SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NGA SƠN
----------***----------

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

CÁCH VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI THEO
CẤU TRÚC ĐỀ THI THPT QUỐC GIA MÔN NGỮ VĂN

Họ và tên : Mai Thị Tâm
Chức vụ : Giáo viên - TTCM
SKKN thuộc môn: Ngữ văn

THANH HÓA NĂM 2017


MỤC LỤC
I. Mở đầu..............................................................................................................1
1.1. Lý do chọn đề tài........................................................................................1
1.2. Mục đích nghiên cứu..................................................................................1
1.3. Đối tượng nghiên cứu.................................................................................2
1.4. Phương pháp nghiên cứu............................................................................2
II. Nội dung..........................................................................................................2
2.1. Cơ sở lí luận................................................................................................2
2.1.1. Cấu trúc đề thi THPT Quốc gia môn Ngữ văn....................................2
2.1.2. Kiểu bài nghị luận xã hội....................................................................3
2.1.3. Khái niệm đoạn văn.............................................................................4
2.2. Thực trạng vấn đề.......................................................................................4
2.3. Cách viết đoạn văn nghị luận xã hội..........................................................5
2.3.1. Cách viết bài văn nghị luận xã hội......................................................5

môn Ngữ văn đã có rất nhiều ý kiến bàn về cách viết đoạn văn NLXH song vẫn
chưa có sự thống nhất cuối cùng. Ngay cả thầy cô giáo cũng bối rối khi chia sẻ ý
kiến về phương pháp, kĩ năng dạy cho học sinh làm thế nào để viết đúng, viết
nhanh, viết hay một đoạn văn NLXH khoảng 200 chữ. Mỗi giáo viên vẫn dạy
theo kinh nghiệm riêng, thậm chí còn coi nhẹ phần thi vì số điểm học sinh dành
được trong phần này không phải là cao (2,0 điểm).
Cần thay đổi ngay cách nghĩ và khoa học hóa cách làm. Không chỉ giáo
viên mà học sinh cũng phải hiểu rằng viết đoạn văn NLXH sẽ là tiêu chí đánh
giá người viết ở nhiều mặt: kĩ năng, hiểu biết, nhận thức vấn đề, quan điểm
sống, tâm lí… chứ không chỉ là kiến thức qua điểm số. Và hoàn toàn có thể định
lượng (thời gian, dung lượng kiến thức, số lượng dòng) cho bài làm.
1.2. Mục đích nghiên cứu
Với đề tài “Cách viết đoạn văn nghị luận xã hội theo cấu trúc đề thi THPT
Quốc gia môn Ngữ văn”, người viết muốn chia sẻ với đồng nghiệp phương pháp
dạy học sinh viết đúng, viết nhanh, viết hay một đoạn văn NLXH nhằm giành
được số điểm tối đa như một cách các em chinh phục bản thân và qua bài viết
chúng ta có thể đánh giá phần nào về nhận thức, hiểu biết, tâm lí, mục đích sống,
các kĩ năng (trong đó có kĩ năng viết văn), thái độ với môn Ngữ văn của học sinh
hiện nay. Thực chất với một yêu cầu mới, cả người dạy và người học đều cần
chuẩn bị về tâm lí, kĩ năng phù hợp để có sự thích nghi tốt nhất.
1


1.3. Đối tượng nghiên cứu
Đề tài được nghiên cứu mang tính thực tế cao, nhằm đưa ra cách viết một
đoạn văn NLXH khoa học, hiệu quả, có thể áp dụng rộng rãi cho giáo viên và
học sinh trong dạy, học, thi môn Ngữ văn.
1.4. Phương pháp nghiên cứu
Ở đề tài này, người viết đã vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp nghiên
cứu nhằm phát huy hiệu quả tổng hợp từ ưu thế của các phương pháp: phương

thầy Hiệu trưởng David McCullough)
Câu 1. Xác định phương thức biểu đạt chính được sử dụng trong đoạn trích trên
Câu 2. Anh/ Chị hiểu như thế nào về câu nói sau: “Leo lên đỉnh núi
không phải để cắm cờ mà là để vượt qua thách thức, tận hưởng bầu không khí và
ngắm nhìn quang cảnh rộng lớn xung quanh.”?
2


