ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

SA VĂN VỴ

XÂY DỰNG VĂN HÓA ỨNG XỬ
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG YÊN LẬP,
TỈNH PHÚ THỌ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2016


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

SA VĂN VỴ

XÂY DỰNG VĂN HÓA ỨNG XỬ
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG YÊN LẬP,
TỈNH PHÚ THỌ
Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 60.14.01.14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Hà Thế Truyền

THÁI NGUYÊN - 2016


nhận được các ý kiến đóng góp chân thành từ các thầy giáo, cô giáo, bạn bè
đồng nghiệp và bạn đọc.
Xin trân trọng cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 7 năm 2016
Tác giả luận văn

Sa Văn Vỵ
ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................. i
MỤC LỤC ....................................................................................................... iii
DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT ....................................................... iv
DANH MỤC BẢNG ........................................................................................ v
DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ ................................................................... vi
MỞ ĐẦU ......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài .......................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu .................................................................................... 4
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu .............................................................. 4
4. Giả thuyết khoa học ...................................................................................... 4
5. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................... 5
6. Phạm vi nghiên cứu ....................................................................................... 5
7. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................... 5
8. Cấu trúc luận văn .......................................................................................... 6
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG VĂN HÓA ỨNG XỬ Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ..................................... 7
1.1. Vài nét về vấn đề nghiên cứu ..................................................................... 7
1.1.1. Ở nước ngoài ........................................................................................... 7
1.1.2. Ở trong nước ........................................................................................... 9

2.1.1. Đặc điểm địa lí tự nhiên huyện Yên Lập .............................................. 44
2.1.2. Đặc điểm phát triển kinh tế - xã hội ...................................................... 44
2.1.3. Về trường trung học phổ thông Yên Lập .............................................. 46

iv


2.2. Thực trạng xây dựng văn hóa ứng xử ở trường trung học phổ thông Yên
Lập, tỉnh Phú Thọ ............................................................................................ 50
2.2.1. Mô tả nội dung khảo sát ........................................................................ 50
2.2.2. Thực trạng văn hóa ứng xử và xây dựng văn hóa ứng xử ở trường trung
học phổ thông Yên Lập, tỉnh Phú Thọ ............................................................ 51
2.3. Đánh giá về thực trạng xây dựng văn hóa ứng xử ở trường trung học phổ
thông Yên Lập ................................................................................................. 69
2.3.1. Mặt mạnh............................................................................................... 69
2.3.2. Mặt yếu .................................................................................................. 70
2.3.3. Thời cơ .................................................................................................. 70
2.3.4. Thách thức ............................................................................................. 71
2.4. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến xây dựng văn hóa ứng xử ở trường
trung học phổ thông Yên Lập, tỉnh Phú Thọ................................................... 71
Chương 3. BIỆN PHÁP XÂY DỰNG VĂN HÓA ỨNG XỬ Ở TRƯỜNG
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG YÊN LẬP, TỈNH PHÚ THỌ .... 76
3.1. Nguyên tắc định hướng xây dựng biện pháp ........................................... 76
3.1.1. Nguyên tắc đảm bảo kết hợp giữa văn hóa truyền thống và văn hóa
hiện đại ........................................................................................................... 76
3.1.2. Nguyên tắc đảm bảo tính đồng bộ ........................................................ 76
3.1.3. Nguyên tắc đảm bảo tính phù hợp ........................................................ 77
3.1.4. Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn ....................................................... 78
3.1.5. Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi .......................................................... 78
3.2. Đề xuất biện pháp xây dựng văn hóa ứng xử ở trường trung học phổ thông

Viết đầy đủ

Chữ viết tắt

1

CB

Cán bộ

2

CBQL

Cán bộ quản lý

3

ĐTB

Điểm trung bình

4

GV

Giáo viên

5


VH

Văn hóa

12

VHNT

Văn hóa nhà trường

11

VHƯX

Văn hóa ứng xử

13

XH

Xã hội

iv


DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1. Cán bộ, giáo viên, nhân viên trường trung học phổ thông Yên Lập......48
Bảng 2.2. Học sinh trường trung học phổ thông Yên Lập .......................................49
Bảng 2.3. Mức độ biểu hiện của bầu không khí nhà trường trong văn hóa ứng
xử ở trường trung học phổ thông Yên Lập ..........................................52

BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1. Mức độ biểu hiện các yếu tố của văn hóa ứng xử ...................... 61
Biểu đồ 2.2. So sánh về các mức độ nhận thức việc lập kế hoạch trong thực
trạng xây dựng nhận diện văn hóa ứng xử hiện có ......................... 62
Biểu đồ 2.3. So sánh về các mức độ thực hiện việc lập kế hoạch trong thực
trạng xây dựng nhận diện văn hóa ứng xử hiện có ......................... 63
Biểu đồ 2.4. Biểu đồ biểu thị mối quan hệ giữa các mức độ nhận thức và
thực hiện của thực trạng đánh giá các hoạt động xây dựng văn hóa
ứng xử ............................................................................................. 69
Biểu đồ 2.5. Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố ảnh hưởng đến xây dựng văn
hóa ứng xử ở trường trung học phổ thông Yên Lập, tỉnh Phú Thọ 74
SƠ ĐỒ
Sơ đồ 3.1. Mối quan hệ giữa các biện pháp xây dựng văn hóa ứng xử .......... 90

vi


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và giá trị tinh thần do con người
sáng tạo ra. Văn hóa là cái mà hầu hết các tổ chức có và nó là nền tảng vững
chắc nhất giúp cho các tổ chức tồn tại và phát triển trong xã hội. Văn hóa ứng
xử là cấu trúc hòa nhập của tri thức con người, niềm tin và hành vi phụ thuộc
vào năng lực học và truyền đạt kiến thức của con người cho các thế hệ sau, văn
hóa ứng xử là niềm tin, các hình thái xã hội và các nét tiêu biểu về vật chất về
chủng tộc, tôn giáo hay nhóm xã hội, văn hóa ứng xử là tập hợp các quan điểm
được chia sẻ, các giá trị, mục tiêu và các thói quen, là những đặc trưng cho một
tổ chức.
Về mặt xã hội, nhà trường phổ thông được xem là một dạng cụ thể của
tổ chức. Đó là tổ chức có tính chất tương đối phức tạp, vừa có các quan hệ hoạt

động, xu hướng hội nhập quốc tế ngày càng trở nên sâu rộng, Việt Nam đang
tiếp tục công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, đang mở ra nhiều triển vọng
phát triển giáo dục của quốc gia nói chung và nhà trường trung học phổ thông
nói riêng; đồng thời, cũng đặt ra những thách thức to lớn đối với sự phát triển
giáo dục và đào tạo, đặc biệt là việc giữ gìn, phát triển VH nói chung đặc biệt
là VHƯX nói riêng. Nghiên cứu về văn hoá nhà trường, đặc biệt là văn hóa ứng
xử chính là nghiên cứu một hệ thống giá trị và chuẩn mực giá trị đặc thù, được
con người tích luỹ trong quá trình tích hợp các hoạt động sáng tạo VH, GD và
khoa học. Hệ giá trị văn hoá nhà trường được biểu hiện thông qua vốn di sản
VH và các quan hệ ứng xử VH giữa những người trong một môi trường GD,
có tác động chi phối nhiều chiều đến mọi hoạt động và đời sống tâm lý của
chính những con người sống trong môi trường đó: ảnh hưởng tới chất lượng và
hiệu quả của quá trình GD trong nhà trường theo hướng phát triển con người
toàn diện; ảnh hưởng rõ rệt cách suy nghĩ, cảm nhận và hành động của mỗi
thành viên trong nhà trường, do đó có thể nâng cao hoặc cản trở động cơ, kết
quả dạy - học của GV và HS… Văn hoá ứng xử thể hiện ở mọi góc độ trong
các mối quan hệ của nhà trường, bao gồm mối quan hệ ứng xử giữa các GV
với nhau, mối quan hệ ứng xử giữa lãnh đạo nhà trường với GV, mối quan hệ
ứng xử giữa GV với học sinh, giữa học sinh với học sinh và giữa GV với phụ

2


huynh học sinh và mối quan hệ ứng xử giữa cán bộ, giáo viên của nhà trường
đối với các cấp chính quyền, ban ngành cấp trên…VHƯX sẽ là động lực giảm
bớt được xung đột và tăng tính ổn định, tạo không khí và môi trường đoàn kết
và thân thiện. Đúng như Donahoe (1997) chỉ ra rằng: “Nếu văn hoá thay đổi
thì mọi thứ sẽ thay đổi”. Tuy nhiên, vấn đề VHƯX và việc tìm kiếm xây dựng
các biện pháp để xây dựng VHƯX hiện nay vẫn còn chưa được quan tâm đúng
mức.

