Chuyên đề: Phong trào yêu nước và cách mạng Việt Nam đầu thế kỉ XX
A- PHẦN MỞ ĐẦU
1-Lý do chọn đề tài
Lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1858 đến 1918 là giai đoạn khá biến động.
Giai đoạn lịch sử này có rất nhiều sự kiện quan trọng của lịch sử dân tộc có tác
động qua lại lẫn nhau, liên hệ mật thiết với nhau, sự kiện này là nguyên nhân của
sự kiện sau và là kết quả của sự kiện trước vì thế học sinh rất khó nhớ, và hay
nhầm lẫn.
Bên cạnh đó năm 2002 Hội sử học Việt Nam cùng với các nhà sử học trong
và ngoài nước tổ chức hội thảo về nhà Nguyễn nhằm kỉ niệm 200 năm thành lập
nhà Nguyễn, cuộc hội thảo đã thành công tốt đẹp với nhiều bài viết chuyên sâu về
nhà Nguyễn với nhiều cách nhìn nhận và đánh giá khác trước. Đây cũng là một
khó khăn trở ngại cho giáo viên Lịch sử khi bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia trong
giai đoạn lịch sử này. Hơn nữa chúng ta đang sống trong thời đại bùng nổ thông
tin, hiện nay giáo viên và cả học sinh được tiếp cận với nhiều luồng thông tin qua
các kênh khác nhau – đặc biệt là qua mạng Internet: gồm cả thông tin chính thống
và không chính thống, cả quan điểm đúng đắn và quan điểm xuyên tạc của các
trang web đen. Chính vì thế thông qua cuộc hội thảo này chúng ta có cái nhìn
thống nhất về các vần đề còn đang tranh cãi thuộc giai đoạn lịch sử 1858 đến 1918
để phục vụ tốt hơn trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Quốc gia.
Hơn nữa trong sách giáo khoa Lịch sử lớp11 chương trình nâng cao, giai
đoạn lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến 1918 đã được viết khá chi tiết theo bố cục
ngang( biên niên sự kiện) chia làm hai chương :Chương I: Việt Nam từ năm 1858
đến cuối thế kỉ XIX; Chương II: Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến hết chiến tranh thế
giới thứ nhất. Đây là giai đoạn lịch sử kiến thức nhiều, phức tạp, và đầy biến động
nhất là giai đoạn Việt Nam đầu thế kỉ XX, nếu giáo viên không có kiến thức vững
vàng và phương pháp sư phạm phù hợp sẽ không giúp học sinh hiểu đầy đủ những
sự kiện đã diễn ra và lý giải hợp lý tại sao con đường cách mạng Dân chủ tư sản
không phải là con đường giải phóng dân tộc ta.Chính vì thế tôi chọn một vấn đề
cơ bản trong chương II đó là : Phong trào yêu nước và cách mạng Việt Nam đầu
thế kỉ XX để cùng thảo luận trao đổi với các bạn đồng nghiệp. Rất mong sự góp ý

- Một số phong trào yêu nước tiêu biểu đầu thế kỉ XX
- Đặc điểm chung của phong trào yêu nước và cách mạng đầu TK XX
- Nguyên nhân thất bại, ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm của phong trào
I-

