PHÁT TRIỂN GIAO TiẾP
CHO TRẺ KHIẾM THỊ MN
TS.Nguyễn Thị Kim Anh
Khoa GDĐB-ĐHSP
Tp.HCM


Chương 4. Phát triển giao tiếp
cho trẻ khiếm thị mầm non.
•

4.1.Quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ khiếm thị.

• 4.2. Ảnh hưởng của khiếm thị đến giao tiếp của trẻ.
• 4.3. Phương pháp phát triển giao tiếp cho trẻ khiếm thị mầm
non.


4.1. Quá trình phát triển ngôn
ngữ của trẻ khiếm thị
• Trong năm đầu tiên của cuộc đời, trẻ khiếm thị giao tiếp chủ
yếu với người lớn.
• Cha mẹ giao tiếp với chúng như giao tiếp với trẻ sáng. Họ sử
dụng cả lời nói và sự tiếp xúc da thịt với con của mình.
• Trong thời gian này, cha mẹ luôn là người khởi đầu sự tương
tác. Họ mong tìm thấy sự phản hồi ở đứa con thương yêu của
mình.


• Trẻ khiếm thị cũng có những hành vi giao tiếp phản hồi. (dùng
tay đẩy khi không thích, nắm áo kéo lại hoặc cười với cha

đáng kể.
• Thiếu hụt trong thích ứng giao tiếp làm cho trẻ ít
được sự chấp nhận của bạn bè sáng mắt và trở
nên cô độc trong mối tương tác bạn bè. Hậu quả
là trẻ khiếm thị không phát triển được những kĩ
năng ngôn ngữ và kĩ năng giao tiếp phù hợp, trẻ
gặp nhiều khó khăn khi giao tiếp với mọi người.


• Trẻ khiếm thị thường có xu hướng tập trung
hứng thú vào những hành động của riêng mình:
hỏi và lặp lại nhiều câu hỏi; có những đòi hỏi
không bình thường đối với người khác; thay đổi
chủ đề một cách đột ngột; hoặc không có phản
hồi trở lại đối với những lời nói, hành vi hoặc sự
quan tâm của người khác.
• Ở trẻ thường hay xuất hiện và phát triển những
hành vi không phù hợp, đó là những hành vi
điển hình (ấn tay vào mắt, vẫy vẫy tay, bật ngón
tay tạo tiếng kêu, đung đưa người, có những
động tác khác thường bằng đầu, ầm ừ rền rĩ
trong miệng…). Hành vi này có tác động xấu tới
giao tiếp của trẻ và không được sự chấp nhận
của đối tác giao tiếp.


• Qua những hoạt động giao tiếp tương tác, trẻ khiếm thị
cũng có hạn chế trong việc nắm được thông tin về trình
độ năng lực của mình cũng như của bạn sáng mắt.
• Hạn chế này góp phần làm cho trẻ khiếm thị tin rằng

- Hành vi cười yếu ớt hoặc cười không phù
hợp với ngữ cảnh.
- Thụ động trong giao tiếp. Giao tiếp của trẻ
phần lớn là những cuộc giao tiếp ngắn ngủi,
không biết cách duy trì.
- Nội dung giao tiếp có xu hướng về những
hoạt động, cảm xúc của bản thân.
- Ngữ điệu lời nói của trẻ khiếm thị buồn tẻ, ít
cảm xúc.
Biện pháp phát triển giao tiếp :
- Phát triển vốn từ và nghĩa từ cho trẻ.
- Phát triển hành vi giao tiếp có văn hóa thông
qua trò chơi đóng vai.