quan tâm một cách đúng mức.
Vậy cần phải làm gì để xây dựng và phát triển văn hóa ứng xử nhằm xây
dựng trường THPT Yên Lập trở thành một cơ sở giáo dục đào tạo có uy tín,
tiếp tục giữ vững niềm tin đối với nhân dân. Một trong những nhiệm vụ hàng
đầu là xây dựng một môi trường XH lành mạnh, tạo thương hiệu nhà trường.
Chú trọng xây dựng các quy ước quy chế nhằm xây dựng VHƯX thể hiện được
bản sắc riêng của nhà trường, phù hợp với các giá trị văn hóa thời kỳ hội nhập
và phát triển.
Nhận thức rõ ý nghĩa quan trọng của việc xây dựng VHƯX trong xây
dựng và quản lý nhà trường nên tác giả chọn đề tài : “Xây dựng văn hoá ứng
xử ở trường trung học phổ thông Yên Lập, tỉnh Phú Thọ” để nghiên cứu với
mong muốn góp một phần nhỏ bé trong công tác xây dựng văn hoá ứng xử ở
trường THPT Yên Lập, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện của
nhà trường.
2. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở lý luận và thực trạng xây dựng văn hóa ứng xử ở trường trung
học phổ thông Yên Lập, đề xuất một số biện pháp xây dựng văn hoá ứng xử
nhằm giúp cho trường phát triển một cách hiệu quả.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
Xây dựng văn hoá ở trường trung học phổ thông.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
Xây dựng văn hóa ứng xử ở trường trung học phổ thông Yên Lập, tỉnh
Phú Thọ.
4. Giả thuyết khoa học
4


Văn hóa ứng xử là một trong những tiêu chí để đánh giá hiệu quả nhà
trường. Trong quá trình quản lý trường trung học phổ thông, nếu lãnh đạo nhà

Quan sát các hoạt động quản lý của đội ngũ CBQL trường THPT Yên
Lập, tỉnh Phú Thọ nhằm có những thông tin thực tế để đánh giá đúng thực trạng
xây dựng VHƯX của nhà trường.
7.4. Phương pháp chuyên gia
Thu thập các ý kiến đánh giá của các chuyên gia có trình độ cao, có nhiều
kinh nghiệm về công tác xây dựng văn hóa ứng xử để xem xét, nhìn nhận, trên
cơ sở đó rút ra những kết luận tốt nhất cho vấn đề nghiên cứu của đề tài.
7.5. Phương pháp hỗ trợ
Phương pháp thống kê toán học: xử lý bằng phần mềm. Chủ yếu là thu
thập xử lý các dữ liệu, tìm hiểu thực trạng (điều tra bằng phiếu hỏi, phỏng vấn,
quan sát, xin ý kiến chuyên gia, tổng kết kinh nghiệm).
8. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, đề nghi, tài liệu tham khảo và phụ
lục, Luận văn gồm 3 chương:
Chương 1. Cơ sở lý luận về xây dựng văn hoá ứng xử ở trường trung
học phổ thông.
Chương 2. Thực trạng xây dựng văn hoá ứng xử ở trường trung học
phổ thông Yên Lập, tỉnh Phú Thọ.
Chương 3. Biện pháp xây dựng văn hoá ứng xử ở trường trung học phổ
thông Yên Lập, tỉnh Phú Thọ.

6


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG VĂN HÓA ỨNG XỬ
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Vài nét về vấn đề nghiên cứu
1.1.1. Ở nước ngoài
Văn hóa nhà trường nói chung và văn hóa ứng xử nói riêng là những