Câu 3. Theo anh/chị, vì sao tác giả cho rằng: “Niềm vui lớn nhất trong cuộc
đời thực ra lại đến vào lúc các em nhận ra các em chẳng có gì đặc biệt cả.”?
Câu 4. Thông điệp nào của đoạn trích trên có ý nghĩa nhất đối với anh/chị?
II. Làm văn (7,0 điểm)
Câu 1 (2,0 điểm)
Hãy viết 01 đoạn văn (khoảng 200 chữ) trình bày suy nghĩ của anh/chị về
ý kiến được nêu trong đoạn trích ở phần Đọc- hiểu: “Leo lên đỉnh cao là để các
em có thể nhìn ngắm thế giới chứ không phải để thế giới nhận ra các em.”.
Câu 2 (5,0 điểm)
Phân tích vẻ đẹp hào hùng của hình tượng người lính trong bài thơ Tây
Tiến của Quang Dũng.
[Đỗ Ngọc Thống, Bộ đề luyện thi THPT quốc gia năm 2017 môn Ngữ
văn, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2016]
Như vậy chúng ta có thể nhận ra điểm kế thừa và điểm mới của đề thi
THPTQG năm 2017 môn Ngữ văn. Trong đó những điểm mới cần lưu ý là:
- Thời gian làm bài giảm (Từ 180 phút xuống còn 120 phút).
- Số lượng câu hỏi đọc hiểu giảm; mức độ và tỉ lệ câu hỏi đọc hiểu phù hợp.
- Câu NLXH với yêu cầu viết đoạn văn khoảng 200 chữ lấy ý từ văn bản
đọc hiểu (tích hợp viết với đọc hiểu).
- Mức độ và dung lượng cần trình bày của câu NLVH giảm.
Đặc biệt điểm mới thứ ba thuộc phần NLXH gây nhiều khó khăn, bàn cãi
khi thay đổi từ yêu cầu viết một bài văn NLXH thành viết một đoạn văn NLXH

GD và ĐT, SGK Ngữ văn 6 tập, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2015].
Một đoạn văn bình thường sẽ được tạo nên từ các câu. Ở những vị trí khác
nhau các câu có vai trò khác nhau. Câu mở đoạn là câu nêu vấn đề; câu khai
triển đoạn là câu phát triển ý được nêu ở câu mở đoạn; câu kết đoạn là câu khép
lại vấn đề; câu chủ đề là câu mang ý chính của toàn đoạn. Vị trí của câu chủ đề
tùy thuộc vào kết cấu của đoạn.
Đoạn văn nghị luận là một phần của văn bản nghị luận; góp phần xác lập
cho người đọc, người nghe một tư tưởng, một quan điểm. Trong bài văn nghị
luận nói chung và đoạn văn nghị luận nói riêng, trong đó có đoạn văn NLXH
cần hình thành được hệ thống luận điểm, luận cứ, luận chứng rõ ràng và lập luận
chặt chẽ. Có thể triển khai một đoạn văn nghị luận bằng một trong các phương
pháp diễn dịch, quy nạp, song hành, móc xích, tổng- phân- hợp.
2.2. Thực trạng vấn đề
Mặc dù trong chương trình Ngữ văn 6 đã tìm hiểu kiến thức về đoạn văn
và đến chương trình Ngữ văn 10 có tới ba tiết học thuộc phân môn Làm văn có
liên quan đến đoạn văn như: Luyện tập viết đoạn văn tự sự, Luyện tập viết đoạn
văn thuyết minh, Luyện tập viết đoạn văn nghị luận [Bộ GD và ĐT, SGK Ngữ
văn 10 tập 1- 2, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2015] nhưng dường như trong quá
trình học tập kiến thức và kĩ năng viết đoạn văn của học sinh vẫn chưa thực sự
tốt. Đa số các em vẫn lúng túng, thiếu sự chủ động khi triển khai một đoạn văn,
trong đó có đoạn văn NLXH.
Mặt khác do chịu ảnh hưởng từ nhận thức xã hội và tâm lí thực dụng nên
hiện nay các em không thích, không muốn học văn, bởi vậy các em thường
không chú ý hoặc học đối phó, hời hợt.
Không những thế quan niệm về môn Ngữ văn và cách học môn Ngữ văn
ở các em học sinh còn rất cảm tính. Các em chưa nhận ra tính khoa học và
phương pháp tìm hiểu khoa học cần có đối với việc tiếp nhận một vấn đề thuộc
bộ môn Ngữ văn. Khi làm bài các em nghĩ tới đâu thì viết tới đó, không có ý
thức định lượng và cũng không định lượng được bài làm ở mức độ toàn diện và
cụ thể của mỗi phần.

