Chu-ong 5

CÀC HOC THUYÉT
CHINH TRI TAY AU TRUNG CÓ
I. Khài quàt chung
Sau khi che dò chiém hùu nò lé La Ma sup dò vào thè ky VVI, ó Tày Au dà xuàt hién càc nhà nuóc, che dò phong kién din
bình thành. Nén tàng cùa che dò phong kién là so hùu ruòng dàt cùa
lành chùa phong kién. Xà hói chia tbành bai giai càp chinh; càc
chùa phong kién nàm hàu hét ruòng dàt va nóng dàn bi bàn cùng
hoà, lé thuòc vào càc chùa phong kién. Tói thè ky IX, chù nghìa
phong kién hình thành xong ò tàt cà càc nuóc ò Tày Au. Dóng thòi
vào thòi gian này, Tày Àu bi chia nhó thành càc quóc già phong
kién, khòng lé thuóc vào chinh quyén trung uong tàp quyén chiém
hùu móng dàt kbàc nbau. "Co càu dàng càp eùa che dò chiém hùu
rupng dàt va càc dòi bò ve vù trang gin lién vói co càu dàng càp dò,
dà dem lai cho quy toc quyén lyc dói vói nóng nò".
Trong xà bòi phong kién d Tày Àu, nhà thd Co Ddc giào cd
vi tri dàc biét. Vdi tiém nàng chiém gàn mot phàn ba dàt dai, gidi
' K, Marx va F. Engels: Toàn làp, tiéng Viét. NXB Su thàt. Ha Npi, 1996,
T,3, tr, 45.

329


tàng lù, thày tu trd thành dàng càp dàu tién cùa xd hpi phong
kién. Vdi sue manh kinh tè va chinh tri cùa minh nhà thd ddng
vai trd thdng soài trong he tu tudng cùa xà bòi phong kién. Giào
hpi can thiép vào ddi sdng chinh tri - xà hdi va tuyén bd dàc
quyèn, dàc Igi cùa càc lành chùa phong kién, sy àp bue bàt cdng
trong xà bòi là do "Chùa dà an bài". Nhà thd Thién Chùa giào su
dyng càc Idi kéu ggi "phyc tùng chinh quyèn", "nd lé cam chiù

Viéc su dung càc hoc thuyét thàn quyén vào muc dich chinh
tri. trong cupe dàu tranh giành quyén binh giùa càc giào hoàng
La Ma va càc hoàng de dò chinh là cupe dàu tranh giùa càc tàp
doàn phong kién thóng tri kbàc nbau. Nhung cà nhà thò va giói
phong kién déu eó myc tièu chóng lai càc phong trào dàu tranh
cùa quàn chùng nhàn dàn bi àp bue. Nhà thò Thién Chùa giào
giùp dò phong kién quy toc dàn àp càc cupe khòi nghìa nóng
dàn, con càc hoàng de tbì ùng bó nhà thò dàu tranh cbòng càc
phong trào tà dao.
Thomas Aquinas (1225-1274) nhà tu tuòng Giào bòi vì dai
cuòi cùng trong thòi trung eó, muón hòa làn tu tuòng cùa Aristotle
veri eùa Augustin. Òng là nhà tu tuòng lón nhàt eùa Thién Chùa
giào dòng Dóminich, dà co gang bién minh cho nhirng giào diéu
Thién Chùa giào nhàm kbàng dinh tu tuòng mói cho che dò phong
kién, cbòng lai sy phé phàn cùa phài tà giào thè ky X - XIII. Òng
sinh ra tai làu dai Roccasecca cùa già dinh trong Tbành phó
Aquino, khoàng giùa duòng Roma va Napoli.
Tàc phàm nói tiéng nhàt cùa Thomas Aquinas là "Tc'mg luàn
ve Thàn hoc" (Summa Tbeologia) là mot trong nhùmg eóng trình
day dù va bé thóng nhàt ve thàn hpc tìmg duge viét ra tu truóc
cho dén nay. Nguòi ta tbuong vi sy pbùc tap va dò sg cùa nò vói
mot nhà thò kiéu Gothic. Thomas Aquinas cho ràng, thè giói dugc
331


xày dyng trén co so tòn ti tràt ty thành thàn, trong dò càc hình
thùc tòi cao tao sue song cho hình thùc thàp nhàt. Dùng dàu tón
ti tràt ty dò là Chùa, thyc thè quy dinh nguyén tdc phuc tùng cùa
ding càp duói dòi vói dàng càp trén. Vói lógich dò, Thomas
Aquinas quan niém xd bòi cùng phdi dugc xày dung trén co sd

