NGHỆ THUẬT THIÉT KÉ ĐÒ HỌA VIỆT NAM
TRONG XU THỂ HỘI NHẬP - TOÀN CÀU HÓA
HIỆN NAV
Nguyễn Hồng Ngọc

1. Nghệ thuật thiết kế Đồ họa Việt Nam hiện nay
Thiết kế Đ ồ họa (Graphic D esign ) là một loại hình của thiết k ế m ỹ thuật (hay
còn gọi là m ỹ thuật côn g nghiệp) mới chi thực sự phát triển mạnh m ẽ ở V iệt N am
trong vài thập kỷ gần đây. Xuất hiện và phổ cập bởi khả năng đa bản của côn g nghệ
ấn loát, song ngày nay thiết kế Đ ồ họa không chỉ bó hẹp ở lĩnh vự c này bởi sự phát
triển bùng nổ của côn g nghệ thông tin, truyền thông hiện đại v ớ i hàng loạt thể loại
mới như đồ hoạ W eb, đồ họa động vớ i phim quảng cáo truyền hình, thiết kế truyền
hình, thiết kế Gam e, hoạt h ìn h ... Cụm từ "thiết kế Đ ồ họa" ngày nay đã được phổ
cập với tên gọi ở nhiều nước trên thế giới là "thiết kế giao tiếp thị giác" (V isual
Comm unication D esign ). D o đặc tính truyền thông m à thiết kế Đ ồ họa ngày càng có
vai trò và sức ảnh hưởng lớn đến nhiều phương diện của đời số n g xã hội.
Ở thời điểm hiện tại, trong xu hướng hội nhập và g ia o lưu kinh tế, văn hóa
mạnh m ẽ diễn ra trên thế giới, nền nghệ thuật thiết kế Đ ồ họa V iệt N am vốn còn
non trẻ, phát triển tự phát, thiếu sự tiếp nối với nền tảng truyền thống, bởi hệ thống
lý luận phần lớn được du nhập từ phương Tây. D o vậy, tuy đã có những bước tiến
rất đáng kể, song vẫn còn nhiều sản phẩm thiết kế đồ hoạ thể hiện sự cóp nhặt, sao
chép, sự pha tạp v ề phong cách, sự thiếu hiểu biết, xa rời văn hóa và ngôn ngữ thẩm
m ỹ d â n tộc. T ín h d â n tộ c th ể h iệ n q u a n h iề u sả n p h ẩ m th iế t k ế g ầ n n h ư "bị x â m
th ự c" h a y bị lã n g q u ê n . T h a y v à o đ ó là tín h th ư ơ n g m ạ i. K h ô n g ít trư ờ n g h ợ p x u ấ t
p h á t từ đ ộ n g c ơ lợ i n h u ậ n , n h à th iế t k ế đ ư ợ c m ộ t số n h à sả n x u ấ t đ ặ t h à n g , y ê u cầu
th ự c h iệ n n h ái n a n á n h ữ n g k iể u d án g , m ẫ u m ã, b a o bì sả n p h ẩ m c ủ a n ư ớ c n g o à i,
h à n g h iệ u , d ễ g ây n g ộ n h ậ n c h o n h ữ n g n g ư ờ i sín h h à n g n g o ạ i [1 2 ]. V ớ i k iể u sao
c h é p n ày , sớ m h a y m u ộ n c ơ sở sản x u ấ t sẽ bị c ả n h b á o v ề lu ậ t b ả n q u y ề n ; v ề p h ía
n h à th iế t k ế c ũ n g sẽ m ấ t d ần n g u ồ n cảm h ứ n g sá n g tạ o . T h iệ t th ò i h ơ n là n h ữ n g
th ư ơ n g h iệ u m ạ n h c ủ a V iệ t N a m k h ó có c ơ h ộ i p h á t triể n tạ o d ấ u ấ n v à c h in h p h ụ c



Nhãn hiệu rượu đăng kí tên Phủ Lộc cùa Công ty Xa lộ 4 rất d ễ nhầm lẫn với
một thương hiệu rượu nước ngoài.

Mau vỏ hộp bảnh Trung thu truyền thống của Hài Hà Kotobuki sử dụng tùy
tiện những hình ảnh, hoa văn, họa tiết trang trí, chữ của Trung Quốc, Nhật Bản.

