tố rất quan trọng; mà còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như
cách thức, như thủ tục tiến hành các hoạt động tố tụng, trình độ văn hoá pháp lý của
những người tiến hành tố tụng, môi trường pháp lý nơi diễn ra các hoạt động tố
tụng, mức độ chuẩn bị và tham gia chủ động của chính đối tượng được tác động bởi
hoạt động tố tụng. Đó chính là các yếu tố có ý nghĩa bảo đảm và củng cố hiệu quả
tác động giáo dục “tự thân” của hoạt động tố tụng. Tuy nhiên, những yếu tố đó chỉ
phát huy tác dụng nếu cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng tích cực và
hành động có chủ đích để sử dụng chúng với ý thức coi đó là một phương pháp hoạt
động, một chức năng riêng của mình.
Bên cạnh đó, hoạt động tố tụng, đặc biệt là hoạt động xét xử của Toà án luôn
thu hút sự quan tâm, tham gia hoặc theo dõi của công luận, chính vì vậy mà tác

19



20


Cũng tương tự như vậy, trong hoạt động điều tra, hoạt động xét xử, do chưa thống
nhất về cách thức thực hiện chức năng giáo dục nên cơ quan điều tra, Viện kiểm sát
và Toà án chưa khai thác hết các khả năng tác động giáo dục lên đối tượng trong khi
tiến hành các hoạt động nghiệp vụ của mình, làm hạn chế khả năng của các chủ thể
tìm kiếm, sử dụng các hình thức giáo dục pháp luật có tính phổ cập khác để kết hợp
với giáo dục trong hoạt động tố tụng.
Từ thực tế nêu trên, chức năng giáo dục pháp luật của các cơ quan tiến hành
tố tụng phải được thực hiện theo hai phương thức chính: Một là, định hướng và thực
hiện giáo dục pháp luật ngay trong từng hoạt động tố tụng như một nhiệm vụ độc
lập của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng đối với các đối tượng
tham gia vào các hoạt động đó. Hai là, sử dụng kết hợp những hình thức giáo dục
pháp luật khác cùng với hoặc tiếp sau hoạt động tố tụng để hỗ trợ, củng cố và nâng
cao hiệu quả giáo dục trong hoạt động tố tụng ở quy mô rộng lớn hơn và lâu bền
hơn.
Như vậy, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động tố tụng là việc các cơ
quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng thực hiện một cách có tổ chức, có
chủ định việc cung cấp cho các đối tượng những hiểu biết cụ thể về các vấn đề pháp
luật liên quan đến hoạt động tố tụng đang được tiến hành, giúp hình thành ở họ ý
thức trách nhiệm, trạng thái tâm lý, tình cảm pháp luật đúng đắn làm cơ sở cho
hành vi xử sự phù hợp với yêu cầu của pháp luật; qua đó, hỗ trợ, củng cố và phát
huy tác dụng của chính hoạt động tố tụng.
1.1.1.2. Khái niệm giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa án
Xét xử, theo cách hiểu của các nhà luật học, là hoạt động xem xét, đánh giá
bản chất pháp lý của vụ việc thực tế đã xảy ra nhằm đưa ra một phán xét đúng đắn
về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc; từ đó, nhân danh Nhà nước đưa ra một
phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ
việc (xét xử vụ án, dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính...). Xét xử

thủ tục, trình tự tố tụng cơ bản liên quan đến các quy định về hình thức, lễ nghi, trật
tự phiên toà... Trước tiên, đó là việc Toà án bảo đảm nguyên tắc Hiến định: Toà án
xét xử công khai, trừ những trường hợp do luật định, dù có xét xử kín thì Toà án
vẫn phải tuyên án công khai. Dựa trên nguyên tắc xét xử công khai, Thẩm phán chủ
tọa phiên toà phải dự kiến thành phần tham dự phiên toà, trong đó có những người