- "Luàt vình cùu" dugc Thomas Aquinas ggi là "chinh tri tue
cùa Chùa diéu hành thè gidi", va khàng dinh ràng luàt này là co
sd ty nhièn va xà bòi, cùa tràt ty toàn thè gidi.
- "Luàt tu nhién" dugc coi là "su phàn chièu cùa luàt vình
cùru bang ly tri con ngudi" vào bao góm mong muón ty bào tón,
ké tue dòng gióng va quy luàt chung .song cùa con ngudi,
- "Nhàn luàt" (luàt bành vàn hay ggi là luàt thyc dinh là
pbàp luàt phong kién bién bành duge eoi là sy phàn ành cdc ddi
hdi cùa luàt ty nbién, khdng duge phàn ty nbién.
- "Thàn luàt hay luàt bào ùng" duge Thomas Aquinas dành
cho Kinh Thành.
Thomas Aquinas quan niém: nhàn luàt khdng duge màu
thuàn vdi luàt ty nhién. Nhà càm quyén khdng dugc càm tbàn
dàn duge sdng, hdn nhàn va sinh de, cdn ddi vdi quàn dich, lao
ddng va suu thué, tbì do Chùa phong kién quy dinh. Quan niém
dùng "luàt ty nhién" de han che pbàp luàt thành vàn dd phdn dnh
nhùmg quan bé xd bòi phong kién, trong dd Chùa phong kién
khdng dupc giét nd lé nhu chù nò giét nò le trudc day. Song
ddng thdi hpc thuyét này cùng nhàm bào ve trai ty phong kién d
chd nd bién minh cho sy chuyén quyén cùa phong kién trong
viéc xàc dinh nghìa vu phong kién. Thomas Aquinas luàn giài
ring de trành "bao loan" thi phài phyc tùng "nhàn luàt", "kè
dudi" phài phyc tùng "bé trén" dd là do thién dinh.
De bào ve che dò nhà tbd Tbièn Chùa giào nhim thu phyc
giai càp phong kién quy tdc, Thomas Aquinas cho ring, khi mdt
333


nhà quàn chù vi pham càc dao luàt cùa nhà thd tbì cd quyér làt
dd dng ta, cdn càc thàn dàn cd nghìa vy tuàn thù giào bòi.

tim mgt chò dya vùmg manh ò ding càp dang lem manh là càc
luàt già". Càc luàt già trung eó dà bào ve quyèn lyc tói cao va
dóc làp cùa triéu dinh dya vào luàt pbàp cùa de che La Ma, noi
md y chi cùa Hoàng de dugc coi là dao luàt cao nhàt.
Vói tàc phàm "Nguòi bào ve hoà bình" (1324), Macxili
Paduan - Hiéu truong Truomg Dai hge Tòng hgp Paris cuong
quylt chóng lai càc hge thuyét tbàn quyén, óng coi sy thàm iibàp
cùa nhà thò vào dòi song chinh tri, vào càc cóng viéc nhà nucVc là
nguyén nhàn gay màt ón dinh ó càc quóc già chàu Àu, nhàt là
Italia, khóng eó boa bình. Macxili cho ring nhà thd khdng cd
quyén thàm nhàp vào "cóng viéc ddi thuong". Gido bòi chi eó
quyln rdn day, truyln bd gido ly Thién Chùa giao, nhumg khóng
thè ép buóc chi eó Chùa mdi cd thè trìmg phat nhùmg ngudi vi
pham "luàt Thành", vì Chùa là ngudi dinh ra luàt dd, chù khdng
phài giào hdi. Tu quan niém dd, dng phàn biét giùa thàn luàt va
nhàn thàn luàt (luàt thyc dinh) phài do nhàn dàn làp ra va bg là
ngudi cd quyén lya chgn cho minh mdt vi quàn chù. Ve nhà
nude, theo Macxili, hình thùc nhà nude hoàn hào nhàt là "che dà
quàn chù do bau eù", trong do nhàn dàn thdng qua càc dao luàt
va ty lya chpn vi quàn chù tri vì sudt dòi.
3. Càc phong trào tà giào
Suót chiéu dai Hch su chinh tri nhàn loai ve co bàn eó hai
dòng tu tuòng: phàn dóng va tién bp dói làp nhau, nò thuòc ve
nhiìng giai càp eó Igi ich rat khàc nhau. Phong trào tà giào ò Tày
Àu dugc chia thành hai giai doan: giai do^n tu thè ky X - XIIl;
giai doan XIV - XV.
Càc phong trào tà giào là sy phàn khàng càch mang cùa nhàn
dàn lao dgng cbòng lai sy àp bue, bdc Ipt phong kién vào thdi
336



