TR

NGă

IăH C PH MăV Nă

NG

KHOAăS ăPH MăXẩăH I

Bài gi ng h c ph n

T ăV NGăVẨăNG ăNGH A TI NGăVI T
Ch

ngătrìnhăcaoăđ ngăngƠnhăS ăph măNg ăv n

Gi ngăviên:ăBỐIăV NăTHANH
T ăb ămôn:ăV nă- S ă- Xưăh iăh c

QU NGăNGẩI,ăTHÁNGă12/2013


Ch

ngă1. KHÁIăQUÁTăV ăT ăV NG H C ( 2 ti t)

1.1. T ăv ngăh călƠăgì?
1.1.1. V ătríăc aăt ăv ngătrongăh ăth ngăngônăng
- Cóănhi uălo iăđ năv ăkhácănhauăv ăch căn ngătrongăngônăng : ng ăơmă– âm
v ,ăhìnhăv ,ăt ,ăcúăpháp.


ngă

ngăv iăt ă(ng ăc ăđ nh)ăg iălƠăt v ng

(lexicon; lexical) c aăm tăngônăng .
- T ăv ngălƠăch tăli uăc năthi tăđ ăc uăt oăngônăng .ăTrongăđóăt ălƠăđ năv ăc ă
b nănh tăc aăt ăv ng.
- T ă lƠă m tă trongă haiă đ nă v ă c ă b nă c aă ngônă ng ă cóă ch că n ngă t oă cơu.ă
Ti ngăVi tălƠăm tăngônăng ăđ năl p,ăcácăt ăkhôngăbi năđ iăhìnhătháiănênăvaiătròăc aă
t ăv ngăr tăquanătr ngătrongăvi căt oăl păvƠăl nhăh iăỦăngh aăc aăcácăngônăb nătrongă
giaoăti p.ă
1.1.2.

nhăngh aăt ăv ngăh c

- T v ng h c (lexicology) là m t chuyên ngành ngôn ng h c nghiên c u t
v ng c a ngôn ng .
+ T v ng h c đ i c

ng lƠă m tă b ă ph nă c aă Ngônă ng ă h că đ iă c

nhi măv ăxơyăd ngănh ngălíăthuy t,ănh ngăkháiăni măc ăb năvƠănh ngăph

ngă cóă
ngăpháp

nghiênăc u t ăv ngăchungăchoăm iăngônăng .
+ T v ng h c c th


ni măt ngăquátăv ăngônăng :
- T v ng c a m t ngôn ng là m t h th ng có t ch c, gi aăcácăđ năv ăh pă
thƠnhăt ăv ngăcóănh ngăt ăch cănh tăđ nh.ăVìăv y, đ ăxácăđ nhăđ

căđ căđi măc aă

m tăđ năv ănƠoăđóăph iătìmăraăm iăquan h ăgi aăđ năv đóăv iăcácăđ năv khác (tìm
raăs ăgi ngăvƠăkhácănhauă– quan h ăđ ngănh tăvƠăđ iăl p).
- Trong t v ng có các h th ng nh theo c p đ (t ng b c). Khiănghiênăc uă
m t đ năv t ăv ngănƠoăđóăph iăđ tănóătrongăh ăth ngăconăc aănóă(đ ăxácăđ nhăđ
vaiătròăc aănóătrongăc păđ ,ăđ

căc uăt oăt ăđ năv nƠoăc aăc păđ ăd

că

iăvƠădùngăđ ă

t oăraăđ năv nƠoăc aăc păđ ătrên).
Nh ăv y,ăv năd ngăph

ngăphápăh ăth ngăđ ngăyêuăc u:

+ă Chúă Ủă đ n quană h ă h ă th ngă gi aă cácă đ nă v ,ă gi aă cácă h ă th ngă b ă ph nă
trongălòngăcácăc păđ ăvƠătrongătoƠnăb ăngônăng .
+ Phátăhi năraăcácăquyăt c c uăt oăchiăph iăs ăchuy năhoáăcácăđ năv ,ăcácăh ă
th ngăb ăph nătrongălòngăcácăc păđ .ăăăăăă
T ăđó,ăhi uăs ăhƠnhăch căc aăngônăng ,ălíăgi iăchínhănh ngăquanăh ăh ăth ngă
c aăngônăng .
1.3. Quanăh ăgi aăt ăv ngăh căvƠăcácăchuyênăngƠnhăngônăng ăh cămiêuă