giá trị gì. Bộ công cụ này xác định cả VHƯX hiện hành lẫn VHƯX mà người
ta mong muốn có được trong tương lai. Bộ khung lý thuyết này có thể được
dùng như một cách để chẩn đoán và đề xướng những thay đổi bước đầu VHƯX
mà các tổ chức tạo ra trên bước đường phát triển của họ, khi họ phải đương đầu
với áp lực của môi trường bên ngoài. [33].
Nghiên cứu về xây dựng văn hóa lành mạnh (strong culture) trong một
tổ chức biết học hỏi (Learning Organization) có tác giả Ron Brandt ( 2003),
Gladys Vivian Martoo ( 2006), Kelly, Luke và Green (2008),… Họ đã phân
tích những đặc điểm cơ bản của nhà trường như một tổ chức biết học hỏi, cách
thức để xây dựng nhà trường thành một tổ chức biết học hỏi.
Nghiên cứu về xây dựng không khí nhà trường lành mạnh và hiệu quả, có
tác giả Pace và Stern (1958), Halpin và Croft (1963), Denison (1996),….đã chỉ ra
khuôn khổ và khái niệm về bầu không khí trong nhà trường; nhận diện các loại
hình không khí học đường cơ bản và đánh giá không khí nhà trường và xác định
rõ học đường cơ bản và đánh giá không khí trong nhà trường và xác định rõ văn
hóa ứng xử và bầu không khí ứng xử thân thiện có những điểm đồng nhất nhưng
VHƯX được thể hiện sâu hơn so với bầu không khí NT.
Nhìn chung các công trình nghiên cứu về văn hóa nhà trường hay văn
hóa ứng xử ở nước ngoài hết sức phong phú và chưa thật sự thống nhất. Trong
đó, việc xây dựng VHƯX có thể được tiếp cận theo nhiều phương tiện: xây
dựng văn hóa hợp tác, xây dựng năng lực văn hóa trong nhà trường, xây dựng
bầu không khí nhà trường, xây dựng văn hóa ứng xử thân thiện trong nhà
trường.

8


1.1.2. Ở trong nước
Văn hóa ứng xử đã được nghiên cứu nhiều ở Việt Nam, tuy nhiên không
phải là một nội dung độc lập mà chỉ là một nội dung nhỏ trong các nghiên cứu

trị nhân cách hay chúng ta còn gọi là dạy người bên cạnh dạy chữ và dạy nghề.
Xây dựng nhà trường thông qua xây dựng văn hóa học đường theo quan
niệm của tác giả Vũ Dũng thì văn hóa học đường được đánh giá qua mối quan
hệ ứng xử của các thành viên trong NT và môi trường sư phạm của NT.
Xây dựng nhà trường theo mô hình văn hóa “ trường học thân thiện,
học sinh tích cực” của nhóm tác giả Phạm Văn Khanh, Lê Ngọc Việt…lại phân
tích mô hình văn hóa học đường dưới góc độ của mô hình trường học thân
thiện, học sinh tích cực do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động.
Nhìn chung, những quan niệm, định nghĩa được các tác giả đưa ra còn
chưa hệ thống và chưa đi sâu vào bản chất thực sự của văn hóa ứng xử. Hiện
nay có một số cách hiểu về VHƯX trong vấn đề quản lý nhà trường như sau:
Một là đồng nghĩa văn hóa ứng xử với các hoạt động cơ bản, bề nổi
như: nghe, nói, đọc, viết. Bề sâu của nó là ứng xử, là cách thức nhìn nhận,
những quan điểm về cuộc sống, công việc và thời gian.
Hai là coi văn hóa ứng xử là sự đã rồi và không thể, không cách nào
thay đổi.
Ba là coi văn hóa ứng xử là sản phẩm từ bên ngoài và nếu muốn áp
dụng thì NT chỉ cần áp dụng một mô hình nào đó được coi là thành công để
đưa vào tổ chức của mình.
Bốn là hiện nay các nhà trường đều không có VHƯX và bây giờ đang
phải xây dựng . Đây là một hạn chế trong quá trình phát triển của VHNT. Vì
trên quan điểm đúng đắn nhất quản lý NT, trên quan điểm tiếp cận văn hóa
chính là việc xem văn hóa ứng xử như là một công cụ để quản lý mà trong đó
văn hóa ứng xử như một “ cái cây” đã có sẵn ổn định lâu đời chỉ có điều nhà
quản lý tiếp tục vun trồng “ cái cây” phát triển tốt hơn.
Theo tác giả Lê Thị Ngọc Thúy thì lại nhấn mạnh đến các loại hình
văn hóa trong NT như: văn hóa quản lý, văn hóa giảng dạy và văn hóa học

