TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC KIỂU MỚI Ở VIỆT NAM

Hồ Chí Minh là người đặt nền móng cho sự ra đời của Nhà nước kiểu mới đầu
tiên ở Đông Nam Á - Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (nay là Nhà nước
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) và là người giữ cương vị đứng đầu Nhà
nước ta trong 24 năm liền. Quá trình tìm tòi, sáng lập và lãnh đạo Nhà nước ta
cũng là quá trình hình thành, phát triển và kiểm nghiệm tính đúng đắn, sáng tạo
của tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước kiểu mới. Ngày nay, nghiên cứu và vận
dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước kiểu mới có ý nghĩa cấp thiết đối với
việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
I. CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC
KIỂU MỚI Ở VIỆT NAM
1. Cơ sở lý luận
Quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về Nhà nước, đặc biệt là về Nhà
nước chuyên chính vô sản là cơ sở lý luận có ý nghĩa quyết định đối với sự hình
thành, phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước kiểu mới ở Việt Nam. Quá
trình nghiên cứu học tập chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề Nhà nước, Hồ Chí Minh
đã nắm vững các quan điểm cơ bản về nguồn gốc, bản chất giai cấp, chức năng, hình
thức của Nhà nước, sự đối lập giữa Nhà nước kiểu cũ với Nhà nước kiểu mới, về đặc
điểm và con đường, biện pháp tăng cường Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Điều này đã
thể hiện rõ trong tư tưởng và hoạt động thực tiễn lãnh đạo xây dựng Nhà nước ta của
Hồ Chí Minh.
2. Cơ sở thực tiễn
a. Từ thực tiễn xây dựng Nhà nước ở Việt Nam
Trước khi thực dân Pháp đặt ách đô hộ thống trị đất nước ta với chế độ Nhà
nước thực dân - phong kiến, lịch sử dân tộc đã ghi nhận sự tồn tại của các triều đại
1


phong kiến. Nghiên cứu các triều đại này, nhất là vào thời kỳ hưng thịnh, Hồ Chí
Minh đã tìm thấy và tiếp thu trên lập trường cách mạng những tư tưởng tiến bộ để

kinh nghiệm của thế giới vào xây dựng Nhà nước ta là một vấn đề thuộc về nguyên
tắc có ý nghĩa phương pháp luận của Hồ Chí Minh. Người đã không áp dụng máy
móc, dập khuôn, giáo điều những gì đã có trong kinh điển và cả những gì đã có
trong thực tế ở các Nhà nước mà vận dụng sáng tạo, có sự phát triển phù hợp với
điều kiện của Việt Nam, lập ra Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Với cương vị là Chủ tịch nước trong 24 năm, Hồ Chí Minh đã cùng Đảng ta tổ
chức lãnh đạo xây dựng Nhà nước, bảo đảm cho nhà nước ta thật sự là Nhà nước
của dân, do dân và vì dân. Hoạt động thực tiễn trực tiếp lãnh đạo xây dụng Nhà
nước của Đảng cộng sản cầm quyền và Hồ Chí Minh là một trong những cơ sở thực
tiễn rất quan trọng đối với sự phát triển Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước kiểu mới
ở Việt Nam. Đồng thời thể hiện sự thống nhất chặt chẽ giữa lý luận và thực tiễn trong
xây dựng Nhà nước ta của Người.
II. NỘI DUNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC KIỂU
MỚI Ở VIỆT NAM
1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước của dân, do dân, vì dân
Trong lịch sử, quan niệm về Nhà nước của dân, do dân, vì dân đã được giai
cấp tư sản nêu ra. Nhưng Hồ Chí Minh đã nhận thấy rõ ràng là họ chỉ nói mà
không làm. Xây dựng một nhà nước thật sự của dân, do dân và vì dân ở Việt Nam
đã thể hiện rõ trong tư tưởng và hoạt động của Hồ Chí Minh.
Năm 1949, Hồ Chí Minh viết bài báo “dân vận”, trong bài báo quan trọng này,
Người đã khẳng định:
“Nước ta là nước dân chủ
3


Bao nhiêu lợi ích đều vì dân
Bao nhiêu quyền hạn đều của dân...
Chính quyền từ xã đến chính phủ trung ương do dân cử ra...
Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân”[1]
Qua các trước tác khác và thực tiễn lãnh đạo xây dựng Nhà nước ta của Hồ