Bối cảnh lịch sử Việt Nam đầu thế kỉ XX
a- Tình hình thế giới


Bước vào đầu thế kỉ XX, tình hình thế giới có những biến đổi hết sức to lớn:
CNTB từ tự do cạnh tranh sang CNĐQ độc quyền. Các nước tư bản đã hoàn thành
việc xâm chiếm mặt địa cầu và tiến hành chiến tranh chia lại thuộc địa.
Các nước đế quốc bắt đầu tiến hành khai thác thuộc địa, áp dụng chế độ thực
dân lên các nước thuộc địa, làm bùng nổ phong trào đấu tranh ở các nước thuộc
địa.
Mở đầu là thắng lợi của Minh trị duy tân đưa nước Nhật ở Châu Á trở thành
một nước đế quốc và giành chiến thắng trong chiến tranh Nga – Nhật ( 19041905), lần đầu tiên một nước da vàng thắng một nước da trắng, nêu một tấm gương
cho nhiều dân tộc noi theo.
Phong trào giải phóng dân tộc ở Ấn Độ, Ba Tư, Thổ Nhĩ Kì diễn ra sôi nổi, đặc
biệt là Cách mạng Nga ( 1905-1907) nổ ra, ảnh hưởng lớn tới PTGP DT ở các
nước Châu Á.
Ở Trung Quốc các sách như “ Tân văn, Tân bá, Tân thư” xu hướng cải cách
của Lương Khải Siêu và Khang Hữu Vi, rồi PTGP DT dưới sự lãnh đạo của Trung
Quốc Đồng minh hội dẫn đến thắng lợi của Cách mạng Tân Hợi 1911 cũng tác
động đến Việt Nam .
 Có thể nói nhiều sự kiện dồn dập diễn ra hồi đầu thế kỉ XX trong PTGP
DT trên thế giới đã tác động và ảnh hưởng lớn tới cách mạng Việt Nam.
b- Tình hình trong nước
Ở Việt Nam lúc này , sau khi đã đàn áp được phong trào Cần vương, thực dân
Pháp cũng thi hành chính sách khai thác thuộc địa, xã hội Việt Nam từ một xã hội


Đặc điểm chung

Trên cơ sở kiến thức “ nền” GV cùng thảo luận với học sinh những vấn đề sau:
Tính chất của phong trào: Chuyển từ phạm trù phong kiến sang phạm trù tư
sản, mang ít nhiều tính cách mạng.
Lực lượng lãnh đạo: Văn thân, Sĩ phu tiến bộ chịu tác động của khuynh hướng
dân chủ tư sản từ bên ngoài đưa vào.
Mục tiêu của phong trào: Chống Pháp giành độc lập gắn liền với duy tân cải
cách thay đổi chế độ ( ít nhất cũng là Quân chủ lập hiến như Phan Bội Châu).
Động lực của phong trào: Không chỉ nông dân mà có cả những lực lượng và
giai cấp xã hội mới tham gia: Tư sản dân tộc, Tiểu tư sản, Công nhân...


Hình thức đấu tranh: Xuất hiện nhiều hình thức mới và phong phú: Duy tân,
bạo động, cầu viện, lập trường học, lập hội...
Quy mô phong trào: Rộng lớn cả trong và ngoài nước...
IV-

Nguyên nhân thất bại, ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm.
1- Nguyên nhân thất bại

Do cách mạng Việt Nam đang đứng trước cuộc khủng hoảng về giai cấp
lãnh đạo”
• Giai cấp phong kiến đã phản bội đầu hàng, một bộ phận trở thành tay sai,
chỗ dựa cho Đế quốc.
• Tầng lớp Tư sản thì non yếu bạc nhược.
• Tầng lớp Tiểu tư sản và giai cấp nông dân đại diện cho một phương thức
sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, lạc hậu, không đủ khả năng trong vai trò lãnh
đạo cách mạng.

