MỤC LỤC
1. MỞ ĐẦU.................................................................................................................1
1.1. Lý do chọn đề tài..................................................................................................1
1.2. Mục đích nghiên cứu...........................................................................................2
1.3. Đối tượng nghiên cứu..........................................................................................2
1.4. Phương pháp nghiên cứu....................................................................................2
1.5. Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm…………………………………………………..2
2. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM....................................................................3
2.1. Cơ sở lý luận của sáng kiến..................................................................................3
2.2. Thực trạng của sáng kiến.....................................................................................6
2.3.Một số cách thức bổ sung hình ảnh.....................................................................7
2.3.1.Nguyên tắc bổ sung………………………………..........................................................7
2.3.2.Cơ sở bổ sung……………………………………..............................................................8
2.3.3. Quy trình bổ sung……………………………………………..…..........................................9
2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân,
đồng nghiệp và nhà trường......................................................................................16
3. Kết luận và kiến nghị.............................................................................................17
TÀI LIỆU THAM KHẢO...............................................................................................19

1


I. MỞ ĐẦU.
1.1. Lý do chọn đề tài.
Trong dạy học nói chung, trong dạy học sinh học nói riêng, vấn đề đặt ra là
cần phải đổi mới chiến lược đào tạo con người. Đặc biệt cần đổi mới phương pháp
dạy học theo hướng phát triển thế hệ mới năng động, sáng tạo nhằm tạo ra nguồn
lực nội sinh cho mỗi con người đồng thời tạo nên động lực cho sự phát triển kinh tế
- xã hội.
Luật giáo dục điều 24.2 đã ghi rõ: “phương pháp dạy học phổ thông phải phát huy
tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với từng đặc điểm

2


Vậy vấn đề đặt ra là làm thế nào để bổ sung hình ảnh trong dạy Sinh học nói
chung và dạy học phần “Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên ”nói
riêng một cách có hiệu quả.
Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài: “ Một số cách thức bổ sung hình
ảnh để lôi cuốn học sinh học tập bài thực hành: Quản lí và sử dụng bền vững tài
nguyên thiên nhiên, môn Sinh học lớp 12 ở trường THPT Quan Sơn 2”.
1.2. Mục đích nghiên cứu.
Đề xuất các cách thức bổ sung hình ảnh để lôi cuốn học sinh học tập phần
thực hành: Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên qua môn Sinh học
lớp 12 ở trường THPT Quan Sơn 2, từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ
môn nói riêng và chất lượng dạy học của nhà trường nói chung.
1.3. Đối tượng nghiên cứu.
Các cách thức bổ sung hình ảnh để tổ chức học sinh lĩnh hội tri thức trong
phần thực hành : “Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên ” nhằm phát
huy tính tích cực của học sinh.
1.4. Phương pháp nghiên cứu.
1.4.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích - tổng hợp; phân loại
và hệ thống hóa, cụ thể hóa các tài liệu lý luận có liên quan để xây dựng cơ sở lý
luận cho đề tài.
1.4.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn.
- Quan sát sư phạm.
- Điều tra.
- Lấy ý kiến chuyên gia.
- Tổng kết kinh nghiệm trong các năm học.
- Nghiên cứu các sản phẩm hoạt động.
1.4.3. Nhóm phương pháp toán học: Xử lý và đánh giá các thông tin, số liệu thu
thập được bằng định tính và định lượng.

hệ của học sinh với nội dung, với quá trình học tập, với sự nổ lực để nắm tri thức và
phương pháp trong một thời gian ngắn nhất với việc huy động ý chí để đạt được kết
quả học tập.
2.1.1.3. Hoạt động của giáo viên, học sinh trong phương pháp dạy học tích cực.
a. Hoạt động của giáo viên.
Hoạt động dạy của giáo viên là hoạt động do thầy làm chủ thể. Dạy học tích
cực là một hình thức dạy học mà giáo viên không đưa ra tri thức cho học sinh dưới
dạng có sẵn mà hướng dẫn, tổ chức cho các em tự tìm ra tri thức bằng các phương
pháp dạy học tích cực.
Như vậy dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, người giáo
viên chỉ là người hướng dẫn, thiết kế và tổ chức cho học sinh tự tìm tòi, khám phá,
hoàn thành nhiệm vụ học tập.

