Đại học quốc gia hà nội
Tr-ờng Đại học khoa học
xã hội và nhân văn

Viện triết học

Lê THị Chiên

Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô Một số quan điểm lý luận chủ yếu
Chuyên ngành: Triết học
Mã số

: 60.22.80

Luận văn thạc sĩ triết học

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS. TSKH. L-ơng Đình Hải

Hà Nội - 2009.


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU

3

NỘI DUNG

11

Chương1: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI HIỆN THỰC Ở LIÊN XÔ


1.3.2. Về kinh tế

32

1.3.3. Về văn hoá, xã hội và tư tưởng

33

1.3.4. Về đối ngoại

34

Chương 2: NHỮNG QUAN ĐIỂM LÝ LUẬN CHỦ YẾU VỀ SỰ SỤP ĐỔ CỦA

CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở LIÊN XÔ

36

2.1. Nguyên nhân của sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô

36

2.1.1. Hệ nguyên nhân chính trị

36

2.1.2. Hệ nguyên nhân kinh tế

49


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

91

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài.
Có thể nói, một trong những đặc điểm nổi bật nhất của thế kỷ XX là sự thành công của
cuộc cách mạng tháng Mười Nga năm 1917. Năm 1922, Liên bang cộng hoà xã hội chủ nghĩa
Xôviết được thành lập. Từ một nước tư bản chủ nghĩa có trình độ phát triển trung bình, bị
chiến tranh tàn phá nặng nề lại phải đóng góp và làm nghĩa vụ rất lớn cho phong trào cộng sản


và công nhân quốc tế, Liên Xô đã vươn lên thành một trong những cường quốc hàng đầu trên
thế giới. Sự ra đời của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô đã kéo theo sự ra đời của một số nước xã
hội chủ nghĩa khác làm cho chủ nghĩa xã hội trở thành hệ thống thế giới và ngày càng lớn
mạnh.
Sau 74 năm tồn tại và phát triển, chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô đã sụp đổ kéo theo sự sụp
đổ của cả hệ thống xã hội chủ nghĩa. Cũng như sự ra đời của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô, sự
sụp đổ của nó luôn được coi là sự kiện bất ngờ lớn nhất thế kỷ XX. Liên Xô vốn là hiện thân
của một chế độ xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa, là cứu tinh của nhân loại trong đại chiến
thế giới thứ hai, là niềm tự hào của những người cộng sản và giai cấp công nhân quốc tế. Song
những diễn biến của sự khủng hoảng và sụp đổ quá nhanh nên đã trở thành “cú sốc” lớn của cả
thế giới. Một Liên bang Xôviết lớn mạnh nhanh chóng vốn là mơ ước của nhiều nước trên thế
giới giờ chỉ còn là ký ức được nhắc đến trong sự tiếc nuối của nhiều người.
Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô là một tổn thất rất lớn của các nước trên thế
giới đi theo con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội. Sự tan vỡ của Liên bang Xôviết đã làm cho
các nước tư bản có cơ hội khuyếch trương và bành trướng ảnh hưởng của mình. Nhiều người
đã tin rằng “chiến lược toàn cầu” của Mỹ với mục đích ngăn chặn, đẩy lùi tiến tới tiêu diệt chủ
nghĩa cộng sản đã thành công. Đây cũng là dịp để chủ nghĩa cơ hội lên tiếng. Rất nhiều nhà tư

tế, xã hội và đất nước nói chung. Nhận thức rõ vấn đề này là việc làm rất cần thiết, bổ ích bởi
nó sẽ mang lại cho chúng ta một cái nhìn tổng thể, toàn diện và thực chất về một sự kiện chấn
động lịch sử toàn nhân loại trong suốt thế kỷ qua. Bởi thế, chúng tôi quyết định chọn đề tài: Sự
sụp đổ của chủ nghĩa xã hội của Liên Xô: Những quan điểm lý luận chủ yếu làm đề tài luận
văn thạc sĩ. Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, chúng tôi muốn đi sâu phân tích một số
quan điểm lý luận chủ yếu của các nhà nghiên cứu về những nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ
của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô.
2. Tình hình nghiên cứu.
Do hạn chế về mặt ngoại ngữ nên khi làm đề tài này chúng tôi chưa có điều kiện tìm hiểu
những tài liệu được viết bằng tiếng Nga. Tuy nhiên, chúng tôi đã cố gắng tập hợp được một số
công trình nghiên cứu, một số cuốn sách được viết bằng tiếng Việt và sách dịch từ tiếng nước
ngoài, một số bài báo tiêu biểu trên các tạp chí, tập san bàn về vấn đề này:


+ Các công trình khoa học như: Chương trình khoa học xã hội cấp nhà nước KX. 08:
Chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu: Nguyên nhân sụp đổ và bài học kinh nghiệm do
Phùng Hữu Phú, Nguyễn Ngọc Long, Nguyễn Chí Mỳ chủ biên (năm 2002); Vận mệnh lịch
sử của chủ nghĩa xã hội (Đề tài cấp bộ) do Nguyễn Trọng Chuẩn và IU.K. Pletnicốp đồng
chủ nhiệm (2005). Trong các tác phẩm này, thông qua việc tìm hiểu về chủ nghĩa xã hội nói
chung, các tác giả cũng bàn về những nguyên nhân của sự sụp đổ chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô,
Đông Âu và đưa ra một số bài học kinh nghiệm lịch sử.
+ Luận án PTS KH Lịch sử: Nguyên nhân và tác động của sự sụp đổ chủ nghĩa xã hội
ở Liên Xô tới tiến trình cách mạng thế giới hiện nay của Ngô Hoan, Học viện chính trị Quốc
gia Hồ Chí Minh (năm 1995). Vì đây là một luận án khoa học lịch sử nên tác giả đã tiếp cận
nguyên nhân sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô dưới góc độ lịch sử bằng việc chia ra
nguyên nhân bên trong, bên ngoài; nguyên nhân trực tiếp, gián tiếp.
+ Các cuốn sách của các học giả vốn là những nhà lãnh đạo, những Đảng viên Đảng cộng
sản Liên Xô như: V.I. Bôndim: Sự sụp đổ của thần tượng: Những nét chấm phá về chân
dung M.X. Goócbachốp, V.A. Métvêđép: Ê kíp Goócbachốp nhìn từ bên trong, V.Páplốp A. Lukianốp -V.Griuscốp: Goócbachốp - Sự kiện tháng Tám nhìn từ bên trong, Víchto
Iliukhin: Tổng thống bị kết tội. Vốn là những người trong cuộc, các tác giả đã đưa ra những

chủ nghĩa xã hội, không phát triển kinh tế hàng hoá - tiền tệ, kinh tế thị trường, không nắm bắt
được và không biết áp dụng những thành tựu hiện đại của khoa học kỹ thuật và công nghệ vào
sản xuất, để tình trạng mất cân đối giữa các ngành kinh tế kéo dài quá lâu.
- Do những vấn đề dân tộc chậm được giải quyết hoặc được chỉ được giải quyết theo lối
tư duy cũ khiến cho những vấn đề này ngày càng trở nên bức xúc và dần dần trở thành nguyên
nhân thúc đẩy sự tan rã của Liên bang Xôviết.
- Do sức ép của việc phải chạy đua vũ trang và phải thực hiện nghĩa vụ quốc tế nặng nề
nên nền kinh tế của Liên Xô phải chịu tải trọng nặng quá sức mình trong cả một thời gian dài,
khả năng phục hồi và phát triển không cao khiến cho khi có những tác động bất lợi thì nhanh
chóng bị suy sụp.
- Do Liên Xô luôn bị chống phá của các thế lực thù địch trong và ngoài nước.


Do xuất phát điểm khác nhau nên những nguyên nhân trên được trình bày theo mức độ
đậm nhạt khác nhau. Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy chưa có cuốn sách hay công trình nghiên
cứu nào tập hợp được cùng một lúc nhiều loại ý kiến của các tác giả trong và ngoài nước về
vấn đề này một cách có hệ thống. Bên cạnh đó, cũng chưa ai dành sự quan tâm xác đáng cho
những ý kiến của những người vốn là một trong những mắt xích quan trọng trong ê- kíp chính
quyền của Đảng và Nhà nước Liên Xô bấy giờ. Nhận thấy điểm khuyết ấy, chúng tôi tiến hành
tổng quan những quan điểm lý luận chủ yếu bàn về sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những quan điểm bàn về sụp đổ của chủ nghĩa xã
hội ở Liên Xô như nguyên nhân, thực chất của sự sụp đổ, những bài học kinh nghiệm lịch sử....
Chúng tôi cố gắng tổng quan những quan điểm của nhiều nhà khoa học trong các lĩnh vực khác
nhau để có một cái nhìn toàn diện, nhiều chiều về vấn đề này.
Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô là một đề tài rộng lớn. Trong phạm vi của luận
văn, chúng tôi chỉ tập trung vào vấn đề: nguyên nhân, thực chất của sự sụp đổ và những bài
học kinh nghiệm rút ra từ sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô. Các quan điểm mà chúng
tôi lựa chọn để tổng quan đều là những quan điểm lý luận chủ yếu của các nhà mácxít.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

5. Ban lãnh đạo Đảng cộng sản Liên Xô là những người gây chia rẽ lớn nhất trong thời đại
ngày nay, (1964), Nxb Bắc Kinh, ngoại văn.
6. Blekbern (1992), Triển vọng của chủ nghĩa xã hội sau sự phá sản của “chủ nghĩa xã hội
hiện thực”, Hữu Minh dịch, Tạp chí thông tin Khoa học xã hội.
7. V.I. Bôdim,