đ ăph căv ăchoăch căn ngăgiaoăti p.ăVìăv yăt tăc ănh ngătriăth căv ăcácăđ năv và
các quan h ăgi aăcácăđ năv trongăt tăc ăcácăc păđ ăc aăngônăng ăđ uăquanăh ăv iăt ă
v ngăh c.ăM tăkhác,ăT ăv ngăh căkhiăxácăđ nhăranhăgi iăt ,ăphơnătíchăngh aăc aăt ,ă
cácăbi năth ,ăbi năd ngăc aăt ăc ngăph iăd aăvƠoăcácăd uăhi uăvƠăquyăt căng ăpháp,ă
ng ăơm,ăng ăc nhă(nguyên t căk tăh păt ,ăch căn ngăvƠătr tăt ăng ăpháp,ăhi năt

ngă

chuy năđ iăt ălo i,ăơmăv ăh c...).
- Vi cănghiênăc u cácăchuyênăngƠnhăc aăNgônăng ăh căc năv năd ngălinhăho tă
quanăđi mătíchăh păv iăm c đích chungălƠăh

ngăt iăvi căphátăhi năraăcácăquyăt că

vƠălíăgi iăvi căs ăd ngăcácăđ năv ngônăng ătrongăgiaoăti păxưăh i.ă

4


Ch

ngă2.

NăV ăT ăV NGă VẨăT ăV NGăTI NGăVI T (6 ti t)

2.1.ăT ăti ngăVi t
2.1.1.

nhăngh a:


H u Châu, T v ng ng ngh a ti ng Vi t, NXB Giáo

d c).
Chúngă taă t mă th iă ch pă nh nă đ nhă ngh aă c aă

ă H uă Chơu theo giáo trình

đangăs ăd ng.
2.1.2.
nhăngh aăc aă

căđi măc aăt ăti ngăVi t
ăH uăChơuănêuăraăcácăđ căđi măc ăb năc aăt ăti ngăVi t:

5


-

căđi mă v ă hìnhăth căng ăơm:ă

nhăngh aănêuăb tătính b tăbi năv ă hìnhă

th că ng ă ơmă c aă t .ă Soă v iă cácă ngônă ng ă n,ă Âuầ,ă hìnhă th că ơmă thanhă c aă t ă
ti ngăVi tăc ăđ nh,ăb tăbi nă ăm iăv ătrí,ăquanăh ăvƠăch căn ngătrongăcơu.
-

căđi măv ăki uăc uăt oăc aăt :ăLƠăm tăđ căđi măc năchúăỦăđ ănh nădi nă

t .ăKi uăc uăt oăc aăt ăcóăthamăgiaăvƠoăvi căxácăđ nhăt ăv ăng ăngh aăvƠăng ăpháp.


n ngăt oăcơu,ălƠăđ năv ăđ căl păđ ăt oăcơu.ă ơyălƠăđ căđi măphơnăbi tăt ăv iăcácăđ nă
v ătuyăc ngăcóăngh aănh ngăkhôngăth ăđ căl păt oăcơu. Ví d : phơnăbi tăth o và c .
-

căđi mă“s năcó”ăc aăt :ăt ălƠăđ năv ăs năcóăđ iăv iăxưăh iăvƠăđ iăv iăt ngă

thƠnhăviênătrongăxưăh i.ă ơyălƠăđ căđi măphơnăbi tăt ăv iăcácăđ năv ăthu căc păđ ă
cúăphápă(c măt ,ăcơuầ).ăNóiăđ nătínhăs năcóăc aăt ăc ngălƠănóiăđ nătínhăxưăh i,ăb tă
bu c c aăt ,ăđ năch căn ngăl uătr ăc aăt .
C ngăvìătínhăs năcóănênăt ăm iălƠăđ năv ăl nănh tătrongăh ăth ngăngônăng .ă
Khôngă cóă đ nă v ă ngônă ng ă nƠoă s nă cóă mƠă l iă l nă h nă t ă (ng ă c ă đ nhă lƠă đ nă v ă
t

ngăđ

ngăv iăt ).

2.2.ăC uăt oăt
2.2.1.ăPh

ngăth căt oăt

6


nhăngh a: Ph

ngăth căc uăt oăt ălƠ cáchăth căt ăch căcácăđ năv ăc uăt oă


ngăth căchuy năngh aăv iăhi năt

ngă

nhi uăngh aăc aăt .
2.2.1.2.ăPh
G iăchungălƠăph

ngăth căghépăvƠăph

ngăth căláy

ngăth căph căhoáăt ăt : k tăh pă2ăhayănhi uăt ăt ăđ ăt oă

thƠnhăt .
ng th c ghép: Dùngă2ăho căh nă2ăt ăt ăriêngăr ăghépăl iăv iănhauătheoă

- Ph

nh ngă quyă t că nh tă đ nhă đ ă choă 1 t ă ghép: máy + bay = máy bay (máy cày, máy
đào, máy xúc, máy gi t, máy may; nhà c a, ch n màn, n h c, n n m...).
- Ph