337


Vào cuòi thè ky XIV phong trào tà giào lai bùng lèn vó sue
manh mói. Thòi ky này xuàt bién bai bình thùc tà giào chiih là
tà giào thi dàn va tà giào cùa nóng dàn, bình dàn.
Td giào cùa thi dàn thè hién quyén Igi cùa dàn thành thi ^à bò
phàn tiéu quy toc dòi hói "mot giào bòi rè tién" va chù yéu là ihim
vào bpn giào sì, nò tàn eóng vào tài san va dia vi chinh tr cùa
chùng. Tà giào cùa tlridàn ddi hdi phyc hdi che dd don giàn càgiào
hdi Co Ddc nguyén thuy va bài bd càc thày m, càc giàm myc, toà
thành Róma, tdm lai, tit cà mpi thù dàt tién trong giào bòi'.
F. Engels chi rò; "Thù tà giào biéu thi tryc tiép nhu cài cùa
nòng dàn va bình dàn, va hàu nhu lùc nào cùng két hgp vdi Khdi
nghìa, tbì cd tinh chat hoàn toàn khàc hàn... Nd ddi tài ìèo sy
bình ddng cùa dao Co Ddc nguyén thùy giùa nhiìng tbành vién
trong cdng xà tdn giào, cùng nhu ddi cdng nhàn sy bình dàrg dd
nhu là mdt tièu chuàn cà cho càc quan bé dàn sy. Tu "sy bình
ddng giùa nhirng ngudi con cùa Chùa", nd dà rùt ra sy binh làng
cùa càc cdng dàn, vd ngay hdi bay gid, mdt phàn nào cùng rit ra
cà sy bình dàng ve tài sàn"^ .
Mdt trong nhiìng dai dién dàu tién cùa tà gido thi dàn là jiào
su Trudng Dai hpc Tdng hgp Òcxpho Gidn Oaiclip, ngudi vào
cudi thè ky XIV dà chdng lai sy phu thudc cùa nhà thd d Ani vào
gido hodng La Md vd sy thàm nhàp cùa nhà thd vào cdng viéc nhà
nude. Oaiclip phé phàn tdn ti dàng càp trong giào bòi va sygiàu
cd cùa nd, va cho ring nhùng diéu dd trai vdi Kinh Thành.
Md dàu cho phong trào cài càch tdn giào d Tiép là sy >hàn
khàng cùa lan Gùt chdng lai dàc quyèn, dàc Igi cùa giào hdi, Sau

Cho dén thè ky XVI, che dò phong kién va bé tu tuòng
chinh tri cùa nò dà buóc vào giai doan khùng hoàng tram trgng.
339


Sy khùng hoàng va bàt dàu tan rà cùa che dò phong kién là mot
hién tugng hgp vói quy luàt phàt trién cùa beh su. Diéu này ducrc
thi hipn ó mgt so diém co bàn sau day:
Truóc hit, sy khùng hoàng cùa chi dò phong kién dugc bàt
diu tu sau càc cuòc chién tranh tòn giào (kéo dai tu ndm 1096
ndm 1270) vd sy xudt hién phat trién cùa cdc dò thj ty do. Nén
kinh ti hdng boa chcrm nò va bàt dàu làm bién dang dàn nén kinh
té ty nhièn.
Cùng vói xuàt hién nén kinh té hàng hoà, càc quan he xd bòi
va giai cip phàt triln nhanh theo buòng bj phàn hoà, sy phàn
còng lao dòng xà bòi ò dò thi trong thòi ky phàt trién vói toc dp
nhanh cùa càc hình thùc cóng truomg thù cóng va ó nóng thòn do
bp phàn nóng ddn hi phd san de làm thay dói bp mdt xd hpi
phuong Tdy vd cùng v' tu
bdn ban diu. Giai doan cd tdm quan trpng ndy dà hdm chùa mdt
nói dung beh su to ldn thè bién sy vuon lén cùa mpt lyc lugng xà
hpi tiln bd - dd là giai cip tu san va ben canh là^bd phàn nhùng
ngudi vd san. Tiéng ndi chung cùa hai bd phan này là tién hành
cupe càch mang xà hdi de thay dói tràt ty phong kién lói thdi, md
ra nhiìng diéu kién cd bào dàm hon cho sy phdt trién cùa beh su.
Duong nhién, vi vùa mdi ra ddi trong Idng che dò phong
kién chua bi syp dò hoàn toàn, giai càp tu san con non yéu ve
mpi màt, va trong nhùng chimg myc nhàt dinh nò phài dya vào