22


mà tác động giáo dục của việc xét xử sẽ rất cần thiết cho việc nhận thức và định
hướng lại hành động của họ trong tương lai; hoặc mời những cá nhân, tổ chức có
trách nhiệm quản lý, giáo dục bị cáo... Một bản án công bằng, nghiêm minh, đúng
người, đúng tội, đúng pháp luật là hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật đi vào
lòng người nhất, “tâm phục, khẩu phục” nhất.
Như vậy, có thể đưa ra định nghĩa về giáo dục pháp luật thông qua hoạt động
xét xử của Tòa án như sau: Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của Tòa
án là việc Toà án trước phiên toà, tại phiên toà hoặc sau phiên toà thực hiện một
cách có tổ chức, có chủ định việc cung cấp, trang bị cho các đối tượng những tri
thức, hiểu biết cụ thể về các vấn đề pháp luật liên quan đến hoạt động xét xử đang
được tiến hành, giúp hình thành ở đối tượng ý thức trách nhiệm, trạng thái tâm lý,
tình cảm pháp luật đúng đắn, tạo cơ sở cho hành vi xử sự phù hợp với yêu cầu của
pháp luật, qua đó hỗ trợ, củng cố và phát huy tác dụng của chính hoạt động xét xử
của Tòa án.
1.1.2. Đặc trưng của giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử của
Tòa án
Chức năng chính của Toà án là thực hiện hoạt động xét xử các vụ án, mọi
nhiệm vụ khác của Toà án, trong đó có hoạt động giáo dục pháp luật, đều nhằm
thực hiện tốt nhất chức năng xét xử theo luật định. Toà án có thể thực hiện hoạt
động giáo dục pháp luật bằng nhiều hình thức, nhưng tập trung và đặc thù nhất vẫn
là giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử. Hoạt động giáo dục pháp luật

Tính có tổ chức, có kế hoạch của công tác giáo dục pháp luật thông qua hoạt
động xét xử thể hiện sự chủ động, linh hoạt, sáng tạo của chủ thể giáo dục pháp luật
trong việc xác định, lựa chọn những nội dung giáo dục pháp luật thực sự cần thiết,
phù hợp với nhu cầu của các đối tượng; từ đó, tìm ra những phương pháp, h́nh thức
giáo dục pháp luật phù hợp để có thể hiện thực hóa một cách tối ưu mục đích giáo
dục pháp luật cho đối tượng.
Thứ hai, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử có tính tính đa chủ
thể và đa đối tượng. Chủ thể thực hiện công tác giáo dục pháp luật đồng thời là chủ
thể tiến hành hoạt động tố tụng tại phiên tòa. Các chủ thể giáo dục pháp luật trong
một phiên toà trước tiên là những người tiến hành hoạt động xét xử (Thẩm phán,

24


Hội thẩm nhân dân, Thư ký phiên toà...) và những người tham gia tố tụng khác
(Kiểm sát viên, Luật sư...). Các chủ thể này đều có một nhiệm vụ chung là góp phần
vào việc xác định sự thật khách quan của vụ án làm cơ sở để ban hành được bản án,
quyết định nghiêm minh, đúng người, đúng tội, lỗi, đúng pháp luật, thông qua đó
mà đạt được những mục đích giáo dục pháp luật đã đề ra. Tuy nhiên, các chủ thể
này lại có những phương cách, biện pháp tác động giáo dục rất khác nhau phụ thuộc
vào vai trò và nhiệm vụ tố tụng cụ thể của từng người tại phiên toà. Chẳng hạn,
Kiểm sát viên thực hiện quyền công tố trong các vụ án nên vai trò giáo dục của
Kiểm sát viên tại phiên toà được thể hiện đặc biệt tập trung qua bản cáo trạng, tranh
luận với người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự và kết luận của
Kiểm sát viên sau quá trình tranh luận công khai, bình đẳng. Việc xét hỏi, tranh luận
công khai, khách quan và toàn diện là căn cứ pháp luật để truy tố, buộc tội hoặc
miễn tố một cách xác đáng, bảo đảm không để lọt tội phạm đồng thời không làm
oan người vô tội. Điều này thể hiện rõ mục tiêu giáo dục pháp luật trong hoạt động
công tố không phải là để kết tội, mà là để công lý được thực thi - đó là bài học sâu
sắc về tính công bằng, nghiêm minh của pháp luật.