Trong khi đó, điểm qua hai thiết kế mẫu m ã bao bì gạo nhập khẩu vào Việt
Nam tại siêu thị, ngoài sự hấp dẫn về hình thức, sự chuẩn m ực trong thiết kế, đầy
đủ về thông tin thương hiệu, sản phấm thì dù chi xem lướt qua hình ảnh, m àu sắc,

856


NGHÊ THUÂT THIỂT KỂ Đ ồ HỌA VIỆT NAM TRONG x u THỂ..

chưa đọc tên thương hiệu, cũng d ễ dàng nhận thấy xu ấ t x ứ hàng hóa từ quốc gia
nào (hình bén trái - gạo nhập khấu cùa Nhật Bản; hình bên p h ả i - gạo nhập khấu từ
Thải Lan).
L à m th ế nào đ ể m ẫ u th iế t kế Đ ồ h ọ a củ a c h ú n g ta c ó đ ư ợ c m ặ t b ằ n g c h u n g so
với các n ư ớ c, n h ữ n g th ư ơ n g h iệu m ạ n h c ủ a V iệ t N a m c ó đ ư ợ c c h ỗ đ ứ n g trê n thị

trường quốc tế trong xu thế hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay? Thiết kể Đ ồ họa
h iện đại V iệt N am có cần th iế t q u an tâ m đ ến b ản sắ c v ă n h ó a d â n tộ c h a y k h ô n g ?
Đ ó là n h ữ n g v ấn đề k h ô n g ch i củ a riê n g đ ố i v ớ i c á c n h à th iế t k ế c ủ a V iệ t N a m . Đ ể
có n h ữ n g định h ư ớ n g c ơ bản tro n g x u th ế h ộ i n h ập , to à n c ầ u h ó a n g à y c à n g đ ư ợ c

mở rộng hiện nay, trước hết chúng ta cần tìm hiểu một sổ nguyên nhân khách quan
và chủ quan làm hạn che sự phát triển, cũng như mặt thuận lợi của lĩnh vực thiết kế
Đ ồ họa V iệt Nam trong giai đoạn hiện tại:

đất nước trải qua hai cuộc chiến tranh. Sau khi hòa bình lập lại, nền công nghiệp
còn quá non tré cùng vớ i m ô hình kinh tế tập trung bao cấp nên chúng ta không thể
có những thiết kế thực sự có tính thương mại. N ăm 1986, khi đất nước thực hiện
chính sách m ở cửa thì thiết kế Đ ồ họa mới bắt đầu có những thay đổi căn bản,
những hình thức quảng cáo hàng hóa, bao bì, biển bảng, hội ch ợ triển lãm, thương
mại mới xuất hiện. Sự thành công đáng kể của các tác giả thiết kế Đ ồ họa V iệt N am
gắn bó khăng khít với sự phát triển của công nghệ m ới thật sự khởi đầu từ những
năm 1990 và phải sau những năm 2000 mới có những chuyển biến cả v ề số lượng
và chất lượng. Túy nhiên, cho đến thời điểm hiện tại, thiết kế Đ ồ họa V iệt Nam
chưa thể gọi là phát triển so với khu vực và trên thế giới bởi chưa có m ột tổ chức,
hiệp hội của lĩnh vực này, ehưa có một cuốn sách thường niên nào cho thấy hoạt
động và sự phát triển cũng như rất hiếm các nhà thiết kế m à tên tuổi của họ gắn với
một thể loại của thiết kế Đ ồ họa [11].
Ở khía cạnh đào tạo, thiết kế Đ ồ họa Việt Nam ra đời trong hoàn cảnh kinh tế xă
hội đầy khó khăn, chưa có tiền đề đi trước, ngắt nhịp với Đ ồ họa mỹ thuật truyền

858


NGHỆ THUẬT THIẾT KẾ Đ ồ HỌA VIỆT NAM TRONG x u THỂ..

tiố n g . N h ữ n g sách báo tài liệu nền tản g lý th u y ết cơ bản v ề n g à n h n g h ề v ô c ù n g k h an
biếm , h ầu h ế t do các nước bạn hỗ ừ ợ cu n g cấp (chủ y ế u c ủ a c á c n ư ớ c p h ư ơ n g T ây n h ư