Để viết được một đoạn văn NLXH, học sinh cần nắm vững kĩ năng viết
một bài văn NLXH và ngược lại. Ở phần này chúng ta sẽ bàn ngắn gọn về cách
viết một bài văn NLXH. Thông thường sẽ có hai loại bài nghị luận xã hội chính:
nghị luận về một tư tưởng đạo lý và nghị luận về một hiện tượng xã hội. Ngoài
ra còn loại nghị luận về một vấn đề xã hội rút ra trong tác phẩm văn học.
Dù ở loại bài nào học sinh cũng cần đọc kĩ đề, phân tích đề qua từ khóa
quan trọng để xác định vấn đề cần nghị luận, lập dàn ý kết hợp với lựa chọn thao
tác lập luận phù hợp và tiến hành viết. Chúng ta có thể quan sát bảng hướng dẫn
cách làm các loại bài nghị luận cụ thể dưới đây để thấy điểm giống và khác nhau
giữa chúng.
Nghị luận về một tư tưởng, Nghị luận về một hiện tượng đời sống
đạo lý
1. Mở bài
1. Mở bài
- Giới thiệu vấn đề cần bàn - Giới thiệu hiện tượng cần bàn luận
luận (trích dẫn ý kiến)
- Nêu nhận xét khái quát về - Nêu nhận xét khái quát về hiện tượng
vấn đề đó.
đó
5


2. Thân bài
- Giải thích vấn đề
- Bình luận (khái quát)

2. Thân bài
- Giải thích về hiện tượng
- Bình luận khái quát về hiện tượng
(thường là hiện tượng tiêu cực)

các em triển khai bài viết NLXH.
- Thứ ba: luôn nhớ rằng chúng ta đang viết đoạn văn (khoảng 200 chữ)
chứ không phải bài văn; viết liền mạch, không được viết xuống dòng với ba
phần mở bài, than bài, kết bài như viết một bài văn. Cần chủ động định lượng
thời gian và dung lượng bài làm.
- Thứ tư: cấu trúc đoạn văn cần được đảm bảo với ba phần: mở đoạn, thân
đoạn, kết đoạn.
- Thứ năm: với mỗi thao tác lập luận ở phần thân đoạn, chỉ cần viết
khoảng 3- 5 câu. Có thể linh hoạt tùy vào vai trò của mỗi thao tác.

6


Mở đoạn
- Dung lượng:
khoảng 2 câu
(tương ứng 2- 3
dòng)
- Cách viết: trực
tiếp (có thể chọn
phương pháp diễn
dịch)

Thân đoạn
Kết đoạn
- Dung lượng: khoảng 30- - Dung lượng: khoảng 2
35 dòng (vì đây là phần câu (cân xứng với phần
trọng tâm)
mở đoạn)


đó với chính bản thân họ, với những người xung quanh và với xã hội. Từ khi sinh ra,
mỗi người đều là những tinh hoa, là điều kì diệu của người thân và đặc biệt là bố mẹ
mình. Chúng ta phải tự nhận thức được điều đó một cách rõ ràng. Khi lớn lên, ai
cũng tự tạo cho mình một giá trị riêng. Có người nhờ vào trí thông minh mà thành
đạt, có người nhờ vào lòng nhân hậu nên được mọi người yêu mến, lại có người có
ngoại hình ưa nhìn nên nắm được nhiều cơ hội… Không ai trên đời có tất cả song ai
cũng có những giá trị đặc biệt mà người khác không bao giờ có được. Vì vậy hãy tự
7