ng th c láy: Tácăđ ngăvƠoăm tăt ăt ăc ăs ălƠmăs năsinhăraăm tăt ăt ăth ă

sinh,ăgi aă2ăt ăt ănƠyăcóăquanăh ăng ăơmănh tăđ nhă(l păl iătoƠnăb ăho că1ăb ăph nă
nƠoăđóăc aăt ăt ăc ăs ătrongă1ăs ăl nănƠoăđóătheoăquyăt căchoăphép). T ăh păđ năv ă
g căvƠăđ năv ăth ăsinhălƠăm tăt ăláy. Ví d : đ
i măkhácănhauăc ăb năgi aăhaiăph
Ph

năv ăc uăt oăt :ăLà nh ng y uăt ănh ănh tătr căti păk tăh p v iănhauăt oă

nênăcácăt .

- Ngônăng h căth ăgi iăg iăđ năv c uăt oăt là hìnhăv (morpheme): Là đ nă
v cóăngh aănh ănh tăcóăth ălƠmăthƠnhăt ăhayăb ăph năc aăt ă(đ

cădùngăl p điăl pă

l iăv iăcùng m t ngh aăho căcùngăch căn ng).
- Vi tăng ăh c cóă2ăquanăni măkhácănhauăv ăđ năv c uăt oăt ăti ngăVi t:
+ Là ti ng (đ ngănh tăv iăơmăti t), l yăđi uăki n ng ăơmălƠăơmăti t đ ăxemă
xétă(CaoăXuơnăH o,ăNguy năThi năGiáp,ăTr

ngă ôngăSan).

+ Là t t : LƠă hìnhă th că ng ă ơmă nh ă nh t,ă cóă ngh a (đ a raă đi uă ki nă v ă
ngh a)ăcóăth ăđiăvƠoăcácăph

ngăth căt oăt ăti ngăVi tăđ ăchoăraăt .ăVD:ăcácăt ăt ă

cóă giáă tr ă khuă bi tă ngh a:ă d aă h u,ă g n gh ,ă g nă gàng, l nhă l o,ă ă l nhă lùng, đ pă
đ ...(

ăH uăChơu g iăt ăt
2.2.2.2.ă
-

thay choăhìnhăv ).
căđi măc aăt ăt ăti ngăVi t



- B: ơmăti tă(t ăt )ăkhông t ădoăvƠăkhông đ nănh t,ăkhông ph iălƠăt ăđ căl p,ă
dùngăđ ăc uăt oăt .ăVí d : thiên, s n, thu , h i, lâm, t ...
- C: ơmăti t (t ăt )ăkhông t ădo,ăđ nănh tăvƠăkhông láyăơmă(ăơmăti t phiên âm
vƠăcácăt ăch aănóăđ uălƠăt ăphiênăơm.ăVí d : a-xít, ng-ten...; t c kè, b hóng, b
k t...;ă ơmă ti t g că Vi tă đưă m ă ngh aă - gà qué, chó má,ă ch ă búa, tre pheo, c ă r ,
xanh ng t, xanh rì, ...).
- D: T ăt ăkhông t ădo,ăđ nănh t,ăláyăơm. Ví d : nh ănhàng,ăđ păđ , ...
(

n nh t: ch ă xu tă hi nă trongă m t t ă songă ti t,ă không xu tă hi nă v iă cùngă

m t ngh aă ăb tăc ăt ăh pănƠo khác. Không đ n nh t: Cóăth ăxu tăhi nă ănhi uăt ă
đaă ti tă khác (thiên t , thiên tai, thiên đình, thiên m nh, thiên thu, thiên bi n v n
hoá, thiên di, bi n thiên, lâm nghi p, lâm s n, lâm t c, giang s n, thâm s n cùng
c c, s n thu h u tình, s n cùng thu t n...).
K tăh păcácăđ cătínhăđưătrìnhăbƠyă ătrên,ăcácăt ăt ăđ năơmăti ngăVi tăs ăđ

că

phơnălo iănh ăsau:
B ngă2.1.ăB ngăphơnălo iăt ăt ăđ năơmăti ngăVi t
T ăt ăth ăsinh:ăt ăt ăláy
T ăt ăđ năơmăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăă
T ăt ăc ăs

D
T ăt ăđ căl păA
T ăt ăkhôngăđ căl păBăăăăăăăăăăăăăăăăăăăă

cóăngh aăth că( n, , đi, nhà...)
đ năti t
T ăđ năăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăh ăhoáă(do, b i, nên...)
đaăti tă(các âm ti tăđ uăkhông cóăngh a)ă
(ten - nít, th n l n, t c kè...)
T ăghép

T ăTV
T ăph c

T ăláy
2.2.4.T ăghép
nhăngh a

2.2.4.1.

