BẢN CHẤT CỦA NGUYÊN TẮC TẬP TRUNG DÂN CHỦ VÀ
NHỮNG QUAN ĐIỂM SAI TRÁI THÙ ĐỊCH
Nguyên tắc tập trung dân chủ là sự liên hệ thống nhất, tác động biện
chứng giữa hai thành tố tập trung và dân chủ. Mỗi thành tố này chịu sự tác
động và là sự chuyển hóa của thành tố kia. Sự vận động, phát triển của thành
tố này luôn tỷ lệ thuận với sự vận động, phát triển của thành tố kia. Nói đến
tập trung trong nguyên tắc tập trung dân chủ đã bao hàm tính chất, nội dung
dân chủ và nói đến dân chủ của nguyên tắc tập trung dân chủ đã bao hàm tính
chất, nội dung của tập trung.
Tập trung và dân chủ là hai thành tố hợp thành một nguyên tắc hoàn
chỉnh, chứ không phải là sự gán ghép của nguyên tắc tập trung với nguyên tắc
dân chủ. Cần phân biệt rõ sự khác nhau căn bản này. Vì bản thân tập trung và
dân chủ đã là những khái niệm, phạm trù, nguyên tắc, thể chế tổ chức và hoạt
động xã hội. Trong tổ chức và hoạt động xã hội có nguyên tắc tập trung và
nguyên tắc dân chủ. Hai nguyên tắc này không phải luôn thống nhất, tác động
hỗ trợ cho nhau mà có những thuộc tính, những yếu tố, xu hướng đối lập, bài
trừ nhau. Trong nguyên tắc tập trung dân chủ thì những thuộc tính của thành
tố tập trung không mâu thuẫn mà luôn thống nhất với những thuộc tính của
thành tố dân chủ.
Khái niệm tập trung và dân chủ của nguyên tắc tập trung dân chủ
không hoàn toàn đồng nhất với khái niệm tập trung và dân chủ thuần túy, mà
là sự khai thác những thuộc tính, những yếu tố cơ bản, hợp lý của khái niệm
này có liên quan, ràng buộc, tác động thúc đẩy sự vận động, phát triển những
thuộc tính, những yếu tố của khái niệm kia. Có thể nói tập trung và dân chủ
của nguyên tắc tập trung dân chủ là khái niệm có nội hàm hẹp hơn khái niệm
tập trung và dân chủ thông thường. Những yếu tố mâu thuẫn, bất hợp lý,