tin vì mình là một phần của cuộc sống, của xã hội. Khi ta tự nhận ra giá trị của bản
thân, ta sẽ biết cách để phát huy điểm mạnh của giá trị ấy. Chẳng hạn một người tư
duy logic không tốt nhưng lại phát triển về não phải, có trí tưởng tượng phong phú,
họ hoàn toàn có thể thu hút mọi người bằng nhiều năng khiếu: hội họa, âm nhạc…
Khi biết tận dụng giá trị mình có, con người sẽ trở nên ngày càng tự tin, biết tôn
trọng bản thân mình và người khác, biết vượt qua khó khăn để khẳng định mình. Tuy
nhiên, hiện nay, một bộ phận thanh thiếu niên lại có suy nghĩ rất lệch lạc. Họ coi địa
vị và tiền bạc là trên hết. Do đó họ bất chấp tất cả, chấp nhận làm những việc xấu
xa để giành cái lợi về minh. Một số người không tự nhận thức được giá trị của bản
thân, đôi khi chỉ vì khiếm khuyết nhỏ của cơ thể đã vội tuyệt vọng. Họ không nghĩ
được rằng tuy họ là con người nhỏ bé đối với thế giới nhưng có thể đối với người
thân, cha mẹ thì họ là nơi dựa, là động lực sống. Vì vậy đừng bao giờ bi quan mà
nên tin rằng chúng ta được tạo nên bởi những giá trị tốt đẹp của tạo hóa. Hãy sống
với đúng giá trị của mình để làm cuộc đời trở nên ý nghĩa hơn.
Bài làm của học sinh Vũ Thị Thu Thủy lớp 12A, trường THPT Nga Sơn.
Trong cuộc sống này, điều tuyệt đối nhất chính là sự tương đối. Không
một ai thực sự hoàn mỹ, cũng không một ai hoàn toàn xấu xa, vô dụng, bất tài.
“Chắc chắn mỗi một người trong chúng ta đều được sinh ra với những giá trị
có sẵn. Và chính bạn, hơn ai hết, trước ai hết, phải hết mình, phải nhận ra
những giá trị đó”. Quan điểm của Phạm Lữ Ân trong cuốn sách “Nếu biết trăm

được sinh ra, tất cả chúng ta đều có một điểm xuất phát như nhau, mang trong
mình một giá trị chung: đó là giá trị con người. Tính cách là một phần nhưng
điều làm nên giá trị lại là quá trình chúng ta học tập rèn luyện để tìm ra phẩm
chất và năng lực để phát huy. Sẽ chẳng có ai nhìn thấy giá trị của bạn, ngoài
bạn. Bởi bạn, trong sâu thẳm, bạn vẫn luôn nhận ra giá trị ấy, nhưng nỗi lo sợ,
ngại khó khăn, thử thách, ngại sáng tạo đã làm cho phẩm chất, giá trị ấy bị bào
mòn; thay vào đó là những thú vui, sở thích nhất thời. Dần dần giá trị ấy không
thể phát huy được và biến mất. Chính vì vậy, ngay lúc này đây, các bạn hãy nhìn
lại bản thân một cách khách quan, hãy đánh thức những giá trị đang “ngủ
quên” ấy, hãy phát huy hết khả năng của mình để biến mọi giá trị của con người
bạn trở nên “vô giá”. Bởi “ai cũng có chỗ đứng dưới mặt trời”.
Đề bài 2: Từ bài hát “Ông bà anh” của Lê Thiện Hiếu đang được rất
nhiều bạn trẻ yêu thích, có người cho rằng: “Đừng bận tâm so sánh tình
yêu xưa- nay làm gì. Dù ngày xưa hay ngày nay thì nó vẫn đẹp như nó vốn
thế mà thôi”.
Anh/ Chị hãy viết một đoạn văn khoảng 200 chữ bàn luận về ý kiến trên.
Bài làm của học sinh La Thị Tâm lớp 12D, trường THPT Nga Sơn.
Tình yêu là đề tài muôn thuở, là gia vị không thể thiếu trong cuộc sống
của con người, đặc biệt là người trẻ. Lê Thiện Hiếu, một nhạc sỹ, ca sỹ trẻ đã
đưa ra quan niệm về tình yêu của anh qua bài hát “Ông bà anh”, một bài hát
được rất nhiều bạn trẻ yêu thích. Từ bài hát có ý kiến cho rằng: “Đừng bận tâm
so sánh tình yêu xưa- nay làm gì. Dù ngày xưa hay ngày nay thì nó vẫn đẹp như
nó vốn thế mà thôi”. Quả thật là như vậy. Tình yêu là thứ tình cảm vô cùng đặc
biệt và đẹp đẽ luôn tồn tại vĩnh cửu trong cuộc sống con người. Xưa- nay tình
yêu vẫn thế, vẫn đẹp đẽ, tinh khôi, mãnh liệt và dữ dội như vậy. Tình yêu luôn là
nguồn cảm hứng vô tận, tình yêu đi vào thơ ca, đi vào cuộc sống của con người.
Chẳng phải mối tình Kim- Kiều trong “Truyện Kiều” là minh chứng rõ ràng,
tiêu biểu nhất cho tình yêu xưa hay sao? Hay qua “Vội vàng” của Xuân Diệu,
“Sóng” của Xuân Quỳnh, ta vẫn cảm nhận được tính chất của tình yêu xưa và
nay: mãnh liệt, dữ dội, dồn nén, khao khát đến trào dâng hay sao? Tình yêu vẫn