tbòng nhàt duói che dg quàn chù chuyén che nhu Phàp, Anh vd
Tày Ban Nha, càng ngày càng manh thèm, va càc vua chùa cùa
nhùmg quòc già này càng ngày càng co nhiéu quyén lyc. Trong
khi dò vói sy khàm phà ra chàu My cùa Colomb, va sy khàm phd
341


ra con duòng di tói an dg qua ngò Càp cùa Vasco de Gama co
tàc dòng làm dào lòn nén kinh tè thè giói.
Trén phuong dién tinh thin dàn din cùng bj dào lòn bdi sy
khàm phà ra ngbé in vào cudi thè ky XV.
Thòi dai Phyc hung dugc hiéu là thdi dai cùa nhiìng bién
ddi kinh té - chinh tri - vàn hoà va xà bòi rat sàu sàc cd y nghiia
khing dinh sy ra ddi cùa phuong thùc san xuàt tu bàn chù nghn'a
trong ldng che dò phong kién dà Idi thdi. Khài niém Phyc hmig
(Renaisance) khdng dugc hiéu don thuàn là sy phuc hdi nhìnig
già tri nhàn vdn dà cd tu thdi Hy Lap, va La Md cd dai, mi md
cdn là sy thè hién mdt cdch tdng thè xu hudng phù nhàn nhà thid
va tdn giào, kéu gpi bào ve càc quyén va già tri bàt bién cùaco>n
ngudi vdi tu càch là chù thè sy vàn ddng càc quan he xà id'i.
Cét lòi cùa thdi dai Phyc hung là xu hudng phàt trién xà b^i
dya vào tu tudng nhàn vdn - Humanisme. Tu tudng nhàn vàm
khdng chi thè hién trong càc lình vyc khoa hpc va nghé thaàt,
ma chic chdn nd thè hién sdm nhdt trong tu tudng chinh tr vd
phàp luàt. Bdi tu tudng lue này dà ddng vai trò quyét djnh zho
thàng Igi cùa phuong thùc san xuàt tu bàn chù nghìa khi mi md
chua dù sue de vugt qua nhùng trd ngai cùa che dò phong liém
con tdn tai dai dàng va ludn cd y dd kim hàm sy phàt triér tSt
yéu eùa xà hdi loài ngudi. Tu tudng Phyc hung là tu tudng cu
san. Nd bao hàm mot npi dung xuyén sudt là khing djnh com

va quàn sy, là trg thù dàc lyc cùa ngudi dùng dàu chinh phù.
Nàm 1512, già tdc Matichi dudi sy ùng hd cùa ngudi Tày Ban
Nha dà phàn lai. Ngudi dimg dàu chinh phù tu chùc ra dì, nude
cgng hoà tan rà tu dd. Machiavelli bj chinh phù Matichi bdi mién
mgi chùc vu. Nàm 1513, vdi tdi dà tham già àm muu chdng lai
già tdc Matichi, dng bj bit tdng ngyc, bàn thàn dng gang sue
343