Đức, Nga, M ỹ ...), hoặc do một số nhà nghiên cứu, nhà giáo tâm huyết đương thời thu
thập v à tổ n g h ợ p biên soạn lại từ nh iều th ứ tiến g khác n h au đ ể g iả n g d ạy. B ởi v ậy , rất

nhiều khái niệm, lý thuyết về ngành nghề thiết kế Mỹ thuật ứng dụng nói chung, thiết
kế Đ ồ họa nói riêng tại Việt Nam từ thời điểm đó cho đến nay vẫn còn chưa được
n ố n g nhất, chưa được tổng hợp và cập nhật kịp thời. Trong khi các nhà thiết kế Đ ồ họa

n g ư ờ i tiêu d ù n g sẽ có diều kiện so sán h v à đối ch ứ n g g iữ a n h ữ n g th iế t k ế tố t v à x ấu ,
tạo đ ư ợ c s ự cạn h tranh phấn đ ấu lành m ạ n h tro n g g iớ i th iế t k ế v à n h ữ n g n g ư ờ i sở

hữu các sản phẩm thiết kế đó.
M ộ t k h ía cạn h nữ a, lợi th ế c ủ a n g ư ờ i đi sau cũ n g là m ộ t đ iể m th u ậ n lợ i ch o
thiét kế Đ ồ h ọ a V iệt N am bởi c h ú n g ta có th ể rú t g ọ n đ ư ợ c tiế n trìn h p h á t triể n v à

859


VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẲO QUỐC TÉ LÀN THỨ TƯ

bắt kịp ngay với những trào lưu thiết kế mới trên thế giới. Trong thời điểm hiện nay,
việc tiếp cận với công nghệ thông tin đã trở nên phổ biến. Chúng ta không còn thiếu
thông tin như trước đây, ch o nên những nhà thiết kế của chúng ta thu thập tài liệu
không phải là quá vất vả thì v iệc xử lý thông tin như thế nào để đạt được hiệu quả
tối ưu cho công v iệc là vấn đề hết sức quan trọng.

về sức mạnh nội tại, V iệt N am có m ột nền M ỹ thuật truyền thống đã có lịch
sử lâu đời, trải qua lịch sử hàng nghìn năm nên đã tích luỹ được những giá trị to lớn
về nghệ thuật và tinh thần của người Việt.

2. Định hướng phát triển Nghệ thuật thiết kế Đồ họa Việt Nam hiện nay

2.1.
Văn hóa mỹ thuật truyền thống Việt - cơ sở nền tảng để định hướng
phong cách íhiểt kể Đồ họa Việt Nam hiện đại
Theo nhà nghiên cứu m ỹ thuật Phan c ẩ m Thượng: "Quả khứ cỏ thể được hiểu

ít nhất dưới ba g ó c độ: quả kh ứ đã chết, quả khứ thay đổi và quá kh ứ tiếp tục", v à

hỏa truyền thống trong thiết ké sản phẩm Đồ họa hiện đại (th a m lu ậ n c ù a tá c g iả
Wu Z h i Ju n tại H ội n g h ị Q u ố c tế v ề th iế t kế v à cô n g n g h iệ p n ă m 2 0 0 6 ), Sáng tạo

trong thiết kế Đồ họa từ góc nhìn văn hóa truyền thong (tá c g iả L i L ia n g Ju n 2 0 )6 ); Nghiên círu về lớp ím g dụng của các nền văn hóa trưyền thống về thiết kế

sản phấm (tác giả L in x in Z h e n g - th a m lu ận tại H ộ i nghị Q u ố c tế c ô n g n g h iệ p IE E E
năm 2 0 1 0 )... B ở i v ậy , sẽ k h ô n g n g ạ c n h iê n khi ch ủ n g ta b ắ t g ặ p rấ t n h iề u y ế u tố củ a
nghệ th u ậ t tru y ền th ố n g tro n g các th iế t k ế Đ ồ h ọ a h iện đ ại T ru n g Q u ố c v ớ i m ộ t sự
nhuần n h u y ễ n cả v ề n ộ i d u n g lẫn h ìn h th ứ c. Đ iể n h ình ch o s ự áp d ụ n g th à n h c ô n g
yếu tố v ă n h óa, n g h ệ th u ậ t tru y ề n th ố n g v ào th iế t k ế đ ồ h ọ a h iệ n đ ại là sự th à n h
công rự c rỡ củ a lễ k h ai m ạ c T h ế v ậ n h ộ i m ù a h è tại B ắc K in h - 2 0 0 8 :