2

mang tính cực đoan của tập trung có xu hướng làm hạn chế, triệt tiêu sự tồn

3

phải thuộc tính bản chất của nguyên tắc tập trung dân chủ. V.I.Lênin khẳng
định: “Sự rập khuôn cứng nhắc và ý định gò theo một kiểu thống nhất từ trên
ban xuống không dính dáng gì với chế độ tập trung dân chủ xã hội chủ nghĩa
cả”2. Mặt trái của dân chủ, những thuộc tính trái với bản chất của nguyên tắc
tập trung dân chủ là chủ nghĩa vô chính phủ, vô tổ chức, vô kỷ luật, dân chủ
không có giới hạn, dân chủ không có tính từ, dân chủ không có tính giai cấp,
tính mục đích rõ ràng. Những hiện tượng tập trung quan liêu, độc tài, gia
trưởng thường phát sinh, phát triển đồng thời với những hiện tượng vô chính
phủ, vô tổ chức, vô kỷ luật và có xu hướng triệt tiêu sự tồn tại và phát triển
của dân chủ có lãnh đạo, có sự bảo đảm của tập trung. Những hiện tượng dân
chủ cực đoan, dân chủ không có giới hạn, vô tổ chức, vô kỷ luật bao giờ cũng
có xu hướng kìm hãm và triệt tiêu sự tồn tại và phát triển của tập trung trên cơ
sở dân chủ. Trong quá trình thực hiện dân chủ nếu không có sự bảo đảm của
tập trung dễ nảy sinh những hiện tượng, khunh hướng phát triển, mặt trái của
dân chủ. Tương tự như vậy, trong quá trình xây dựng và củng cố chế độ tập
trung nếu không được thực hiện trên cơ sở dân chủ dễ làm nảy sinh và phát
triển mặt trái của tập trung. Trong quá trình vận hành của nguyên tắc tập trung
dân chủ, việc phân biệt ngay từ đầu mặt trái của tập trung và mặt trái của dân
chủ rất khó và phức tạp. Vì các yếu tố này đều là hiện tượng, là thuộc tính đối
lập với bản chất của nguyên tắc tập trung dân chủ. Nhưng dù sao đó cũng là
hiện tượng của tập trung và dân chủ, do vậy dễ làm cho người ta lầm tưởng đó
là thuộc tính bản chất của nguyên tắc tập trung dân chủ. V.I.Lên nin nhấn
mạnh: “Nhưng cần phải hiểu rõ rằng chế độ tập trung dân chủ, một mặt thật
khác xa chế độ tập trung quan liêu chủ nghĩa, và mặt khác, thật khác xa chủ
nghĩa vô chính phủ”3. Thậm chí Người còn cảnh báo: “Không được quên rằng
khi bênh vực chế độ tập trung, chúng ta chỉ bênh vực chế độ tập trung dân chủ
2
3

số, phủ nhận quyền dân chủ và kết quả hoạt động dân chủ của chính mình,
phủ nhận chế độ dân chủ trong Đảng.

4

V.I.Lênin, Toàn tập, Tập 24, Nxb Tiến bộ, Mát-xcơ-va, 1980, tr.183-184


5

Tăng cường kỷ luật Đảng phải bảm đảm đầy đủ quyền lợi của đảng
viên. Nhấn mạnh vấn đề thiểu số phục tùng đa số phải coi trọng thực hiện
đúng chế độ bảo lưu ý kiến của thiểu số. Nhấn mạnh chế độ phục tùng của
cấp ủy, tổ chức đảng cấp dưới phải gắn liền với phát huy tính tích cực, chủ
động, sáng tạo của cấp dưới, bảo đảm độ chính xác, đúng đắn, khả thi của
nghị quyết, chỉ thị của cấp trên. Nhấn mạnh quyền lãnh đạo tập trung thống
nhất của các cấp ủy đảng phải gắn liền với tăng cường sự kiểm tra, giám sát
dưới nhiều hình thức của cán bộ, đảng viên, quần chúng, tăng cường hiệu lực
của ủy ban kiểm tra, thực hiện dân chủ trong bầu cử, thực hiện tập thể lãnh
đạo, cá nhân phụ trách, thường xuyên tự phê bình và phê bình.
Tập trung trên cơ sở dân chủ của nguyên tắc tập trung dân chủ hoàn
toàn khác với hiện tượng tập trung quan liêu, chuyên quyền, độc đoán - là
những hiện tượng có nguồn gốc từ chế độ xã hội người bóc lột người và mang
bản chất của giai cấp bóc lột. Tập trung trên cơ sở dân chủ là sự tập trung
quyền lực của đa số mà thiểu số phải phục tùng, hoàn toàn khác với sự tập
trung quyền lực của thiểu số giai cấp thống trị buộc đa số quần chúng nhân
dân lao động phải phục tùng. Sự tập trung trong Đảng nhằm mục đích xóa bỏ
chế dộ xã hội bóc lột, thực hiện và bảo vệ lợi ích của toàn Đảng, của giai cấp
công nhân và nhân dân lao động, hoàn toàn trái ngược với thứ tập trung để
duy trì chế độ bóc lột, bảo vệ lợi ích của giai cấp bóc lột. Tập trung trên cơ sở