2. Ảnh hưởng của khiếm thị đến
sự phát triển ngôn ngữ
• Những năm tháng đầu đời, tật khiếm thị đã gây
cản trở quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ.
Vấn đề chính không phải là ở chỗ trẻ không có
khả năng nhìn thấy miệng của người khác và
cách trẻ tạo âm thanh như thế nào mà điều cơ
bản là người khác đã tương tác phản hồi lại với
trẻ như thế nào. Cha mẹ trẻ khiếm thị có thể gặp
khó khăn trong việc hiểu được những lời bập bẹ
của con họ vì trẻ khiếm thị bị hạn chế về khả
năng sử dụng ánh mắt điệu bộ để giúp cha mẹ
hiểu rõ những gì chúng đang bập bẹ.



thay thế để thể hiện nhu cầu của mình. Những mục đích
đó có thể là: nắm thông tin, thu hút sự chú ý, phản ứng
lại khi bối rối hoặc sợ hãi. Trẻ nên được học những cách
thức giao tiếp phù hợp để đạt được những mục tiêu đó.
Những câu hỏi, ban đầu có thể có tác dụng thu hút sự
chú ý nhưng những kĩ thuật tiếp theo cũng nên được
phát triển. Ví dụ: tiến đến gần hơn, nói một cách cởi mở,
nghe một cách tích cực.


• Trẻ khiếm thị cũng thường đưa ra những câu hỏi để yên
tâm về sự có mặt của một người nào đó. Người lớn nên
nhạy cảm với nhu cầu này và hãy cố gắng cho trẻ sự
yên tâm về tình cảm và khảng định sự có mặt của mình
bằng lời nói. Ta cũng nên khuyến khích trẻ khiếm thị thể
hiện cảm xúc sợ hãi hoặc bối rối của mình một cách trực
tiếp hơn là dựa vào việc đặt câu hỏi.
• •
Lặp lời
• Trẻ khiếm thị có xu hướng hay lặp lại những câu nói của
người khác. Đây không phải là hiện tượng hoàn toàn
mang tính tiêu cực. Lặp lời cũng có thể là một phần của
sự phát triển ngôn ngữ bình thường hoặc là sự nhắc lại
để giúp cho quá trình xử lí thông tin. Nó cũng có thể
được sử dụng như là sự cố gắng mở đầu cuộc tương
tác. Nếu đứa trẻ có vẻ không hiểu những lời nói lặp lại
của mình hoặc sự lặp lời đó được sử dụng không phải vì
mục đích giao tiếp hoặc đứa trẻ không sử dụng một
cách sáng tạo những lời nói lặp lại này thì tốt nhất là nên
tìm cách làm giảm hoặc xoá bỏ số lượng lặp lời của trẻ

• Phát triển kĩ năng giao tiếp phi ngôn ngữ rất quan trọng
trong việc nâng cao năng lực giao tiếp cho trẻ khiếm thị.
Việc này có thể được kết hợp trong các chương trình khác
nhau và nên được tiến hành từ khi trẻ còn nhỏ. Tuy nhiên,
mỗi độ tuổi cần có phương pháp và nội dung phù hợp với
trẻ. Đối với trẻ khiếm thị, ta có thể đưa vào trong những
cuộc thảo luận nhóm hoặc dạy riêng lẻ trong những thời
gian đặc biệt hoặc trong những tình huống giao tiếp cụ thể.


Một số biện pháp phát triển hành vi giao tiếp
• -

•

•
•
•
•
•

Liên hệ mặt đối mặt
Chuyển tải hết ý nghĩa của hành vi liên hệ mắt - mắt cho trẻ
khiếm thị là một tham vọng không thể nào đạt được. HS KT
sẽ không thể nào biết được thế nào là: cái nhìn vô cảm, ánh
mắt dữ dội, cặp mắt nanh ác, ánh mắt thân thiện, đôi mắt ánh
lên niềm vui, ... Nhưng ta có thể thực hiện một số hoạt động
miêu tả thay thế như sau:
+ Mọi người phải hướng mặt về phía nhau khi nói chuyện.
+ Hướng mặt về phía người đang nói là thể hiện sự quan



• + Khuyến khích các em thể hiện các hành vi giao tiếp
cử chỉ điệu bộ.
• Những kĩ năng sử dụng ngôn ngữ cơ thể
• + Cho trẻ học uốn cong vai, siết chặt nắm tay, sau đó
hạ thấp đầu, thả lỏng tay, thẳng người, để tay chân ở tư
thế thoải mái.
• + Sử dụng trò chơi đóng vai cho trẻ khiếm thị và bạn
của chúng cùng với GV như là những trò chơi thực
hành.
• + Giới thiệu khái niệm “thông điệp kép” giữa ngôn ngữ
lời nói và tư thế dáng điệu trong giao tiếp.
• + Trẻ thể hiện các kĩ năng ngôn ngữ cơ thể trong các
hoạt động với gia đình, bạn bè, thầy cô giáo… và hướng
dẫn chúng sử dụng một cách phù hợp ngôn ngữ cơ thể
trong các hoạt động của cộng đồng.


