Chơng 5
hiđrocacbon no
A. Mở đầu
Mục tiêu của chơng
Kiến thức
Học sinh biết :
Khái niệm về ankan, xicloankan : Công thức chung, đồng đẳng, đồng phân,
danh pháp, tính chất vật lí, tính chất hoá học.
Các điểm giống và khác nhau về cấu tạo, tính chất giữa ankan và xicloankan.
Các ứng dụng của ankan, xicloankan.
Các nguồn hiđrocacbon no trong tự nhiên.
Kĩ năng
Quan sát thí nghiệm, mô hình phân tử và rút ra đợc nhận xét về cấu trúc phân
tử, tính chất của ankan.
Viết thành thạo các loại phản ứng thế, phản ứng tách H
2
, phản ứng cháy.
Biết gọi tên các hiđrocacbon no và viết đợc CTCT của các chất trong dãy đồng
đẳng, các đồng phân của hiđrocacbon no.
Luyện tập kĩ năng giải bài tập xác định CTPT hợp chất hữu cơ.
Một số điểm cần lu ý
Chơng 5 : Hiđrocacbon no là chơng nghiên cứu cụ thể về hợp chất hữu cơ sau
khi đã học những lí thuyết chủ đạo ở chơng 4. GV cần giúp HS nắm đợc những phần
cơ bản khi tìm hiểu hợp chất hữu cơ mới nh : công thức chung, đồng đẳng, đồng phân,
cách gọi tên, phơng trình hoá học thể hiện tính chất hoá học. Đặc biệt phần danh
pháp, cần cho học sinh nắm đợc những cách gọi tên ngay từ chơng này để giúp các em
có kĩ năng đọc tên khi gặp hợp chất hữu cơ mới. GV nên hớng dẫn cụ thể và kiểm tra
thờng xuyên các phần đã nêu trên để môn học trở nên dễ hiểu và kích thích sự hứng
thú học tập của các em, giúp các em xác định đợc dàn bài cơ bản khi nghiên cứu các
hợp chất hữu cơ khác.
Phần sách (file tex)

Bài 27
Luyện tập
Đàm thoại.
Sử dụng
phiếu học tập
hoạt động theo
nhóm
Bảng tổng kết
BTTN, BTTL
Bài 28
Bài thực
hành 3
TN1 : Xác
định định
tính cacbon
và hirđro
TN2 :
Điều chế và
thử tính chất
của metan
TN1, TN2.
B. giảng dạy các bài cụ thể
Bài 25. ankan
I. Mục tiêu
Kiến thức
Học sinh biết :
Công thức chung của dãy đồng đẳng ankan, biết viết các công thức cấu tạo, gọi
tên của một số ankan đơn giản.
Tính chất hoá học của ankan và phản ứng đặc trng của hiđrocacbon no là phản
ứng thế.

III. thiết kế hoạt động dạy học
Hoạt động của giáo
viên
Hoạt động của học sinh
Hoạt động 1. Tổ chức tình huống học tập
GV có thể giới thiệu : nến, xăng,
mỡ bôi trơn, khí gas đều có
nguồn gốc là những hiđrocacbon no
ankan, còn gọi là parafin. Hoặc
có thể chiếu một đoạn phim giới
thiệu những ứng dụng của ankan,
Nắm đợc mục tiêu bài học, hứng thú
tiếp thu kiến thức mới.
Hoạt động 2.

Đồng đẳng, đồng phân, danh pháp
Gợi ý để HS tự hoàn thành từng
nội dung của từng cột của bảng
bên.
Chú ý : viết đợc CT chung của các
ankan, gốc ankyl, điều kiện của n.

Giới thiệu mô hình (hoặc hình
ảnh) phân tử metan, butan. Yêu cầu
HS nhận xét vị trí của các nguyên
tử C trong phân tử butan => kết
luận và giải thích đợc vị trí tơng đối
của các nguyên tử C trong phân tử
ankan (trừ etan)


(3)
Tên gốc
(4)
CH
4
Metan CH
3
Metyl
C
2
H
6
Etan C
2
H
5
Etyl
C
3
H
8
Propan C
3
H
7
Propyl
C
4
H
10

15
Heptyl
C
8
H
18
Octan C
8
H
17
Octyl
C
9
H
20
Nonan C
9
H
19
Nonyl
C
10
H
22
Đecan C
10
H
21
Đecyl
. .

Viết đợc các CTCT rút gọn của 5
ankan và đọc tên của các chất đầu dãy
Các ankan có mạch nhánh đợc gọi
tên theo danh pháp hệ thống gồm 3 b-
ớc :
B1. Chọn mạch cacbon dài nhất và có
nhiều nhánh nhất làm mạch chính.
B2. Đánh số thứ tự các nguyên tử cacbon
mạch chính từ phía gần nhánh hơn.
B3. Gọi tên mạch nhánh (nhóm ankyl)
theo thứ tự vần chữ cái cùng với số chỉ
vị trí của nó, tiếp theo là tên ankan t-
ơng ứng với mạch chính.
Bậc của nguyên tử cacbon trong
phân tử hiđrocacbon đợc tính bằng số
liên kết của nó với các nguyên tử
cacbon khác và xác định đợc bậc của
các nguyên tử cacbon trong các đồng
phân của pentan.
Hoạt động 3. Tính chất vật lí
Yêu cầu HS nghiên cứu bảng 5.1
cho biết tính chất vật lí của ankan
(trạng thái tồn tại, qui luật biến đổi
t
n/c
, t
s
, khối lợng riêng, khả năng tan
trong nớc và trong các dung môi
hữu cơ).