Biểu tượng chỉnh thức của Thế vận hội mùa hè 2008 - "Dancing B eijing" (Bắc
Kinh Nhảy Múa) thiết kế bởi Guo Chunning, cho thay sự kể thừa, phát triển và đổi
mới của văn hóa truyền thống Trung Quốc.
N h ậ t B ản c ũ n g là m ộ t tro n g n h ữ n g n ền th iế t k ế D ồ h ọ a tạ o d ấ u ấn đ ặc sắ c v à
riêng b iệ t bởi v ận d ụ n g v à k hai th á c triệ t đ ể th ế m ạn h c ủ a n g h ệ th u ậ t tru y ề n th ố n g
trong lịch sử n g àn h th iế t k ế cù n g v ớ i sự th à n h c ô n g c ủ a c á c s ả n p h ẩ m th iế t k ế ở
nhiều thị trư ờ n g k h ác n h a u trên th ế g iớ i. N g ay từ n h ữ n g n ăm 1 9 50, n g ư ờ i N h ậ t đ ã
phct hiện ra rằ n g v iệ c đ ầu tư v ào th iế t k ế đ ồ h ọ a đ ã h ỗ trợ s ự tă n g trư ở n g k in h tế
N h ít B ản lên rẩt n h iề u v à đ ể có đ ư ợ c th ư ơ n g h iệ u m a n g tín h q u ố c g ia , n h ấ t th iế t
phci có đ ư ợ c bản sắc riê n g , tín h đ ộ c đ áo tro n g các sản p tiẩm th iế t k ế. T h iế t k ế Đ ồ
học h iện đại N h ật B ản từ n ử a cu ố i th ế kỷ X X ch o đến n ay c h o th ấ y n é t b ản sắc
riè rg b iệ t k h ô n g p h a trộ n v ới b ất kỳ m ộ t n ền đ ồ h ọ a n à o trên th ế g iớ i. H ọ sử d ụ n g
n c r tà n g c ơ bàn củ a lý th u y ế t h ộ i h ọ a p h ư ơ n g T ây , luôn th ể h iệ n sự m ớ i m ẻ, n ă n g
đ ộ r g củ a m ộ t đ ất n ư ớ c h iện đại v ớ i k h o a h ọ c kv thuật p h á t triể n , s o n g lại trê n n ền
tả n ; khai thác triệ t đế v ăn hóa v à n g h ệ th u ậ t tru y ền th ố n g [3, tr. 4 5 -6 0 J. B ấ t kể
n h ú n g gì từ n g àn h n g h ề th ủ cô n g , các c h ấ t liệu, n h ừ n a h ìn h tư ợ n g tro n g n g h ệ th u ậ t
tr u 'c n th ố n g , n h ữ n g loại h in h n g h ệ th u ậ t m a n g p h o n g các h đ ặ c sắc, tiê u b iể u đ ặc