T ăghépălƠăm t t ăph căđ

căt oăraăb ngăcáchăghépăcácăt ăt ăcóăquanăh ăv iă

nhauăv ăngh a.
Trongăti ngăVi t, đi năhìnhălƠănh ngăt ăghépă 2ăt ăt .
2.2.4.2. Cácăki uăt ăghépăxétăv ăc uăt oăvƠăng ăngh a
Ng

i taă cóă th ă c nă c ă vƠoă tínhăch t đ că l pă hayă khôngă đ că l p,ă đ nănh tă

hayăkhôngăđ nănh tăđ ăphơnălo iăcácăt ăghépăti ngăVi t.ăNh ngăch ăy uălƠăphơnălo iă
theo quan h ă ngh aă gi aăcácăt ăt .ăTheoăcáchăphơnă lo iănƠy,ăcóă3ălo iăt ăghép:ăt ă
ghépăchínhăph ,ăt ăghépăđ ngăl p,ăt ăghépăkhông xácăđ nhăđ


Y

X

Y

X

- C ăch ăt oăngh aăc aăt ăghépăchínhăph :

10

X

Y

X Y


+ Cácă t ă t (X, Y) dùng đ ă t oă t ă ghépă khôngă b tă bu că ph iă cùngă tr

ngă

ngh a.
+ T ăt ăph ă(Y)ăcóătácăd ngăb ăsungăỦăngh aăchoăt ăt ăchính (X).
+ Ngh aăc aăt ăghép ( X + Y) -> S h păh năngh aăc aăt ăt ăchính (X).
*ăCácălo iăt ăghépăchínhăph :ăăăă
a1.T ghép chính ph phân ngh a:
LƠănh ngăt ăghépăg măm t t ăt ăchínhămangăăngh aăt ngălo iăchungă- v ă


ng, ch , ng

i, b n, cha, m ,

v , ch ng, th y, con...)
- “t oăraăchoămìnhăm t cáiăgìăđóămìnhăch aăcóăho căcóănh ngăch aăhoƠnătoƠnă
v aăỦ”: làm (dáng, b , duyên, n ng, đi u, già, oai...)
+ Xét theo Y: Cóăth ăchiaăthƠnhăt ngănhómătheoăs ăđ ngănh tăv ăngh aăc aăY:
Ví d : Th :
- Yăch ăđ ngătác:ăăth (ti n, hàn, rèn, may, khoan...)
- Yăch ăđ iăt

ngătácăđ ng:ăth (c khí, đ ng h ...)

- Yăch ănguyênăli u:ăăth (b c, m c...).
a2. T ghép chính ph bi t l p:
LƠănh ngăt ăghépămƠăngh aăc aăm iăt ăkhông cóăquanăh ăn mătrongăsoăv iă
ngh aăc aăm tălo iăl nănƠoă(X không ph iălƠăm tălo iăl n). Cácăt ăghépănƠyăđ ngă
riêngăr ăkhông n mătrongăm t h ăth ngănƠoăc ,ăchúngălƠănh ngăs ăki năbi tăl p.
Ph năl năt ăghépălo iănƠyălƠăl iăchuy năngh aătheoăphépă năd ăho căhoánăd .
Ví d : ru t t

ng, ru t gà, th t l ng, m c áo, c u vai, càng cua, đ u bò, b t l a ...

b.T ghép đ ng l p (h păngh a,ăliênăh p,ăsongăsong,ăt ngăh p):
LƠănh ngăt ăghépătrongăđóăcácăt t bình đ ng v i nhau, khôngăcóăt ăt ănƠoă
lƠăchính,ăt ăt ănƠoălƠăph ,ăcácăt ăt ăg păngh aăv iănhauăđ ăchoăngh aăm iăc aătoƠnăt
ghép. (X, Y không cóăquanăh ăchínhăph ămƠăbìnhăđ ngăv iănhau).
C ch t o ngh a c a t ghép đ ng l p:

chia thành: T ăghépăg căDT,ăg că T,ăg căTTăv iăcácăquanăh ăngh aăgi aăcácă
t ăt :ăđ ngăngh a,ătráiăngh a,ăcùngătr

ngăngh a).