trọng và phát huy quyền làm chủ thực sự của đảng viên và quần chúng trong
xây dựng và thực hiện đường lối, nghị quyết, hoàn toàn khác với thứ dân chủ
coi quần chúng là tầng lớp hạ đẳng, là đối tượng thống trị của giai cấp bóc lột.
Chế độ dân chủ trong Đảng nhằm tạo ra sức mạnh bằng sự đoàn kết, tập trung
thống nhất, hướng vào thực hiện mục tiêu lý tưởng, nhiệm vụ của toàn Đảng,
của sự nghiệp cách mạng chứ không phải thứ dân chủ nhằm tạo ra sự chia rẽ
bè phái, phân tán, cục bộ, phá vỡ sự đoàn kết thống nhất, tạo ra sự phan tán về


7

tư tưởng, tan ra về tổ chức, làm giảm hiệu lực lãnh đạo và vị trí, vai trò của
Đảng trong xã hội.
Mối liên hệ thống nhất, tác động biện chứng giữa hai thành tố tập trung
và dân chủ trong suốt quá trình vận hành nguyên tắc tập trung dân chủ, trong
toàn bộ quá trình xây dựng, tổ chức, sinh hoạt nội bộ và hoạt động lãnh đạo
của Đảng. Sức mạnh tổ chức, năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng
phụ thuộc quyết định vào việc nhận thức và thực hiện đúng đắn, nghiêm túc
mối liên hệ biện chứng giữa hai thành tố đó của nguyên tắc tập trung dân chủ.
Nhận thức không đúng bản chất và thực hiện sai lệch mối liên hệ giữa hai
thành tố của nguyên tắc tập trung dân chủ đều mở đường cho những tư tưởng
và hành động tự do vô chính phủ, địa phương chủ nghĩa, các phe nhóm, các
trào lưu dân chủ cực đoan, những mầm mống của chủ nghĩa đa nguyên chính
trị, đa đảng đối lập cũng như những căn bệnh tập trung quan liêu, chuyên
quyền độc đoán, chủ nghĩa cá nhân phát triển. Nhận thức và thực hiện sai
nguyên tắc tập trung dân chủ sẽ gây ra những hiểm họa khôn lường đối với
Đảng. Phủ nhận, xuyên tạc nguyên tắc tập trung dân chủ chính là phủ nhận
Đảng từ bản chất.
Nguyên tắc tập trung dân chủ có vai trò đặc biệt quan trọng, là nguyên
tắc tổ chức cơ bản của Đảng Cộng sản. Vì vậy ngay từ khi nguyên tắc này

vô tổ chức, vô kỷ luật, phân tán, tản mạn, cục bộ địa phương. Với nhận thức
và quan niệm như vậy cho nên tập trung và dân chủ thực sự là hai mặt đối lập
nhau. Khi đã thực hiện tập trung thì sẽ triệt tiêu dân chủ. Khi đã thực hiện dân
chủ thì sẽ phá vỡ tập trung. Càng tăng cường tập trung thì càng thủ tiêu dân
chủ. Càng mở rộng dân chủ thì càng mất tập trung. Tập trung trong Đảng
càng phát triển thì càng vi phạm dân chủ. Muốn mở rộng, phát triển dân chủ
thì phải từ bỏ tập trung. Mặt khác, với sự lẫn lộn trắng - đen, đúng - sai như
vậy, những phần tử cơ hội cho rằng nguyên tắc tập trung dân chủ đã làm cho
Đảng Cộng sản trở thành quan liêu, độc tài, vi phạm dân chủ, vi phạm nhân