Kết luận

Trên tất cả những mặt thuận lợi, khó khăn và những vấn đề đã nêu trên, chúng
ti cần nhận thức rằng để nền thiết kể Đ ồ họa V iệt N am phát triển và có một vị trí
nhất định trong làng D esign thể giới thì không phải là v iệ c ngày m ột ngày hai mà là
cả một quá trình.
- T rư ớ c h ế t v ề m ặ t x ã h ộ i, c ầ n tíc h c ự c p h ổ b iế n , n â n g c a o tu y ê n tru y ề n x ã
hội, tiế p c ậ n b ằ n g n h iề u k ê n h (h ộ i c h ợ , triể n lã m h à n g h ó a , tr iể n lã m sả n p h ẩ m
thiết k ế . . . ) n h ằ m m ụ c tiê u k íc h th íc h c á c d o a n h n g h iệ p q u a n tâ m v à h iể u rõ g iá
trị c ủ a th iế t k ế v ớ i sả n p h ẩ m c ủ a h ọ , lợ i íc h k in h tế m à h ọ s ẽ th u lại k h i đ ầ u tư
vào th iế t k ể.
- T h à n h lập c á c tổ c h ứ c , h iệ p h ộ i các n h à th iế t k ế Đ ồ h ọ a ; tổ c h ứ c các h ộ i nghị
chuyên đề, n h ữ n g sân ch ơ i c h o các n h à th iế t k ế c ó c ơ h ộ i g ặ p g ỡ , trao đ ổ i k in h
aghiệm , p h á t h u y n ă n g lự c c á n h â n , tìm ra n h ữ n g h ư ớ n g đi m ớ i, th ố n g n h ấ t m ụ c
:iêu v à đ ịn h h ư ớ n g lở n c h o n ề n th iế t k ế Đ ồ h ọ a h iệ n đ ạ i V iệ t N a m , trá n h p h á t triể n
'ời rạc, tản m ạn .
- C ó sự liên k ế t, h ợ p tá c c h ặ t ch ẽ g iữ a c á c n h à th iế t k ế v ớ i c á c n g h ệ n h â n là n g
Ighề, các n h à k h o a h ọ c , c á c d o a n h n g h iệ p , c á c c h u y ê n g ia k in h tế , n g h ic n c ứ u thị

m


NGHÊ THUÂT THIẾT KỂ ĐỒ HỌA VIỂT NAM TRONG x u THẾ.

tr ư ờ n g ... dể sản p h ẩm th iết kế ra đời có c h ấ t lư ợ n g tố i ư u n h ấ t, đ ố i v ớ i n h u c ầ u thị
h iế u n g ư ờ i tiê u d ù n g cũ n g như n h à sản x uất.
- C h ú trọ n g v iệ c tạo đư ợc bản sắc c ủ a nền th iế t k ế Đ ồ h ọ a V iệ t N a m d ự a trê n
c á c th ế m ạn h v ề n g h ệ th u ật tran g trí tru y ề n th ố n g , c ầ n c ó n h ữ n g n g h iê n c ứ u c h u y ê n
s â u về m ả n g m ỹ th u ậ t truyền th ố n g n h ằ m rú t ra đ ư ợ c n h ữ n g tin h h o a c ủ a n g ô n n g ữ


Nghiên cứu Mỹ thuật, Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, V iện M ỹ thuật, sổ 1 (37),tr.
38-43.
2. Jorge Frascara, Amrik Kalsi, Peter Kneebone, "Thiết kế đồ họa cho phát triển",
Phòng Phát triển Văn hóa và Sáng tạo nghệ thuật, U N E S C O , Paris, 1987, tr. 98-102.
3. Lê Huy Văn - Trần Văn Bình (2003), Lịch sử Design, N xb X ây d ụng, tr. 14-35.
4. PGS.TS. Nguyễn Chí Bền (2006), Góp phần nghiên cứu văn hóa dân gian Việt Nam,
N xh Khoa học xã hội, Hà Nội.
5. Phạm Xuân Nam (2008), Sự đa dạng văn hoá và đối thoại giữa các nền văn hoả - một

góc nhìn từ Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà N ội. ÍT. 36-42.

865


VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TÉ LẰN THỬ T ư

6. Phan c ẩ m T hượng (2011), Đồ họa cổ Việt Nam, N xb M ỹ thuật, tr. 67-69.
7. T hất D iệu K ỳ (2002), Vận dụng Đồ họa truyền thống Trung Quốc, N x b M ỹ thuật
Q uảng Tây, tr. 30-45.
8. Trường Đ ại học M ỹ th u ật H à N ội (1991), Giảo trình Đồ họa , B ộ V ăn h ó a - T hông
tin - Thể thao, tr. 3-6, 55.
9. V iện N ghệ thuật - Bộ V ăn hóa (1973), về tính dân tộc trong nghệ thuật tạo hình,
N xb V ăn hoá, H à Nội.
10. V iện M ỹ thuật (2008), Nghệ thuật Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá, Đ ại học
M ỹ thuật V iệt N am .
11. Cao Sơn, "Đồ họa quảng cáo và mối tương quan với văn hỏa", http ://w w w .

daibieunhandan.vn, truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2012.
12. M ỹ thuật 2009: "Hưởng tới bản sắc dân tộc"; y-thuat-nam -2009-