thanh minh ring minh vd tdi, khdng làu sau tbì dugc thà ra. Sau
dd dng àn cu tai mdt ndng trang nhd do cha de lai, sdng mdt cupe
sdng ndng thdn vàt va. Nhung dng vàn khdng bè quèn di ly
tucmg kinh qudc tri thè, kién tri tién hành tìm tòi ve màt ly luàn.
Cupe ddi chinh tri muòi bón ndm cùa óng, dac biét là kinh
nghiém ngoai giao dà eó dnh buòng to lón dói vói tu tuòng chinh
tri cùa óng.
Ndm 1527, nhàn dàn Phraleorta khdi nghìa, mdt làn nùa xua
dudi già toc Matichi, khòi phyc lai nude cdng hoà. Machiavelli
yéu càu khdi phuc lai chùc quan cu nhung khdng dugc, dng làm
bénh rdi màt vdo ndm dd, hudng thg 58 tudi.
Sinh ra tai Italia vào thdi ky phàt trién cyc thinh cùa càc dd
thi ty do va ciing là thdi ky chién tranh tàn khdc giùa càc lành
dia phong kién càt eù. Ngoài ra Italia lùc này cdn phy thudc vào
sy thdng tri cùa quàn ddi Tày Ban nha, Phàp, Due cho nén nhiém
vu chùng minh sy càn thiét phài thdng nhàt qudc già va tàp trung
chinh tri dà dugc Niccolo Machiavelli ddt lén hdng dàu trong hge
thuyét phi tdn gido cùa minh.
Bing phuong phdp beh su so sdnh va kl thùa nhùng quan
niém mang tinh ly luàn cao ve nhd nude vd phdp luàt dà tdn tai
trudc dd, vdi sy ly giài nguyén tic chinh tri eo bdn cùng nhu dya

giành dugc chinh quyén tuomg dói de dàng nhumg khóng biét làm
thè nào de giù gin, hon nùa cùng khóng eó khà nàng bào ve dia vi
cùa minh, day là dièu dàng dàn ra de phòng trành.
Quàn vuong khi mói lén ngói vua thuong gap phài càc lyc
lugng phàn khàng hoàc nhùmg con màt càm thù, do dò nén qua
doàn manh me, su dyng bién pbàp bao lyc de giài quyét khóng
dugc, cùng khóng sg gay ra chuyén tàn nhàn va tpi àc khàc. Day
là nguyén tàc thù ba Machiavelli dua ra ve viéc cùng eó dia vi
quyén lue cùa quàn chù. Vì an toàn cùa bàn tbàn va Igì ich cùa
thàn dàn, quàn chù su dung bién phàp bao lyc thich hgp là tàt
yéu. Mgt nguòi Sicilia dya vào phuong phàp tà àe de tién md tu
bình ddn nói day, trò thành quóc vuong mot nuóc, co thè coi là
3-^7


tàm guong thành cóng. Ngoài ra, de bào ve dja vj cùa minh, quàn
chù con phài biét làm viéc xàu nhu thè nào va lùc nào thi càn
làm viéc xàu. Hành vi xàu néu eó thè cùm vdn dugc ddt nude
minh, quàn chù cùng khóng càn phài ty tràch vì nhùng tòi àc
này. Nhung trén mot phuong tién khdc, quàn chù cùng nhàt thiét
phài de phòng khòng nén lam dyng nhàn tu. Bócbe tuy bj coi là
qudn chù tàn nhan nhung sy tàn nhan cùa òng ta lai dem lai
thòng nhàt cho Rumani, khòi phyc lai hoà bình va sy trung tbành
cùa càc dja phuomg. Do dò, quàn chù pbài eó tàm nhìn xa, biét
làm thè ndo de trdnh tói àc co thè làm cho minh màt nuóc, con
phài bào luu nhiìng tói àc sè khóng làm cho minh màt nuóc. De
khién cho thàn dàn doàn két nhàt tri, dóng tàm dóng sue thi
khòng nén chù y dén tòi danh tàn nhàn này, beri vì òng ta khdng
thi dùng bién phàp nhàn tu ddi dàp lai sy hon loan, hung sàt,
cudp bdc làm hai xà bòi. Trén thyc té, quàn chù muén trành tòi

lénh nguòi nuóc ngoài, nguy hiém hp dem dén con lón hom quàn
lirih dành thué. Machiavelli néu ra, bàt eù quóc già nào néu
khóng eó quàn dòi cùa minh là quàn dói do tbàn dàn, thi dàn
bodc thuóc dàn tàp hgp tbành. Mot quàn chù ngoài chién tranh,
chi dò quàn sy va huàn luyén ra, khóng nén eó myc tiéu nào
khàc. Òng cho day là "chuyén nghiép duy nhàt" cùa quàn chù.
Thòi ky hoà bình nén chù y huàn luyén quàn sy, eó sy phòng bi,
thòi chién sè eó thè giành dugc quyén chù dgng. Chuyén chù
quàn sy, tinh tbòng quàn sy là eó thè thàng dugc mot nuóc;
khóng chinh quàn luyén vò, coi nhe quàn sy sè bi màt nuóc. Day
là mot trong nhiìng de muc quan trpng nhàt ma cuón Bàn ve
quàn chù này nghién cùu thào luàn, cùng là mot sy nghiép vì dai
nhit ma Machiavelli lùc cuòi dòi dà nò lyc vì nò.
Sau khi Machiavelli viét cuón Quàn vuang, ddng nd cho ké
thong tri cùa già tdc Matichi, mudn dùng nd de muu càu chùc
349