NLXH. Các em không còn bối rối với tâm lí “không biết bắt đầu từ đâu”, thay
vào đó học sinh biết mình đang làm gì và làm như thế nào. Vì số điểm của câu
NLXH không phải là cao (2,0 điểm) nên học sinh cần tranh thủ thời gian để
dành dung lượng cho câu NLVH.
Quan sát phần bài làm của học sinh trường THPT Nga Sơn, chúng ta thấy
không phải bài làm nào cũng tốt, cũng đáp ứng yêu cầu cần và đủ của bài văn
song dường như tính logic của tư duy khoa học khi triển khai một vấn đề đã
được sắp xếp, bộc lộ khá rõ nét. Cá biệt có bài làm chưa hoàn chỉnh về dung
lượng, cách dùng từ, diễn đạt cũng còn nhiều sai sót nhưng thứ tự các bước lại
tương đối hợp lí. Điều này cho thấy khi chúng ta ý thức và định lượng rõ ràng về
công việc phải làm thì mỗi người hoàn toàn đánh giá được kết quả công việc.
Người viết đề tài đã triển khai vấn đề này trong tổ chuyên môn như một
nội dung sinh hoạt thiết thực, ý nghĩa và nhận được những phản hồi tích cực.
Vấn đề là phương pháp đã có song cần thường xuyên yêu cầu học sinh thực
hành thì hiểu biết mới chuyển thành kĩ năng thực sự. Đây chính là mấu chốt của
việc học nói chung và luyện đề NLXH nói riêng.
III. Kết luận, kiến nghị
3.1. Kết luận
Đề tài này đã được ứng dụng hiệu quả trong thực tế dạy và học của giáo
viên và học sinh nhà trường. Song song với đó là những bài học kinh nghiệm đã
được rút ra.
Làm việc gì cũng cần có hiểu biết cặn kẽ và phương pháp khoa học. Hiểu
biết và phương pháp sẽ chỉ có ý nghĩa khi dược vận dụng trong quá trình thực
10


hành theo nguyên tắc “học đi đôi với hành”; khi thực hành nhiều sẽ chuyển
thành kĩ năng; khi có kĩ năng việc viết bài sẽ trở nên đơn giản và nhanh chóng.
Từ yêu cầu mới đối với phần NLXH trong cấu trúc đề thi năm 2017, cả
người dạy và người học đều phải thích nghi với sự thay đổi. Đây không chỉ là

của người khác.
(Ký và ghi rõ họ tên)

Mai Thị Tâm

11


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ GD và ĐT, SGK Ngữ văn 6 tập 1- 2, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2015.
2. Bộ GD và ĐT, SGK Ngữ văn 10 tập 1- 2, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2015.
3. Đỗ Ngọc Thống, Bộ đề luyện thi THPT quốc gia năm 2017 môn Ngữ văn,
Nxb Giáo dục Việt Nam, 2016.
4. Nguyễn Tấn Huy, Hướng dẫn ôn tập và làm bài thi môn Văn nghị luận xã hội,
Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2014.
5. Viện ngôn ngữ học, Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, 2001.

12


DANH MỤC
CÁC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG
NGÀNH GIÁO DỤC ĐÁNH GIÁ ĐẠT TỪ LOẠI C
TRỞ LÊN

Họ và tên tác giả: Mai Thị Tâm
Chức vụ và đơn vị công tác: Tổ trưởng chuyên môn tổ Ngữ văn- Trường THPT
Nga Sơn

TT

Một số cụm từ viết tắt
* Sáng kiến kinh nghiệm: SKKN
* Sơ đồ tư duy: SĐTD
* Nghị luận xã hội: NLXH
* Nghị luận văn học: NLVH
* Trung học phổ thông quốc gia: THPTQG
* Trung học phổ thông: THPT