• -

Loại bỏ những hành vi không phù hợp

• + Xác định xem các hành vi đó thường xảy ra khi nào, ở
đâu. Công việc này nên có sự kết hợp với bác sĩ, gia đình và
các chuyên gia về trẻ khiếm thị.
• + Sử dụng các kĩ thuật điều chỉnh hành vi để xác định ranh
giới cho mức vận động, mục đích và các chiến lược can
thiệp.
• + Sử dụng những tín hiệu báo động cho trẻ biết mỗi khi

thêm những phản hồi từ con cái họ. Từ đó, tạo
cho họ có thêm động lực tiếp tục hoạt động giao
tiếp.
• + Hãy lắng nghe và quan sát: Giúp gia đình
nhận diện và nắm được những tín hiệu khó
quan sát bằng mắt về nhu cầu, hứng thú mong
muốn của trẻ và cách phản hồi lại những tín hiệu
đó.
• + Hãy duy trì kì vọng cao đối với năng lực
ngôn ngữ của trẻ. Không nên luôn luôn phỏng
đoán những nhu cầu mong muốn của trẻ mà hãy
khuyến khích trẻ tìm cách thể hiện điều đó.


• + Hãy động viên khích lệ những cố gắng giao tiếp của
trẻ. Việc bắt chước và mở rộng lời nói của trẻ có tác
dụng khuyến khích trẻ tiếp tục nói.
• + Tạo cơ hội cho trẻ được khám phá tìm hiểu các sự
vật, hiện tượng trong môi trường bằng xúc giác và thính
giác.
• + Cung cấp thêm thông tin về những chủ đề đã được
thảo luận với trẻ.
• + Hãy cho trẻ những trải nghiệm xúc giác: Những từ
ngữ được đưa tới cho trẻ cần được củng cố bằng
những trải nghiệm trực tiếp. Khi trẻ khiếm thị hiểu ngôn
ngữ, chúng sẽ ít có hiện tượng lặp từ.
• + Phản hồi lại những ý tưởng, cảm xúc trong lời nói
của trẻ: Bằng việc chú ý tới những hành động của trẻ và
những sự việc đang xảy ra xung quanh, người khác có
thể phản hồi được những ý định của trẻ.

ngoài xã hội.
• - Tạo cho trẻ khiếm thị có cơ hội tương tác
• GV có thể đưa ra những đề nghị cho trẻ sáng
hiểu, yêu thương và quan tâm giao tiếp giúp đỡ
bạn khiếm thị.


• + Giúp trẻ khiếm thị biết cách nói lên nhu cầu đặc biệt
của mình với bạn. Bạn cần phải hiểu được những điểm
tương đồng và khác biệt giữa trẻ sáng và trẻ khiếm thị
từ đó có thể biết cách giao tiếp phù hợp.
• + Khuyến khích trẻ khiếm thị thể hiện những suy nghĩ,
tình cảm của mình bằng lời nói; khuyến khích trẻ nói lên
quan điểm của mình.
• + Hãy kiểm soát các mối tương tác của trẻ một cách
cẩn thận: Quan sát cả về chất lượng và số lượng giao
tiếp của trẻ. Tiến bộ trong giao tiếp của trẻ khiếm thị với
bạn bè được thể hiện bằng sự tăng lên về số lần giao
tiếp và vai trò của chúng trong giao tiếp ngày càng được
thể hiện hợp lí hơn. Hãy theo dõi các cuộc giao tiếp của
chúng một cách kín đáo.
• + Dạy cho trẻ khiếm thị cách thức chủ động trong giao
tiếp: Khởi đầu giao tiếp, phản hồi ý kiến một cách phù
hợp, duy trì giao tiếp.