Phong trào đã đề xướng những chủ trương cứu nước mới, thoát khỏi phạm trù
và cách thức cứu nước theo tư tưởng phong kiến, hướng theo con đường Dân chủ
tư sản, gắn giải phóng dân tộc với cải biến xã hội, hoà nhập vào trào lưu tiến hoá
của nhân loại.
Đặc biệt phong trào có những đóng góp xuất sắc về mặt văn hoá, tạo ra bước
đột phá về ngôn ngữ, chữ viết và cải cách giáo dục ở Việt Nam.
3- Bài học kinh nghiệm
Con đường Dân chủ tư sản không phải là con đường cứu được nhân dân ta
thoát khỏi cảnh lầm than, nô lệ, muốn giải phóng cho nhân dân ta thoát khỏi ách đế
quốc- phong kiến để giành độc lập dân tộc thì phải đi theo con đường CMVS và
dùng bạo lực cách mạng.
Lãnh đạo cách mạng không thể là các cá nhân lẻ tẻ hay từng nhóm đơn độc, mà
phải là sức mạnh của cả một giai cấp mới gắn liền với nền đại sản xuất công
nghiệp hiện đại, vừa phải mang trong mình nhiệm vụ giải phóng giai cấp vừa giải
phóng dân tộc, giải phóng loài người tiến lên CNXH thì mới thành công được.
Muốn giành độc lập dân tộc thực sự thì cách mạngchỉ có thể dựa vào hai lực
lượng chính yếu:đó là giai cấp công nhân và nông dân vì hai giai cấp này có tinh
thần cách mạng triệt để, lại là lực lượng đông đảo nhất của xã hội, cho nên phải


liên minh được hai giai cấp công – nông chặt chẽ, lấy đó làm trụ cột lôi kéo các
giai cấp tầng lớp khác trong xã hội tham gia cách mạng, cô lập đánh đổ kẻ thù
chung.
Bước thứ ba: Sau khi dạy kiến thức “nền” và kiến thức “bổ dọc” giáo viên
hướng dẫn học sinh làm một số câu hỏi nâng cao nhằm mục đích hiểu sâu hơn về
phong trào yêu nước và cách mạng đầu thế kỉ XX như:
Câu 1: Những yêu cầu, nhiệm vụ nào được đặt ra cho cách mạng Việt Nam
những năm cuối thế kỉ XIX- đầu thế kỉ XX.
Câu 2: Qua trình bày diễn biến phong trào Đông Du- PBC và phong trào Duy
Tân- PCT, hãy phân tích điểm giống và khác nhau giữa hai phong trào? giải thích

* Ý 2: Trình bày nét cơ bản về hai xu hướng này
* Ý 3: Mối quan hệ giữa hai xu hướng.
2- Gợi ý trả lời
I-

Hoàn cảnh lịch sử xuất hiện hai xu hướng cứu nước đầu thế kỉ XX.

Một là : Sự bế tắc và thất bại của phong trào vũ trang chống Pháp dưới danh
nghĩa Cần Vương. Phong trào do Hàm nghi và Tôn Thất Thuyết phát động từ năm
1885 phát triển và lan rộng khắp ba Kì trong những năm 1885-1888, sau đó giảm
dần sức mạnh rồi đi đến kết thúc với sự thất bại của khởi nghĩa Hương Khê do
Phan Đình Phùng lãnh đạo(1896).Sự thất bại của phong trào Cần Vương (cũng là
thất bại của con đương cứu nước theo hệ tư tưởng phong kiến) đã cho thấy chủ
trương khôi phục độc lập dân tộc bằng con đường bạo động vũ trang nhằm lập lại
trật tự cũ dưới chính thể quân chủ đã không còn phù hợp và cũng không thể thực
hiện được -> dẫn đến một không khí thất bại chủ nghĩa bao trùm lên hầu hết các sĩ
phu văn thân yêu nước Việt Nam.-> một câu hỏi được đặt ra: làm cách nào ? và
bằng con đường nào để cứu nước, cứu dân?
Hai là: Thực dân Pháp cơ bản hoàn thành việc bình định bằng quân sự bước
vào thời kì khai thác đại quy mô. Những chuyển biến về kinh tế, văn hoá, tư
tưởng. Xã hội Việt Nam bắt đầu phân hoá theo đà phát triển mới. Điều mới


mẻ trong những năm cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX là sự ra đời của các giai
tầng mới trong các đô thị, các trung tâm công nghiệp, trung tâm thương
mại...như giai cấp công nhân, tầng lớp Tư sản, Tiểu tư sản....
Ba là: Những tác động từ bên ngoài ảnh hưởng tới Việt Nam đầu thế kỉ XX.
Có một số biến cố lớn thực sự ảnh hưởng tới cuộc vận động cách mạng và
chuyển biến về mặt tư tưởng ở Việt Nam trong giai đoạn này, đó là cuộc Duy
tân ở Nhật Bản, cuộc chiến tranh Nga- Nhật, cuộc vận động cải cách ở Trung