4


b. Hoạt động của học sinh.
Hoạt động học do học sinh làm chủ thể. Đây là một hoạt động cơ bản, có tính
chất chủ động ở lứa tuổi học sinh phổ thông. Học sinh phải thực hiện các thao tác tư
duy (phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hoá, trừu tượng hoá…). Qua các hoạt
động này mà học sinh giải quyết được nhiệm vu học tập, chiếm lĩnh tri thức, hình
thành và phát triển nhân cách.
2.1.1.4. Khái niệm về hình ảnh.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến khái niệm hình ảnh. Theo từ
điển Tiếng Việt hình ảnh có nghĩa là hình người, vật, cảnh tượng thu được bằng khí
tượng quang học (như máy ảnh) hoặc để lại ấn tượng nhất định và tái hiện được
trong trí.(trang 441).
Theo từ điển Tiếng Anh, hình ảnh (image): Là biểu tượng, dấu, vết, ấn tượng
của ai, của cái gì đó; đó là hiện thân của ai, của cái gì đó; là hồn bức tranh vẽ của ai,
của cái gì đó; là sự sao chép nguyên bản, là bức vẽ. (OXFORD Collocation).

cứu. Hơn nữa, sách giáo khoa được thiết kế trong một giai đoạn phát triển kinh tế,
xã hội xác định và sử dụng trong một thời gian nhất định, vì vậy không thể cập nhật
hết những nội dung kiến thức, mang tính thời sự, tính thực tiễn sản xuất ở địa
phương hay những thông tin kiến thức đặc trưng của các vùng miền. Do đó, trong tổ
chức dạy học, giáo viên phải bổ sung hình ảnh để cập nhật, bổ sung, mở rộng kiến
thức trong sách giáo khoa.
b. Củng cố, hoàn thiện kiến thức.
Nội dung sách giáo môn Sinh học 12 nói chung và bài thực hành Quản lí và
sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên nói riêng được thiết kế dựa trên tính
nguyên lý của quy trình kỹ thuật, do đó, mang tính chất chung cho mọi vùng miền
và cho nhiều đối tượng. Trong tổ chức dạy học, giáo viên phải sử dụng hình ảnh cho
học sinh nghiên cứu ở các đối tượng cụ thể nhằm củng cố thêm kiến thức nguyên lý
và vận dụng kiến thức nguyên lý trong thực tế ở các vùng miền khác nhau.
c. Góp phần đa dạng hoá phương tiện và đổi mới phương pháp dạy học.
Trong dạy học môn Sinh học 12 nói chung và bài thực hành Quản lí và sử
dụng bền vững tài nguyên thiên nhiênnói riêng, sử dụng các loại hình ảnh ngoài sách
giáo khoa và các kênh hình trong sách giáo khoa đã góp phần làm phong phú thêm
phương tiện để giáo viên tổ chức quá trình dạy học. Không những thế việc sử dụng nhiều
dạng hình ảnh đã góp phần thay đổi hình thức tổ chức của bài lên lớp và thay đổi hoạt
động của thầy và trò trong quá trình tổ chức dạy học: Giáo viên không mất thời gian
cung cấp kiến thức, mà kiến thức đã có sẵn trong hình ảnh, do đó giáo viên có nhiều thời
gian hơn để hướng dẫn, tổ chức học sinh học tập; Học sinh không chép bài dạy của giáo
viên mà tăng cường hoạt động tìm tòi, thảo luận…Chính vì vậy, sử dụng hình ảnh trong
dạy học môn Sinh học 12 nói chung và phần thực hành Quản lí và sử dụng bền vững
tài nguyên thiên nhiên nói riêng phát huy được tính sáng tạo, tích cực trong học tập
của học sinh.
d. Góp phần gây hứng thú học tập cho học sinh.
Trong dạy học việc gây hứng thú học tập cho học sinh là một trong những biện
pháp tích cực để nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức. Với hệ thống hình ảnh có nhiều
ảnh đẹp, sống động chứa nhiều thông tin bổ ích sẽ gây hứng thú học tập cho học sinh,