10




động thực tiễn có tính sáng tạo của con người, luôn được chắt lọc kế thừa, phát
triển dưới tác động của con người, vì hạnh phúc của con người.
Theo đó, văn hóa được xem như một hiện tượng xã hội đặc thù mà
nét trội cơ bản của hiện tượng này là ở chỗ chúng là một hệ thống những
giá trị chung nhất cả về vật chất và tinh thần cho một cộng đồng, một dân
tộc, một thời đại hay một giai đoạn lịch sử nào đó, là kết quả của quá trình
hoạt động thực tiễn của con người trong môi trường tự nhiên và trong các
mối quan hệ xã hội.
Văn hóa là một hiện tượng khách quan, là tổng hòa của tất cả các khía
cạnh của đời sống trong xã hội.
Sự có mặt của những thành tố và mối quan hệ giữa chúng tạo nên bộ mặt
chung nhất của hệ thống văn hóa, còn những biểu hiện cụ thể của văn hóa nói
chung của mỗi thành tố nói riêng được phản ánh thông qua các loại hình văn
hóa.
1.2.1.2. Môi trường văn hóa
Môi trường văn hóa chính là sự vận động của các quan hệ của con người
trong các quá trình sáng tạo, tái tạo, đánh giá, lưu trữ và hưởng thụ các sản
phẩm vật chất và tinh thần của mình, là tổng hòa các giá trị văn hóa vật chất và
văn hóa tinh thần tác động đến con người và cộng đồng trong một không gian
và thời gian xác định.
Môi trường văn hóa bao gồm nhiều yếu tố hợp thành tạo nên các hệ thống
nhất định. Đó là hệ thống những giá trị văn hóa (các giá trị), hệ thống những
quan hệ văn hóa (cái mang giá trị), hệ thống những hình thái hoạt động văn hóa
(cái thực hiện giá trị) và hệ thống những thiết chế văn hóa (các định hướng giá
trị). Mỗi hệ thống đều ở trong quá trình phát triển không ngừng chứ không phải
là cái bất biến, xơ cứng.
Vì vậy, xây dựng môi trường văn hóa thực chất là xây dựng và phát huy
tác dụng của từng hệ thống trong cấu trúc tổng thể của nó. Trong đó:

13


- Các yếu tố bề nổi: Đó là những thực thể hữu hình như những đồ vật:
Cơ sở vật chất trường lớp, bàn ghế, thiết bị dạy học và sinh hoạt chung; những
thực thể vô hình như các triết lý, nguyên tắc, phương pháp giải quyết vấn đề và
tiến hành các hoạt động giáo dục, các thủ tục, chương trình công tác….; các
chuẩn mực hành vi: nghi thức tập thể, cách tổ chức các nghi lễ, cách tổ chức
thăm viếng, liên hoan… trong tập thể GV, học sinh; các hình thức sử dụng ngôn
ngữ: khẩu hiệu hành động, ngôn ngữ xưng hô giao tiếp giữa thầy và thầy, thầy
và trò, các truyền thuyết, truyện tiếu lâm được xây dựng và trình bày; các hoạt
động tôn vinh truyền thống dân tộc, yếu tố hiện thực bao gồm cá thành tố như
biểu tượng, nghi lễ, giai thoại, các mẫu hành vi nhìn và nghe thấy.
- Bầu không khí NT: Bầu không khí NT là cái mà con người nhận thức
về các quan hệ trong NT, là cái mà con người chia sẻ về những cái tức thì và
nhìn thấy được. Bầu không khí xuất hiện từ nhận thức về văn hóa được chia sẻ
giữa mọi người. Đó chính là cách ứng xử giữa các thành viên với nhau, với
người ngoài, môi trường làm việc, vv…
- Phong cách ứng xử hàng ngày. Đó là cách thể hiện của mỗi thành viên
NT trong ứng xử hàng ngày. Tùy theo hệ giá trị được thừa nhận và những ngầm
định nền tảng của mỗi tổ chức NT mà có những loại hình phong cách ứng xử
được chọn lựa phù hợp. Chẳng hạn, mỗi tập thể GV có một phong cách ứng xử
khác nhau: Niềm nở, thân mật hay giữ khoảng cách, nghiêm túc, xuề xòa, vui
nhộn hay công thức, trang trọng, nơi nhiệt tình, quan tâm nhưng có nơi lạnh
nhạt, bàng quan…
- Phong cách làm việc: Mỗi tổ chức NT, dù có ý thức hay vô thức, đều
hình thành nên một phong cách làm việc riêng. Cùng là người GV với công
việc dạy học nhưng có tập thể GV làm việc vì tinh thần trách nhiệm, lại có tập
thể GV làm việc vì những mục tiêu, lợi ích trước mắt; có nơi cán bộ GV tận
dụng thời gian để làm việc say mê, sáng tạo, lại có nơi làm việc kiểu công chức