9

quyền. Muốn khác phục căn bệnh đó thì Đảng Cộng sản phải từ bỏ nguyên tắc
tập trung dân chủ, thực hiện dân chủ không giới hạn. Điều tệ hại là khi tập
trung đã thoát ly dân chủ, không được thực hiện trên cơ sở dân chủ thì sớm
hay muộn cũng sẽ trở thành tập trung quan liêu. Khi dân chủ không còn sự
bảo đảm của tập trung thì chắc chắn sẽ trở thành dân chủ vô chính phủ. Mưu
đồ của kẻ thù thật là thâm độc. Với kiểu lập luận lẫn lộn giữa giữa bản chất và
hiện tượng trái với bản chất như vậy, kẻ thù gieo rắc tư tưởng hoài nghi, dao
động về nguyên tắc tập trung dân chủ, phủ nhận, xuuyên tạc nguyên tắc tập
trung dân chủ, thực chất là xuyên tạc bản chất của Đảng Cộng sản. Chúng ra
sức kêu gào các Đảng Cộng sản phải từ bỏ nguyên tắc tập trung dân chủ, thực
chất là từ bỏ nền tảng tổ chức có ý nghĩa sống còn đối với Đảng Cộng sản.
có quan điểm lại cho rằng, nguyên tắc tập trung dân chủ thực chất là
chế độ tập trung, còn dân chủ là thứ yếu; tập trung là danh từ còn dân chủ là
tính từ bổ trợ cho danh từ, làm cho tập trung “bớt cứng” đi. Có ý kiến cho
rằng, tập trung là mục đích còn dân chủ chỉ là phương tiện để thực hiện mục
đích ấy. Đây là những luận điệu tuyệt đối hóa tập trung và tầm thường hóa
dân chủ. Khi đã quan niệm dân chủ chỉ là tính từ, là phương tiện hỗ trợ cho

tập trung dân chủ. Khi đã từ bỏ nguyên tắc tổ chức cơ bản này thì ngay tức
khắc Đảng sẽ tan rã về tổ chức, mất sức chiến đấu, không còn đủ sức lãnh đạo
xã hội và mất chính quyền. Thực tế đó đã chứng minh: không phải lỗi của
nguyên tắc tập trung dân chủ mà là các đảng cộng sản ở đây không thực hiện
đúng, vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ và mất cảnh giác, mắc bẫy của
chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch. Cần lưu ý rằng sự thống nhất, tác
động biện chứng của hai thành tố tập trung và dân chủ sẽ làm cho Đảng thực
sự là một tổ chức chặt chẽ, thống nhất ý chí và hành động, có kỷ luật tự giác
nghiêm minh. Sự thống nhất về mặt tổ chức của Đảng là điều kiện vật chất để
bảo đảm cho Đảng tồn tại với tư cách là một tổ chức, là đội tiền phong có tổ
chức của giai cấp công nhân và của toàn dân tộc. Nguyên tắc tập trung dân


11

chủ là cơ sở tạo nên sức mạnh của Đảng. Bản thân nguyên tắc tập trung dân
chủ không hề có lỗi gì cả. Cái lỗi ở đây là có Đảng Cộng sản, có thời kỳ đã
nhận thức không đúng bản chất và vận dụng sai nguyên tắc tập trung dân chủ
làm cho bệnh quan liêu, duy ý chí, vi phạm dân chủ phát sinh, phát triển, tạo
ra kẽ hở cho kẻ thù tấn công, xuyên tạc. Phải chăng trong điều kiện hòa bình
thì Đảng không cần sự thống nhất về tổ chức, không cần đến sức lãnh đạo.
Thực chất của những luận điệu này đều nhằm thực hiện một mưu đồ đen tối là
làm cho Đảng từ bỏ nguyên tắc tập trung dân chủ, mất sức chiến đấu, mất vai
trò lãnh đạo xã hội và mất chính quyền.
Trong điều kiện Đảng cầm quyền, lãnh đạo công cuộc đổi mới, đẩy
mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, phát triển kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng quan hệ, hội nhập quốc tế càng đòi hỏi
phải tăng cường đổi mới chỉnh đốn Đảng tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc tập
trung dân chủ, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng. Vấn đề
cấp thiết là phải nhận thức và thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ, cụ