những người vào cơ quan nhà nước. Hồ Chí Minh đã chỉ rõ “những đại biểu trong
Quốc hội, những nhân viên trong Chính phủ, những cán bộ trong đoàn thể... do
nhân dân cử ra”[3]. “Chính quyền địa phương do nhân dân bầu ra”[4]. Và nhân dân
có quyền bãi miễn những đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân nếu
những đại biểu đó tỏ ra không xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân. Trong
nhà nước do dân, mọi công việc hệ trọng của nhà nước và xã hội do cơ quan đại
diện cho nhân dân quyết định nhưng phải lấy ý kiến của nhân dân để bổ sung, hoàn
chỉnh trước khi đưa vào thực thi trong cuộc sống. Hiến pháp năm 1946 do Người
trực tiếp chỉ đạo biên soạn đã ghi nhận chế độ trưng cầu dân ý để nhân dân “phúc
quyết” những việc quan hệ đến vận mệnh quốc gia. Theo Hồ Chí Minh “Nghị
quyết gì mà dân chúng cho là không hợp thì để họ đề nghị sửa chữa. Dựa vào ý
kiến của dân chúng mà sửa chữa cán bộ và tổ chức của ta”[5].
Nhà nước do dân được thể hiện không chỉ là nhà nước do dân xây dựng nên
mà còn được nhân dân bảo vệ, ủng hộ, giúp đỡ về mọi mặt và đóng góp phê bình
để nhà nước ngày càng phát triển tiến bộ. Theo Hồ Chí Minh, việc xây dựng nhà
nước ta là việc chung mà lực lượng dựa vào dân, tạo mọi điều kiện tốt nhất để nhân
dân làm tròn trách nhiệm xây dựng nhà nước và để dân “đem tài dân, sức dân, của
dân làm lợi cho dân”[6] chứ không phải nhà nước làm thay dân.
c. Nhà nước vì dân.
5


Nhà nước vì dân trong tư tưởng của Hồ Chí Minh thể hiện rất rõ ở chỗ: mọi
chủ trương, chính sách, pháp luật và hoạt động của Nhà nước đều vì lợi ích của
nhân dân, ngoài ra không có lợi ích nào khác; cán bộ công chức trong bộ máy nhà
nước thật sự là công bộc, là đầy tớ trung thành của nhân dân, lấy việc phục vụ nhân
dân làm mục đích cao nhất, đồng thời là người lãnh đạo, hướng dẫn nhân dân.
Theo tinh thần này, Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Việc gì lợi cho dân ta phải hết sức làm,
việc gì hại đến dân ta phải hết sức tránh” [7]. Người luôn luôn tâm niệm: phải làm
cho dân có ăn, có mặc, có chỗ ở và được học hành và nếu nước độc lập mà dân

vấn đề giai cấp - dân tộc trong xây dựng nhà nước ta của Hồ Chí Minh. Quá trình
tìm tòi, khảo nghiệm thực tế, Người đã thấy rõ nhà nước cũ là công cụ thống trị
của giai cấp phong kiến, tư bản, mang bản chất của các giai cấp đó. Vì thế, nhà
nước trong tay các giai cấp thống trị bóc lột không thể là nhà nước có tính nhân
dân thật sự và tính dân tộc sâu sắc. Đối lập với nhà nước cũ, bản chất giai cấp
công nhân của nhà nước ta có sự thống nhất nội tại với tính nhân dân và tính dân
tộc. Điều này đã thể hiện rõ ràng, sinh động trong quá trình hình thành, phát triển
của nhà nước ta dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh cả về cơ cấu tổ chức bộ máy và
các chức năng nhiệm vụ qua các thời kỳ lịch sử. Theo Hồ Chí Minh, cơ sở chủ yếu
của sự thống nhất giữa bản chất giai cấp công nhân với tính nhân dân và tính dân
tộc của Nhà nước ta là ở sự thống nhất căn bản giữa lợi ích của giai cấp công nhân
với lợi ích của nhân dân lao động và của cả dân tộc Việt Nam.
Trên cương vị người đứng đầu Nhà nước ta, Hồ Chí Minh đã hoạt động và
đấu tranh không mệt mỏi để hiện thực hóa bản chất giai cấp công nhân, tính nhân
dân, tính dân tộc của nhà nước và hội tụ các thuộc tính đó lại trong tổ chức và hoạt
động của Nhà nước ta, bảo đảm mọi hoạt động của Nhà nước ta đều vì lợi ích chân
chính của giai cấp công nhân, của nhân dân lao động và của cả dân tộc Việt Nam.

7


3. Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước Pháp quyền có hiệu lực pháp lý
mạnh mẽ
Không phải chỉ đến khi Nhà nước Việt nam Dân chủ Cộng hòa ra đời mới xuất
hiện tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền có hiệu lực pháp lý mạnh mẽ.
Từ rất sớm, Người đã có ý thức về tầm quan trọng của hệ thống pháp luật trong quản
lý xã hội. Năm 1919, trong Yêu sách gửi tới Hội nghị Vécxây, Nguyễn Ái Quốc đã
yêu cầu thay chế độ ra sắc lệnh ở Đông Dương bằng việc ra các đạo luật, cải cách
nền công lý, người bản xứ cũng có quyền hưởng những bảo đảm pháp luật. Hồ Chí
Minh coi trọng xây dựng nhà nước pháp quyền trên các vấn đề mấu chốt sau.