trợ, thúc đẩy nhau cùng phát triển. Trong hoàn cảnh một nước thuộc địa, xu hướng
cải cách khi có điều kiện xâm nhập vào quần chúng thì nó sẽ nhanh chóng trở
thành bạo động có tính cách mạng như: từ cuộc vận động Duy tân ở Trung kì đã
phát triển thành cuộc đấu tranh chống sưu thuế quyết liệt của nhân dân cáctỉnh
miền Trung- 1908. Vì vậy, nếu khẳng định Phan Bội Châu là một nhà yêu nước
lớn tiêu biểu cho phong trào cách mạng Việt Nam hồi đầu thế kỉ XX ( trước khi
xuất hiện Nguyễn Ái Quốc) thì cũng cần phải khẳng định Phan Châu Trinh là một
nhà yêu nước đã có những đóng góp tích cực vào việc khơi dạy những tư tưởng
dân chủ, mở ra một cách nhìn mới về vấn đề dân tộc, nhân quyền như một sự bổ
sung cần thiết cho phong trào cách mạng nói chung và cho xu hướng bạo động nói
riêng. Ông cũng chính là người đầu tiên có tư tưởng dân chủ ở Việt Nam hồi đầu
thế kỉ XX.
IV-

KẾT LUẬN

Do những điều kiện giai cấp và thời đại, nên cả Phan Bội Châu và Phân Chu
Trinh đầu có những hạn chế nhất định trong cách suy nghĩ cũng như việc làm do
đó mà những hoài bão của các ông không thực hiện được. Tuy vậy, những tư
tưởng do 2 ông đề xướng đã tạo điều kiện thuận lợi cho những cuộc vận động cách
mạng mới ở nước ta đầu thế kỉ XX.
Câu 6: Chứng minh rằng: Phong trào yêu nước đầu thế kỉ XX mang tính
nhân dân sâu sắc.
1- Yêu cầu trả lời được
- Ý1: Vài nét về phong trào yêu nước cách mạng đầu thế kỉ XX
- Ý2: Chứng minh tính sâu sắc
+ Qui mô rộng lớn
+ Thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia
+ Hình thức đấu tranh phong phú
2- Gợi ý

tập hợp nhau lại thành lập các tổ chức chính trị như: Hội Duy Tân, Việt Nam
quang phục hội...Họ đề ra tôn chỉ much đích, vì vậy dãy lên cuộc vận động cách
mạng lôi kéo đông đảo quần chúng tham gia, hướng tới mục tiêu xây dựng một
nước Việt Nam độc lập, tự do, phát triển về kinh tế, văn hoá của dân tộc đi đầu
trong khuynh hướng này là Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh tiếp đó là Lương Văn