trang thiết bị dạy học, trong đó đặc biệt là hình ảnh, tranh ảnh. Với sự phát triển của công
nghệ thông tin, kỹ thuật số… nên việc thu thập hình ảnh của cán bộ giáo viên và cả học
sinh rất thuận lợi, cập nhật phục vụ không nhỏ cho công tác dạy và học của thầy trò nhà
trường.
2.2.2. Thực trạng công tác bổ sung, sử dụng hình ảnh, tranh ảnh của giáo viên ở
trường THPT Quan Sơn 2.
Như đã trao đổi ở trên, nhờ sự phát triển của công nghệ thông tin, kỹ thuật số…
nên việc thu thập hình ảnh, tranh ảnh của cán bộ giáo viên nhà trường nói chung và của
giáo viên Sinh học nói riêng là rất nhiệt tình, tích cực, cập nhật. Các hình ảnh, tranh ảnh
liên quan có thể phục vụ cho việc giảng dạy đều được các thầy cô thu thập cẩn thận, kịp
thời.
Việc đưa hình ảnh, tranh ảnh để sử dụng trong giảng dạy của các thầy cô là thường
xuyên, phù hợp với từng bài dạy cụ thể nên đã phần nào lôi cuốn học sinh tích cực học
tập.
7


2.2.3. Ý thức, thái độ học tập của học sinh khi bổ sung hình ảnh, tranh ảnh.
Những năm trước đây, khi các điều kiện cho phép chúng ta lấy hình ảnh, tranh ảnh còn
nhiều khó khăn, việc tổ chức dạy học chưa lôi cuốn được học sinh tích cực học tập, đặc
biệt là đối với bài thức hành. Nhưng hiện nay, nhờ việc thu thập tranh ảnh, hình ảnh
thuận lợi nên việc dạy học nói chung và dạy các bài thực hành nói riêng rất lôi cuốn học
sinh học tập. Ngoài ra các em còn chủ động tự tìm kiếm hình ảnh, tranh ảnh để mang đến
tiết học làm đồ dàng học tập trực quan, điều này khiến cho việc giảng dạy của giáo viên
thuân lợi hơn nhiều.
2.2.4. Các loại hình ảnh và tranh ảnh dùng cho tiết thực hành: Quản lý và sử dụng
bền vững tài nguyên thiên nhiên qua môn Sinh học lớp 12
- Nhóm các hình ảnh, tranh ảnh về các loại tài nguyên thiên nhiên.(đất, nước, sinh
vật, không khí, khoáng sản…)
- Nhóm các hình ảnh, tranh ảnh khai thác tài nguyên thiên nhiên.