+ăT ăghépă Lăg cădanhăt :
* Cácăt ăt ăđ ngăngh a: b n h u, th thành, ph xá, b p núc, xe c , đ

ng sá,

tre pheo, gà qué, rào d u, ao h , binh lính, lang sói, m m mi ng, hang đ ng...
* G nă ngh a,ă cùngă tr

ngă ngh a: nhà c a, ru ng đ ng, ru ng v

n, v

n

ru ng, sông ngòi, sông bi n, sông su i, khe su i, đ i núi, h m h , bàn gh , sách
v , bút m c, áo qu n, váy áo, kh n áo, m nón, giày dép, g
ch n màn, gi

ng l

c, son ph n,

ng chi u, mèo chó, gà v t, l n gà, trâu bò, dê chó, trâu ng a, đ u

tóc, tóc tai, tay chân, m t m i, tai m t, tâm can, đ u óc, gan ru t, chén bát, m

i, chia


*ăCácăt ăt ătráiăngh a:ăăđi đ ng, đi l i, đi v , s ng ch t, sinh t , thu chi, xu t
nh p, vào ra, lên xu ng, mua bán, xin cho, khen chê, th

ng ph t...

+ T ăghépă Lăg cătínhăt :
*Cácăt ăt ăđ ngăngh a: ch m tr , đen t i, u t i, nóng n c, yên n, bình yên,
thu n l i, thu n ti n, thanh v ng, thanh t nh, thanh s ch, thanh liêm, kì di u, kì l ,
m nh b o, to l n, bé nh ...
*Cácăt ăt ăcùngătr

ngăngh a,ăg năngh a: trong sáng, trong s ch, thanh cao,

kì v , t t đ p, t t lành, m nh kho , c

ng tráng, giàu sang, nghèo kh , nghèo hèn,

gian kh , gian khó, gian nguy, nguy nan, hèn m n, hèn y u, ngu d t, ngu đ n, to
béo, cao to, béo t t, g y y u, ng t bùi, cay đ ng, chua cay, đ ng cay, t nh ráo ...
* Các t ăt ătráiăngh a:ăăto nh , l n bé, g y béo, s

ng kh , m n nh t, tr ng

đen, ph i trái, th phi, đúng sai, cao th p, l i h i, n ng nh , riêng chung, đ c cái,
tr ng mái, nam n , sáng t i, nông sâu, r ng h p, dài ng n , vuông tròn..
- C n c vào c ch ngh a c a các t ghép đ ng l p, chia thành:
+ T ăghépă Lăh păngh a:ăă3ălo i:


a3.T ghép không xác đ nh đ
xácăđ nhăđ

c quan h :

iăb ăph năcácăt ăghépăkhôngă

căquanăh ălƠănh ngăt ăghépădoăcácăt ăt ălƠăcácăt ăh ăt oănên.

Ví d : hu ng h , h d , thay vì, m c dù, t t nhiên, d nhiên, t h n, d u sao,
hu ng chi, b i vì, cho nên...
2.2.5.ăT ăláy
2.2.5.1.Kháiăni m
T ăláyălƠănh ngăt ăđ

căc uăt oăb ngăcáchănhơnăđôiăti ngăg cătheoănh ngă

quyăt cănh tăđ nhăsaoăchoăquanăh ăgi aăcácăti ngădùăđi pădùăđ iăhƠiăhoƠăv iănhauăv ă
ng ăơmăcóăgiáătr ăbi uătr ngăhoá.
-T ăt ăláyăcóăcácăđ căđi mănh ăsau:
+ăV ăhìnhăth căng ăơm:ăc ngălƠăm tăơmăti tănh ăt ăt ăc ăs ,ăcóăhìnhăth că
ng ăơmăvƠăngh aăgi ngătoƠnăb ăhayăb ăph năv iăt ăt ăc ăs .
+ăV ăthanhăđi u:ăn uăt ăláyăcóăhaiăơmăti tăthì c ăhaiăơmăti tăcóăthanhăđi uăđiă
v iă nhauă theoă nhómă thanhă (nhómă cao:ă h i,ă không,ă s c;ă nhómă th p:ă huy n,ă ngư,ă
n ng).ăVí d : m màng, béo b , g n gàng…
2.2.5.2. Phơnălo iăcácăt ăláy (xétăv ăm tăc uăt o)
a. T láy hoàn toàn: ToƠnăb ăơmăti tăđ

căgi ănguyên,ăthanhăđi uăvƠăph ă


anh ách (ch

nh)

n)

+ d ng

d ng d ng (không

+g n

gòn g n (n ng

h i)

huy n)

b. T láy b ph n: g mă 2ă lo i:ă láyă ơmă (láyă ph ă ơmă đ u)ă vƠă láyă v nă (láyă
ph năv n).