Can, Nguyễn Quyền cùng những sĩ phu khác như Nguyễn Hàm, Nguyễn Thái
Thân, Trần Quý Cáp, Huỳnh Thúc Kháng...
Cùng với sự tham gia của các sĩ phu yêu nước tiến bộ thời kì này các tầng
lớp mới xuất hiện ở Việt Nam như: tiểu tư sản, tư sản dân tộc mà đặc biệt là đồng
bào các dân tộc ít người cũng bị lôi cuốn theo phong trào: Thái, Hmông, Nùng,
Dao...đã tiến hành hàng loạt các cuộc khởi nghĩa dưới sự lãnh đạo của các thủ lĩnh
người dân tộc như Giàng Tả Chay, Nơ trang long ( Tây Nguyên), khởi nghĩa ở Lai
Châu của đồng bào Mông, khởi nghĩa ở Tây Nguyên của người Mơ nông...
Mặt khác, phong trào yêu nước và cách mạng đầu thế kỉ XX còn có sự tham
gia của binh lính người Việt trong quân đội Pháp và anh em tù chính trị ở Thái
Nguyên( 1917)
->Sở dĩ phong trào yêu nước và cách mạng đầu thế kỉ XX lôi kéo được đông
đảo các tầng lớp nhân dân tham gia là do dưới sự áp bức ngột ngạt về chính trị, sự
bóc lột tàn bạo về kinh tế của thực dân Pháp trong công cuộc khai thác thuộc địa
lần 1, đã gây lên sự phản kháng mạnh mẽ trong nhân dân. Họ yêu cầu được sống
độc lập,no ấm đã trở thành nguyện vọng thiết tha của mọi người dân Việt Nam.
Nắm bắt được điều đó lại được tiếp thu những luồng tư tưởng mới từ bên ngoài
thổi vào nên các tầng lớp sĩ phu lúc này đã đảm nhiệm vai trò của giai cấp lãnh
đạo, động viên đông đảo quần chúng đứng lên đấu tranh.
c- Phong trào yêu nước và cách mạng đầu thế kỉ XX còn diễn ra trên nhiều
lĩnh vực với những phương thức và biện pháp phong phú:
- Trước hết trên lĩnh vực kinh tế
*Ở phong trào Đông kinh nghĩa thục: những lối sống mới, những nếp suy nghĩ mới

đảo nhân dân tham gia, thể hiện tinh thần đoàn kết của nhân dân ta trong cuộc đấu
tranh giải phóng dân tộc. Như vậy phong trào yêu nước và cách mạng đầu thế kỉ
XX đã thổi một luồng sinh khí mới vào phong trào giải phóng dân tộc ở nước ta.
Nó làm bùng nổ những cuộc đấu tranh với những sắc thái độc đáo. Các cuộc đấu
tranh thời kì này đã để lại những bài học kinh nghiệm quí báu trong việc lựa chọn
con đường cứu nước mới ở những thời kì sau trong đó việc huy động sức mạnh của
toàn dân được đặt ra một cách rõ nét.

C- KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
Chuyên đề tôi chọn nêu ở trên, tuy chỉ là một giai đoạn ngắn trong lịch sử
Việt Nam nhưng nó lại là một giai đoạn lịch sử rất quan trọng, nó là giai đoạn quá
độ của tầng lớp trí thức Nho học chuyển sang trí thức Tây học. Nó là cơ sở, là tiền
đề để tiếp thu những trào lưu tư tưởng mới xuất hiện sau chiến tranh thế giới thứ
nhất- Chủ nghĩa Mác Lênin và con đường cách mạng Vô sản.


Khi dạy chuyên đề phong trào yêu nước và cách mạng đầu thế kỉ XX, theo tôi nên:
+ Trước tiên phải dạy chắc kiến thức “nền” theo tiến trình sách giáo khoa chương
II- lớp 11- chương trình nâng cao.
+Tiếp đó giáo viên phải tổng hợp kiến thức theo “ bổ dọc”, làm rõ 4 vấn đề cơ bản
của phong trào( như hoàn cảnh lịch sử, đặc điểm phong trào, một số phong trào
tiêu biểu.......)
+ Giáo viên nên chuẩn bị hệ thống câu hỏi nâng cao để cùng học sinh thảo luận và
giải quyết.
+ Trong quá trình giảng dạy phong trào yêu nước và cách mạng đầu thế kỉ XX,
giáo viên nên liên hệ với phong trào yêu nước cuối thế kỉ XIX để thấy được những
nét mới của phong trào và liên hệ với phong trào yêu nước giai đoạn sau ( 19191929) để thấy được hạn chế của phong trào yêu nước đầu thế kỉ XX, và lý giải
được tại sao con đường cứu nước theo khuynh hướng Dân chủ tư sản không phải là
con đường giải phóng dân tộc ta.
+ Nên hướng dẫn học sinh kẻ một số bảng, nhất là các câu so sánh để học sinh nắm