cách học cho học sinh để các em tự chiếm lĩnh tri thức, hěnh thŕnh năng lực tự học, tự
nghięn cứu suốt đời, từ đó trở thŕnh con ngýời tự chủ, năng động.
Do đó phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của
học sinh. Để phát huy tính tích cực thì hình ảnh bổ sung phải súc tích, rõ ràng, phù hợp
với tâm sinh lý.
2.3.1.5. Đảm bảo tính hệ thống.
Nội dung môn học Sinh học nói chung và phần thực hành: Quản lí và sử dụng
bền vững tài nguyên thiên nhiênnói riêng luôn được biên soạn một cách có hệ thống.
Tính hệ thống đó không chỉ được quy định bởi chính nội dung khoa học, phản ánh đối
tượng khách quan có mang tính hệ thống mà còn bởi tính logic trong hệ thống tư duy của
học sinh. Do đó hình ảnh được bổ sung cũng phải sắp xếp theo logic hệ thống chặt chẽ,
sao cho lời giải của hình ảnh là cơ sở cho việc tìm tòi giải đáp của hình ảnh. Chính yếu tố
này đã khuyến khích khả năng tư duy, suy diễn của người học.
2.3.1.6. Đảm bảo tính thực tiễn.
Nguyên tắc này xuất phát từ nguyên lý giáo dục: “Học đi đôi với hành”, “lý luận
gắn với thực tiễn” và đặc điểm của bộ môn Sinh học là một môn khoa học thực nghiệm.
Do đó, hình ảnh được bổ sung phải có tính thực tiễn cao, giúp học sinh liên hệ, sử dụng
kiến thức đã học vào cuộc sống.
2.3.2. Cơ sở bổ sung hình ảnh, tranh ảnh trong dạy học phần thực hành: Quản lí
và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên qua môn Sinh học lớp 12
Khi bổ sung hình ảnh để dạy học phần thực hành: Quản lí và sử dụng bền vững
tài nguyên thiên nhiên theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, cần dựa trên các
cơ sở chủ yếu sau :
- Dựa vào mục tiêu dạy học của phần thực hành: Quản lí và sử dụng bền vững
tài nguyên thiên nhiên
- Dựa vào nguyên tắc, mục tiêu biên soạn sách giáo khoa mới của bộ giáo dục và
đào tạo là giảm thông báo kiến thức, tăng lượng hình ảnh.
- Dựa vào cách trình bày nội dung sách giáo khoa theo hướng gợi mở, nêu vấn đề,
cung cấp thông tin qua hình ảnh. Cơ sở này đã tạo thuận lợi cho giáo viên bổ sung hình
ảnh để tổ chức học sinh lĩnh hội tri thức.

Như vậy, quá trình phân tích nhu cầu là trả lời cho các câu hỏi: “có hay không nên
sử dụng hình ảnh dạy học”; “cần bao nhiêu hình ảnh”.
2.3.3.3. Lựa chọn hình ảnh.
Trong dạy học phần thực hành: Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên
nhiên,hình ảnh có thể tìm kiếm ở các nguồn khác nhau (sách, báo, tạp chí chuyên ngành;
các webside tìm kiếm, các cơ quan, tổ chức nghiên cứu…). Trên cơ sở phân tích nhu cầu
về nguồn và loại hình ảnh cho nội dung bài học cụ thể, giáo viên có thể lựa chọn tư liệu
cho phù hợp.
Ví dụ: Nguồn tư liệu hình ảnh phải thể hiện được các yêu cầu của việc bảo vệ
nguồn tài nguyên thiên nhiên rừng .Để đáp ứng yêu cầu đó, hình ảnh được lựa chọn từ
các kênh hình khác nhau và có thể dễ dàng tìm kiếm từ mạng internet.
2.3.3.4. Xử lý sư phạm hình ảnh bổ sung.
10


Hình ảnh sau khi thu thập, để sử dụng trong dạy học cần phải xử lý để hình ảnh
phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học trong sách giáo khoa và định hướng quá trình tổ
chức dạy học. Sau khi sử lý, hình ảnh phải đáp ứng mục tiêu và nội dung bài dạy, là
nguồn cung cấp kiến thức hay cách thức để giáo viên tổ chức hoạt động nhận thức cho
học sinh.Như vậy, hình ảnh phải chứa đựng kiến thức và phương pháp dạy học cho một
nội dung cụ thể.Hình ảnh sau khi được xử lý sư phạm có thể sử dụng trong hoạt động
dạy học.
Hình ảnh có thể được lưu trữ ở các hình thức khác nhau như trên giấy khổ lớn
hoặc ảnh kỹ thuật số.
Để lưu trữ hình ảnh trong các thiết bị điện tử, các loại hình ảnh được được đưa
vào xử lý và liên kết trong các bài dạy cụ thể.Sau khi lựa chọn các hình ảnh, tiến hành xử
lý và tạo các hiệu ứng để đưa vào giảng dạy.
Có thể khái quát quy trình bổ sung hệ thống hình ảnh theo sơ đồ sau:
Bước 1:


Bước 3: Lựa chọn hình ảnh:
Nguồn tư liệu hình ảnh phải thể hiện được tác động của con người làm ảnh hưởng
tới môi trường nước và cách khắc phục và bảo vệ nguồn tài nguyên đó
Bước 4: Xử lý sư phạm hình ảnh bổ sung
Sau khi lựa chọn được hình ảnh để đáp ứng được yêu cầu giảng dạy, qua xử lý tôi
đưa ra hình ảnh bổ sung cho dạy học.
- Nhóm các hình ảnh, tranh ảnh về các loại tài nguyên thiên nhiên.(đất, nước, sinh vật,
không khí, khoáng sản

12


- Nhóm các hình ảnh, tranh ảnh khai thác tài nguyên thiên nhiên.

13


14


- Nhóm các hình ảnh, tranh ảnh làm cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường

- Nhóm các tranh ảnh, hình ảnh về công tác bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên
nhiên.
15


2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản
thân, đồng nghiệp và nhà trường.
Đối với hoạt động giáo dục: Tuy sáng kiến kinh nghiệm đang còn nhiều hạn

35
34

Ghi chú

YK
12
11

16


Bảng 2.2. Kết quả học sinh tham gia hoạt động học tập sau khi áp dụng sáng
kiến.
Năm học

Sỉ số học sinh

2014 - 2015
2015 - 2016

67
69

Chất lượng học sinh sau tiết dạy
Giỏi

Khá

14

sinh hiếu học biết vượt qua hoàn cảnh để khẳng định bản thân.
III.KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1. Kết luận.
Từ những kết quả nghiên cứu đề tài trên đây, tôi đã rút ra được những kết luận
chính sau:
- Bước đầu đã hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn của việc bổ sung hình ảnh
để tổ chức học sinh lĩnh hội tri thức phần thực hành: Quản lí và sử dụng bền vững tài
nguyên thiên nhiên
– Sinh học 12 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh.
- Hệ thống, phân tích được đặc điểm, vai trò của các loại hình ảnh đối với dạy học
phần thực hành: Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên
nói riêng và trong dạy học Sinh học nói chung.
- Bước đầu đưa ra được các bước bổ sung hình ảnh trong dạy học phần thực
hành: Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên
17


theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong các khâu khác nhau của bài lên lớp
nghiên cứu tài liệu mới.
- Bước đầu bổ sung được hệ thống hình ảnh cho bài thực hành thực hành:
“ Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên – Sinh học 12”.
2. Kiến nghị.
Qua nghiên cứu đề tài này, tôi rút ra một số kiến nghị sau:
- Cần phát huy tối đa vai trò của hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa.
- Giáo viên cần chủ động bổ sung hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu ở các nguồn khác
nhau để bổ sung cho hệ thống hình ảnh sẵn có trong sách giáo khoa.
- Các ban ngành chức năng có những biện pháp cụ thể trong việc trang bị thiết bị
dạy học cho bộ môn, nhất là những thiết bị, những công nghệ thông tin tiên tiến hiện nay.
- Bổ sung hình ảnh cho các phần khác
- Do khả năng và thời gian có hạn, kết quả của tiểu luận chỉ dừng lại ở những kết

5. Nguyễn Thành Đạt và các tác giả, Sách giáo viên sinh học 12, NXB giáo
dục, 2006.
6. Nguyễn Văn Vụ và các tác giả, Sinh học 12, NXB giáo dục, 2016.
7. Nguyễn Đức Thành, Nguyễn Thành Tuấn, Lý luận dạy học sinh học ở
trường trung học phổ thông, NXB giáo dục, Hà Nội, 2005.
8. www.tulieu.edu.vn
9. www.baigiang.edu.vn
10. www.baigiang.bachkim.edu.vn
11. www.ebook.edu.net.vn
12. www.diendan.edu.vn

20