nhiều trong dung môi hữu cơ.
Hoạt động của giáo
viên
Hoạt động của học sinh
cho các nhóm tự làm thí nghiệm)
Hoạt động 4. Tính chất hoá học
Có thể yêu cầu HS nhắc lại đặc
điểm cấu tạo phân tử ankan từ đó
dự đoán khả năng tham gia phản
ứng của ankan.
1. Phản ứng thế bởi halogen
Yêu cầu HS
+ Viết pthh, đọc tên các sản phẩm
tạo ra khi cho metan tham gia phản
ứng thế với clo theo tỉ lệ 1 : 1 và 1 :
2 về số mol.
GV lu ý HS : Clo thay thế lần lợt
từng nguyên tử H trong phân tử
metan ; hớng dẫn HS cách cộng gộp
các PTHH khi tỉ lệ phản ứng thế là
1 : 2.
Yêu cầu HS nghiên cứu SGK
thực hiện những nội dung sau :
+ Viết PTHH khi cho propan thế
clo theo tỉ lệ 1 : 1. Đọc tên sản
phẩm thu đợc. Xác định sản phẩm
chính.
+ Nhận xét khả năng tham gia phản
ứng thế của các nguyên tử C có bậc
khác nhau.

CH
2
Cl
2
+ 2HCl
điclometan (metylen clorua)
CH
3
CH
2
CH
3
+ Cl
2

as
CH
3
CH
2
CH
2
Cl + HCl
1clopropan
(43%)
CH
3
CH
2
CH

mạch C ngắn hơn
Dới tác dụng của nhiệt và xúc tác
thích hợp, các ankan có phân tử khối
Hoạt động của giáo
viên
Hoạt động của học sinh
+ Viết các sản phẩm có thể tạo
thành khi butan tham gia phản ứng
tách.
(Có thể yêu cầu HS viết pthh phản
ứng tách dới dạng tổng quát).
3. Phản ứng oxi hoá
Giới thiệu phản ứng cháy của
ankan dới dạng công thức chung và
hớng dẫn HS cân bằng phản ứng.
(Chú ý :
2 2
H O CO ANKAN
n n n ; =
2 2
O CO
n 1,5n )>
Yêu cầu HS nêu hiện tợng xảy
ra và viết PTHH khi đốt cháy khí
gas, khi bật bật lửa gas hoặc chiếu
đoạn phim có cảnh cháy của khí
gas (bếp gas, khí cháy tại các dàn
khai thác dầu, khí cháy trong lò
nung gốm sứ sử dụng khí gas), cháy
dầu (bếp dầu)....


nCO
2
+ (n +1) H
2
O
Kết hợp nội dung SGK và kiến thức
thực tế để thực hiện yêu cầu của GV.
Hoạt động 5. Điều chế
1. Trong phòng thí nghiệm
Tiến hành điều chế với bộ dụng
cụ điều chế metan nh hình 5.2
SGK, hoặc chiếu đoạn phim mô
phỏng thí nghiệm điều chế metan.
Hớng dẫn HS viết và cân bằng
phản ứng điều chế metan. Có thể
khai thác thêm về cách thu khí
metan, cách lắp bộ dụng cụ
2. Trong công nghiệp
Yêu cầu HS nêu các nguồn nguyên
liệu chính để sản xuất ankan và
cách tiến hành sản xuất trong công
nghiệp. Hoặc GV có thể cho chiếu
đoạn phim chiếu cảnh nhà máy lọc

Quan sát thí nghiệm, hoàn thành
PTHH và thực hiện theo sự hớng dẫn
của GV.
CH
3

để HS tìm hiểu những ứng dụng của
ankan qua các nguồn tài liệu và cử
đại diện lên trình bày).
Thực hiện theo yêu cầu của GV.
Hoạt động 7. củng cố
Nêu những nội dung chính của bài
ankan.
Nội dung chính gồm :
Công thức chung, đặc điểm cấu tạo
của ankan.
Phản ứng đặc trng của ankan là phản
ứng thế.
ứng dụng quan trọng của ankan :
dùng làm nguyên liệu và nhiên liệu.
IV. Bài tập bổ sung
Bài 1. Hiđrocacbon no là
A. những hợp chất hữu cơ gồm hai nguyên tố cacbon và hiđro.
B. những hiđrocacbon không tham gia phản ứng cộng.
C. những hiđrocacbon tham gia phản ứng thế.
D. những hiđrocacbon chỉ gồm các liên kết đơn trong phân tử.
Bài 2. Theo chiều tăng số nguyên tử cacbon trong phân tử, phần trăm khối lợng
cacbon trong phân tử ankan
A. không đổi. B. giảm dần.
C. tăng dần. D. biến đổi không theo quy luật.
Bài 3. Ankan X mạch không nhánh là chất lỏng ở điều kiện thờng ; X có tỉ khối hơi
đối với không khí nhỏ hơn 2,6. CTPT của X là :
A. C
4
H
10

3
Cl + CH
2
Cl
2
+CHCl
3
+ CCl
4
+ HCl
Bài 6. Chọn tên đúng của hiđrocacbon sau : CH
3
CH
2
CH
2
CH(CH
3
)
C(CH
3
)
2
C
2
H
5
A. 4,5đimetyl5etylhexan. B. 4,5,5trimetylheptan.
C. 3,3,4trimetylheptan. D. 2,3đimetyl2etylhexan.
Bài 7. Hiđrocacbon X có công thức phân tử C

, 50 ml. D. C
4
H
10
, 70 ml.
Bài 10. Trong phòng thí nghiệm có thể điều chế metan bằng cách nào sau đây ?
A. Nhiệt phân natri axetat với vôi tôi xút.
B. Crackinh butan.
C. Từ phản ứng của cacbon với hiđro.
D. Từ khí mỏ dầu.
V. Thông tin bổ sung
Phản ứng thế halogen của hiđrocacbon no