(1996), Sự sụp đổ của thần tượng: Những nét chấm phá chân dung

M.X.Goócbachốp, Nxb chính trị Quốc gia, Hà Nội.
8. Nguyễn Trọng Chuẩn - Phạm Văn Đức - Hồ Sỹ Quý (đồng chủ biên), (1997), Những quan
điểm cơ bản của C.Mác - Ph.Ăngghen - V.I.Lênin về chủ nghĩa xã hội và thời kỳ
quá độ, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
9. Nguyễn Trọng Chuẩn và IU.K.Plétnicốp (đồng chủ nhiệm), (2005), Vận mệnh lịch sử của
chủ nghĩa xã hội (đề tài cấp bộ), Hà Nội.
10. Chương trình Khoa học xã hội cấp nhà nước - KX. 08, (2002), Chủ nghĩa xã hội ở Liên
Xô và Đông Âu: Nguyên nhân sụp đổ và bài học kinh nghiệm, Phùng Hữu Phú,
Nguyễn Ngọc Long, Nguyễn Chí Mỳ chủ biên, Nxb chính trị Quốc gia, Hà Nội.
11. Trịnh Dân, (1993), Chủ nghĩa xã hội hiện thực là gì?, Tạp chí cộng sản, số 10.
12. Phạm Duy Dũng, (2006), M. Gorbachev và cải tổ - Con đường chiến bại, Báo An ninh thế
giới cuối tháng, số 63.
13. Đại hội XXVII Đảng cộng sản Liên Xô - Sự kiện chính trị quốc tế trọng đại, (1986),
Viện Mác - Lênin.
14. B. Enxin, (1995), Những ghi chép của tổng thống, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
15. M.Goócbachốp ( chủ biên), (1986), Báo cáo chính trị của Uỷ ban TW Đảng cộng sản
Liên Xô tại Đại hội XXVII của Đảng, Nxb Sự thật Nôvôxti.


16. M.Goócbachốp, (1987), Cải tổ - Sự nghiệp cách mạng cấp bách, Nxb Sự thật, Hà Nội.
17. M.Goócbachốp, (1988), Cải tổ và tư duy với nước ta và thế giới, NXb Sự thật.
18. M. Gorbachov, (1992), Cuộc đảo chính tháng Tám - Sự thật và bài học. Người dịch:

Nxb Tiến bộ Matxcơva.
34. Lịch sử chủ nghĩa Mác (Sách tham khảo), (2003), t.3, Nxb chính trị Quốc gia, Hà Nội.
35. Liên Xô: Những câu hỏi và trả lời, (1987), Nxb Sự thật.
36. V.I. Liukhin, (2000), Tổng thống bị kết tội, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
37. V.A. Métvêđép, (1996), Ê kíp Gócbachốp nhìn từ bên trong, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà
Nội.
38. P. Michel, (1992), Các nước Đông Âu - Thực trạng, Đinh Thơm dịch, Tạp chí thông tin
khoa học xã hội.
39. Đặng Minh (dịch), (1990), Phải chăng chủ nghĩa Mác đã chết, Tạp chí những vấn đề
triết học, số 10.
40. Phạm Doãn Nam, (1992), Thế giới năm 1991, Tạp chí cộng sản, số 1.
41. V.Paplốp - A.Lukianốp - V.Criuscốp, (1994), Goócbachốp bạo loạn - Sự kiện tháng Tám
nhìn từ bên trong, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
42. Võ Thảo Phương (tổng thuật), (1992), Nguyên nhân Liên Xô sụp đổ, Tạp chí Cộng sản,
số 2.
43. Phạm Ngọc Quang, (1992), Tìm hiểu nguyên nhân sụp đổ của Liên bang Xôviết, Tạp chí
triết học số 4.
44. PGS.TS. Nguyễn Duy Quý (chủ biên), (2000), Những vấn đề lý luận của chủ nghĩa xã
hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà
Nội.
45. J. Stalin, (1969), Bàn về công nghiệp hoá nước nhà và xu hướng hữu khuynh trong
Đảng Cộng sản Liên Xô, Nxb Sự thật Hà Nội.
46. Lê Hữu Tầng (chủ biên), (2003), Chủ nghĩa xã hội từ lý luận đến thực tiễn - Những bài
học kinh nghiệm chủ yếu, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội.
47. Lê Hữu Tầng, (1990), Vấn đề mô hình chủ nghĩa xã hội, Tạp chí triết học số 4.


48. Lê Hữu Tầng, (2001), Về định hướng xã hội chủ nghĩa và con đường đi lên xây dựng
Chủ nghĩa xã hội ở Viêt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
49. Lê Hữu Tầng (chủ biên) , (2001), Chủ nghĩa xã hội: Kinh nghiệm của Việt Nam, kinh