15


- Láyăph ăơmăđ u:ăd u dàng, d dãi, nh nhàng, t p t nh…
- Láyăph n v n:ălúng túng, l ng ch ng, b i r i, b n r n…
Cácăt ăláyăơm và láyăv năcóăth ăchiaănh ăh nătheoăkhuônăv năc aăt ăt ăláy,ă
ho cătheoănhómăph ăơmăđ uăc aăt ăt ăláy.ă
Ví d :

láy.ă NgoƠiă ra,ă cácă khuônă v nă láyă khácă nhauă c ngă bi uă th ă nh ngă s că tháiă Ủă ngh aă
khác nhau: -i c, - p, -úc, -ung, - n,ầ( ơyă lƠă v nă đ c nă đ

că ti pă t că nghiên

c u).
K t lu n chung: Doăt ăláyălƠăs ăhoƠăph iăng ăơmăcóăgiáătr ăbi uătr ngăhoáă
nênănóălƠăph
đ

ngăti năngônăng cóătácăd ngăg iăt ăvƠăbi uăc măr tăl n.ăGiáătr ă yă

căch ngăth căquaănh ngăth ănghi măv ăs ăc măth ăc aăng

giáătr ănƠyălƠănhơnăt ă nhăh

iăb năng .ăChínhă

ngănhi uăđ năph măviăs ăd ngăc aăt ăláyăđ căbi tălƠ

16


trong phong cách ngôn ng ăsinhăho tăvƠăngônăng ăngh ăthu tănh tălƠătrongăth ă
ca.
2.3.5.4.ăM tăs ăv năđ ăv ănh nădi năt ăláy:
(SV nghiên c u tài li u tham kh o [3], tr.67-72).
2.3.ăNg ăc ăđ nh
ẩg c đ nh lƠăđ năv ăcúăphápă(c măt ,ăcơu)ăđưăquenădùng,ăl păđiăl păl iăv iă
m tăhìnhăth căvƠăỦăngh aănh tăđ nh,ălà đ năv t


nh n r ng, t t mã gi cùi

+ă M ăr ng:ă h c nh cu c kêu
nhà vác tù và hàng t ng

t t mã.

h c nh cu c kêu ra r mùa h , n c m

n c m nhà mà l i đi th i tù và hàng t ng …

2.3.2. Phơnălo iăng ăc ăđ nh
2.3.2.1.ăPhơnălo iătheoăk tăc u
- K t c u là c m t :
+ăCóăt ătrungătơm (dai nh đ a đói, b c nh vôi, th ng ru t ng a…)
+ Không có t ătrungătơmă(d u sôi l a b ng, dây m r má...)
- K t c u là câu:

17


+ăCơuăđ n: Chó ngáp ph i ru i, chu t ch y cùng sào, chu t sa ch nh
g o, mèo mù v cá rán, cá n m trên th t, ch ng i đáy gi ng …
+ Câu ghép: đâm b thóc ch c b g o, mâm cao c đ y, m t xanh nanh
vàng, chim sa cá l n…
2.3.2.2. Phơnălo iătheoăch căn ng
- ẩg c đ nh miêu t : t
cácăt ămiêuăt ăthôngăth


mƠăch ăy uăđ ăđ aăđ y,ăliênăk t,ăchuy năỦ,ăth căhi năcácăhƠnhăđ ngănóiầ
+ă

aăđ y:ătheo quan đi m c a tôi, ai c ng bi t r ng…

+ Chuy năti p: m t m t thì, m t khác là, nói cách khác, m t là, hai là…
+ăBƠyăt ătháiăđ ăl chăs ,ăkhiêmăt nătrongăgiaoăti p:ăxin đõ l i bác, không dám
, anh cho tôi xin, xin b quá cho, xin b ngoài tai…
2.3.3. Giáătr ăng ăngh aăc aăng ăc ăđ nh
-

iăchi uăng ăc ăđ nhăv iăt :

+ Ng ăc ăđ nhăcó c u trúc ng ngh a t
c m t t do. NóălƠăm tălo iăph

ng đ

ng v i ng ngh a c a m t

ngăti năngônăng mƠăb tăc ăngônăng nƠoăc ngă

cóănh măkh căph căm tăph nănƠoătínhăcóăh năc aăcácăt ,ătínhăkhông hàm súc, không
côăđ ngăc aăcácăph

ngăti năl iănóiătrongăs ăbi uăv tăvƠăbi uăthái.ă

18



ng đ

ng nh câu, t c ng là m t lo i hình

v n b n. LƠăm tăthôngăđi păngh ăthu tăth ăhi năd

iăd ngăm tăcơu,ăm t phát ngôn.