Minh đã đặc biệt quan tâm vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức của nhà
nước, nhất là những người phụ trách thi hành pháp luật. Xuất pháp từ tình hình
thực tế của đội ngũ cán bộ công chức trong nhà nước ta, Hồ Chí Minh chỉ rõ phải
nhanh chóng đào tạo, bồi dưỡng, thi tuyển, để hình thành đội ngũ cán bộ,
công chức vừa có đức vừa có tài trong đó đức là gốc, được tổ chức hợp lý,
hoạt động có hiệu quả. Theo Người, đội ngũ cán bộ công chức phải tuyệt đối
trung thành với sự nghiệp cách mạng, thành thạo công việc giỏi chuyên môn
nghiệp vụ, có mối quan hệ mật thiết với nhân dân, có tính quyết đoán, dám
chịu trách nhiệm, xứng đáng là “công bộc”, “đầy tớ” của nhân dân.
4. Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước trong sạch, vững mạnh,
có hiệu quả.
Xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân không bao giờ tách rời với xây
dựng nhà nước luôn luôn trong sạch, vững mạnh, có hiệu quả. Điều này luôn luôn
thường trực trong tâm trí và hành động của Hồ Chí Minh. Người đã sớm cảnh báo
về những tiêu cực và yếu kém của chính quyền ngay từ khi mới được thành lập và

9


chỉ ra những biện pháp phòng, chống có hiệu quả nhằm củng cố tăng cường Nhà
nước ta.
a. Đề phòng và khắc phục những tiêu cực trong hoạt động của nhà nước.
Trong quá trình lãnh đạo xây dựng nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Hồ
Chí Minh thường đề cập những tiêu cực và nhắc nhở mọi người đề phòng và khắc
phục. Trong những biểu hiện tiêu cực, Hồ Chí Minh nhấn mạnh tới phòng chống
bệnh tham ô, lãng phí, quan liêu là “giặc nội xâm” “giặc ở trong lòng” thứ giặc
nguy hiểm hơn giặc ngoại xâm. Để xây dựng nhà nước trong sạch, vững mạnh, có
hiệu quả, Người yêu cầu phải đấu tranh tẩy sạch tệ tham ô, lãng phí, tệ quan liêu
cùng với những biểu hiện khác của chủ nghĩa cá nhân trong đội ngũ cán bộ công
chức của nhà nước.

Bảo đảm và phát huy quyền làm chủ thực sự của nhân dân đang là vấn đề
quan trọng và cấp thiết hiện nay. Trong thời gian qua Đảng, Nhà nước ta đã rất
quan tâm để thực hiện “dân chủ thực sự”, coi đây là “chìa khóa vạn năng có thể
giải quyết mọi khó khăn” theo đúng Tư tưởng Hồ Chí Minh. Tuy nhiên hiện tượng
vi phạm quyền làm chủ của nhân dân vẫn đang tồn tại, có nơi ở mức trầm trọng
gây những hậu quả đáng tiếc, có nơi có tình trạng dân chủ vô nguyên tắc, bất chấp
luật pháp. Kẻ địch đã tích cực lợi dụng tình hình này để chống phá ta về vấn đề dân
chủ, nhân quyền. Từ thực tế, Đảng ta đã chỉ rõ phương hướng cải cách tổ chức và
hoạt động của nhà nước ta là phát huy dân chủ, giữ vững kỷ luật, kỷ cương, tăng
cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Theo đó, quyền làm chủ của nhân dân phải được
thể chế bằng Hiến pháp và pháp luật, đưa Hiến pháp và pháp luật đi vào cuộc sống.
Cần chú ý đến việc bảo đảm cho mọi người thực sự bình đẳng trước pháp luật, xử
phạt nghiêm minh mọi hành động vi phạm pháp luật. Nhiệm vụ này trước hết
thuộc về các cấp chính quyền và các cơ quan thi hành pháp luật. Điều đang nổi lên
11


nữa là phải thực hiện tốt quy chế dân chủ ở cơ sở đã được Chính phủ ban hành,
giải quyết đúng mối quan hệ giữa Nhà nước và xã hội dân sự, tạo điều kiện thuận
lợi cho việc thực hiện những quy tắc dân chủ trong các cộng đồng dân cư mà
không trái với quy định của pháp luật.
2. Đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan Nhà nước, đẩy mạnh cải
cách hành chính nhà nước và đấu tranh chống tham nhũng.
Những năm qua, chúng ta đã tích cực thực hiện chủ trương đổi mới, tổ chức
và hoạt động của các cơ quan Nhà nước, đẩy mạnh cải cách hành chính Nhà nước
và đấu tranh chống tham nhũng. Song, bộ máy Nhà nước còn chậm được đổi mới,
chưa theo kịp yêu cầu của công cuộc phát triển kinh tế - xã hội, cải cách hành
chính chưa đạt yêu cầu, quan liêu, tham nhũng, lãng phí còn nghiêm trọng. Vì thế,
cần phải chủ động tích cực khắc phục có hiệu quả những hạn chế, yếu kém này.
Phải tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các

[2] Sđd, tập 7, tr 217- 218.
[3] Sđd, tập 5, tr 622
[4] Sđd, tập 6, tr 25
[5] Sđd, tập 5, tr 297
[6] Sđd, tập 5, tr 65.
[7] Sđd, tập 4, tr 56- 57
[8] Sđd, tập 4, tr 161.
[9] Hồ Chí Minh, Nhà nước và pháp luật, Nxb Pháp Lý, HN 1985, tr 187.

13