+ Khácă v iă m iă cơuă nóiă thôngă th

ngă ăt ă cáchă c a nóă lƠă m tă

ngônăb năngh ăthu t.ă
+ Là m t ngônă b nă ngh ă thu tă nh ngă khácă v iă m iă ngônă b nă
ngh ăthu tăkhácă ăch ăhìnhăth căc aănóălƠăm tăcơu. T căng ălƠăm t ch nh th có c u
trúc đa di n (c uătrúcăngônăng ăvƠăc uătrúcăv năh c - lƠăm t thôngăđi păngh ăthu tă
d

iăd ngăm t câu ).
CÂUăH IăVẨăBẨIăT P
1. Tr ăl iăcơuăh iăvƠălƠmăcácăbƠiăt păt ă1ă

ă11ă(Tài li u tham kh o [3], tr.67-

72).
2. Th că hƠnh v chă ranhă gi iă t ,ă xácă đ nhă t ă ghépă chínhă ph ,ă t ă ghépă đ ngă
l p,ăt ăláyătrong đo năv n:

19


nhà th ng lí Pá

i trói v trong nhà ba ngày r i đi ch i. Khi v nhìn đ n thì v ch t r i.

Nh th M s quá, M c a qu y xem mình còn s ng hay ch t. (Tô Hoài).

20


Ch
3.1.

ngă3. NGH A C AăT ă(6ăti t)

nhăngh a

Nóiăm tăcáchăh t s căt ngăquát,ăngh aăc aăt ălƠătoƠnăb ăn iădungătinhăth nă
mƠăm tăt ăg iăraăkhiăchúngătaăti păxúcăv iăt ăđó.ăNgh aăc aăt ăđ

căhìnhăthƠnhăt ă3

nhơnăt :
- S ăv tă(hi năt

ng...);

- Hi uăbi tăv ăs ăv t,ăhi năt

ng;


bi uă v t,ă ngh aă bi uă ni m,ă ngh aă bi uă tháiă (3ă nétă ngh aă nƠyă g iă chungă lƠă ngh aă t ă
v ng),ăngh aăng ăpháp.
3.2.1. Ngh aăbi uăv tă(ngh aăs ăch ă)
Nóiăđ năngh aăbi uăv tăc aăt ălƠănóiăđ năm iăquanăh ăc aăt ăv iăđ iă t

ngă

mƠăt ăbi uăth . Ý ngh a bi u v t c a t là ý ngh a rút ra t m i quan h gi a s
v t (th căt ăngoƠiăngônăng ) và t (t ătr uăt

ng).

S v t: - s ăv tăv tălí hay tinhăth nă(DT);
- thu cătínhă(TT);ă

21


- quáătrình,ăho tăđ ngă( T);ă
- thu că tínhă c aă qúaă trìnhă ho tă đ ng,ă thu că tínhă c aă thu că tínhă
(tr ngăt ).
T tăc ăcácăth c t ăđ uăcóăngh aăbi uăv t.ăVí d :
Các t : s a

chó; gáy

gà, chim; t duy

mƠuăt ănhiên;ăxanh xao, xanh r t


i, đ ng v t; dao, súng; tàu, thuy n; m i đ t…).

- Cácăng ăc ăđ nhăc ngăcóăỦăngh aăbi uăv t.
- C nă phơnă bi tă ngh aă bi uă v tă c aă t ă v iă s ă v t,ă hi nă t

ngă kháchă quană

trongăcu căs ng.ăKhôngănênăngh ăr ngăs ăv tăngoƠiăngônăng ăđiăth ngăvƠoăt ăv ngă
thƠnhăngh aăbi uăv t.ă(SV tìm hi u tài li u tham kh o [3], tr.94-95).
3.2.2. Ngh aăbi uăni mă(ngh aăs ăbi u)
nhăngh a:ăẩgh a bi u ni m c a t là nh ng hi u bi t v ngh a bi u v t
(không ph i là hi u bi t v chính s v t ngoài đ i).
C năl uăỦăhi uăbi tăv ăỦăngh aăbi uăv tălƠăcácăkháiăni mănh ngăkhông ph i
ngh a khái ni m trùng v i bi u v t. Vìă kháiă ni mă lƠă s nă ph mă c aă t ă duy,ă khái
ni măkhiăthƠnhăỦăngh aăbi uăni măđưăthôngăquaăl ngăkínhăngônăng .
ụăngh aăbi uăni mălƠăkháiăni măvƠăgiáătr ăc aăkháiăni măđưăđ
hoáă thôngă quaă h ă th ngă v nă t ă

căngônăng ă

n uă ngh aă bi uă v tă lƠă s ă ngônă ng ă hóaă s ă v tă

ngoƠiăđ iăthìăngh a bi u ni m là s ngôn ng hoá khái ni m v s v t.
Ngh aă bi uă ni mă c aă t ă lƠă nh ngă hi uă bi tă mƠă t ă g iă raă v ă s ă v t,ă hi nă
t

ng,ă ho tă đ ng,ă tínhă ch t...đ

bi uăt


- s ngă ăt ngăm t
- hình thoi
- c ,ăđuôiănh .

Ví d 2: chân
YNBV: chơnăng

i,ăchơnăthúầ

YNBN: -b ăph năc ăth ăng

i,ăđ ngăv t

- cóă ch că n ngă nơngă đ ăc ă th ă khiă đ ngă yênă hayă v nă
đ ngăd iăch .
- C uătrúcăngh aăbi uăni m c aăt :
Ngh aă bi uă ni mă lƠă m tă c uă trúcă doă cácă nétă ngh aă h pă thƠnh. Các nét
ngh aănƠyă(thƠnhăt ăng ăngh a,ăngh aăt ,ănguyênăt ăng ăngh a)ăv aăph năánh thu că
tínhăc aăs ăv tăngoƠiăngônăng ăv aădoăc uătrúcăngônăng ăđemăl i.
Ví d :
1.Ch ng: ng

i đàn ông/đã k t hôn/trong quan h v i v .

2.Bàn: đ dùng/có m t ph ng đ

c đ t cách n n m t kho ng đ l n b i các

chân/b ng nguyên li u r n/dùng đ đ t sách v hay d ng c , th c n…
3. Búa: d ng c /g m m t kh i nguyên li u r n có tr ng l


i nghe,ăv iăs ăv tă đ iăt

ngăđang

nóiăt i.
Ví d : ngoan c (kh ngăkh ngăgi ăđ năcùng,ăkhôngăch uăt ăb ăỦăngh ,ăhƠnhă
đ ngăsaiătráiăc a mình,ădùăb ăph năđ i,ăch ngăđ iăm nhăm )ăvƠăngoan c

ng (kiên

quy tăvƠăb năb ăchi năđ uăđ năcùng).ăNgoan c cóăngh aăx uăcònăngoan c

ng có

ngh aăt t.
Cóăt ădùngă ăngh aănƠyăthìămangăs cătháiătrungăhòa,ădùngă ăngh aăkhácăthìă
cóăngh aăbi uătháiăx u.ăVí d : mò
+ Mò con cá trong ch u. (trung hòa),
+ T i r i mà còn mò đi đâu? (x u).
3.2.4. Ngh aăliênăh i
Baoăg măcácăỦăngh aăch aăđiăvƠoăc uătrúc,ăch aăl păthƠnhăh ăth ng,ălƠăriêngă
c aăt ngăt ăđ ngăth iăcóăth ăkhácănhauă ăm iăng

i,ăm iănhómăng

iăs ăd ngăngônă

ng ătrongănh ngăth iăgianăkhácănhau.
ụăngh aăliênăh iăth

ăhơy: - mƠuăc aăsonăhayămáu;
- mƠuăc aămá;
- đ y s c s ng, a nhìn (YNLH).
ăn c: - mƠuăc aăm t
(đ ăđ c)ăăăăă- hung t n, nguy hi m, điên gi n (YNLH).
3.3. Ngh aăc aăcácăt ăphiăđ nhădanhă(cácăt ăh )ă
-T ăphiăđ nhădanhălƠăcácăt ăcóăch căn ngăgiúpăchúngătaănh năbi tăđ
m tăngh aănƠoăđóăđangăđ
chínhăcáiăngh aăđangăđ

că

căđ ăc păđ nătrongăl iănóiăch ăkhôngăph iătênăg iăc aă
căđ ăc păđ năđó.

Ví d : Trong “sách c a th vi n”, t ă “c a” giúpă chúngă taă nh nă bi tă
quanăh ăs ăthu căgi aă“sách” và “th vi n” nh ngănóăkhôngăph iălƠătênăg iăc aă
quanăh ănƠyă(quanăh ăs ăthu c).
- Cácăt ăphiăđ nhădanhăth

ngăđ

căg iălƠăh ăt ,ăbaoăg măph ăt ,ăquană

h ăt ,ătìnhătháiăt .
-Vìăkhôngăcóăch căn ngăđ nhădanhăchúng không cóăngh a t ăv ng,ăch ăcóă
ngh aăng pháp.
3.4.ăHi năt

ngănhi uăngh a