quan nhung cdn chua dugc coi trgng dà nhu chim day hién.
Quyén sàch này lùc dng con sdng chua bé dugc cdng bd, tàn den
ndm 1532 (5 ndm sau khi dng màt), dudi sy ùng hd cùa Giao
hoàng Calimo VII nd mdi dugc xuàt bàn. Sau dd, ngudi ddi b;in
luàn rdi ràm ve nd, khen che dù cà. Nhung ngày nay, sau khi ra
ddi dugc bdn trdm ndm, nd lai giù mdt dnh hudng vd cùng to lón.
Niccold Machiavelli (1469 - 1527) dugc coi là cha de eùa
khoa ly luàn chinh tri hién dgi nén ly luàn dua trén nhùng su
kién thuc nghiém, phi tón giào va khóng rao giàng dgo due. Dói
vai nhùng nguòi nghién cùru triét hge. Machiavelli dugc dành
già nhu mot trong nhùng tàc già hàng dàu càn nghién cùu trong
lình vuc triét hge chinh tri. Làm nén vai trd to lan ày cùa dng

bàn thàn va cùa nhàn dàn. Trong quan niém eùa òng, nhàn dàn
luón là lyc lugng eó vai trò dac biét quan trgng. Trong nói dung
dàu tién cùa tàc phàm. Machiavelli cùng dua ra vó so nhùmg lòi
khuyén ve nhùmg thù doan ma càc quàn vuong càn pbài àp dyng
khi càm quyén.
Nhùmg phàm chat cùa mot quàn vuomg dò là nói dung lón
thù ba cùa tàc phàm, dugc thè hién trong 7 phàn nhó tiép theo.
Nói dung này thè bién rò dàc diém "chinh trj thyc tien" eùa tu
tuòng Machiavelli, khi óng cho ràng quàn vuong nào muón
thành còng tbì pbài hge dugc càch gàc long tòt sang mot ben,
viéc eó vàn dung nò bay khóng tùy thuóc vào thòi thè. Òng phàn
tich tùmg càp phàm chat dao due, tinh tòt thòi xàu theo càch hiéu
thóng tbuong va luàn chùng cho quan diém tùy thòi. Mot quàn
vuong, theo óng, càn biét tùy thòi ma tòt hay khóng tòt, nhimg
phài làm ra ve minh co day dù mpi dire tinh. Diéu quan trpng
nhàt dói vói quàn vuong là càn trành bj khinh mìét va thù ghét.
Qua sy bién luàn cùa Machiavelli, chùng ta eó thè thày, due tinh
duy nhit ma òng màc djnh cho mot bàc quàn vuong - dò là sy
klión ngoan va muc dich duy nhàt cua óng khi khuyén quàn vuong
351


tòt xàu tùy thòi là bào ve dugc vuong quóc va dja vj eùa mnh.
Trong nói dung này, quan dièm dàng luu y cùa Machiaveli là
quan diém ve tàm quan trgng cùa "long dàn" va nguyén tdc lya
chgn chinh sdch tri nuóc rat hién dai; khóng eó chinh sàch nào
toàn ven, càn phài bilt chgn liy cài bàt Igi nhò nhàt.
Vdn de bò mdy giùp viéc cho quàn vuong - nhùng quài su
cùng dugc de càp trong tàc phàm nhu là nói dung lón thù tv, tu
phàn 22 dén phàn 24. Machiavelli phàn tich mói quan bé qui l^i

nhùng ngucri xung quanh. Myc dich eùa nhà nude lùc này dàm
bào cho mói ngudi dugc ty do su dung tài san va cudc sdng an
toàn. Tuy nhièn, khi chinh quyén dugc chuyén giao theo quan
he thùa ké thè vi thi nhà nude quàn chù bién chat va trd tbành
nén bao chinh. Khi nén bao chinh bj làt dd thi sè bàt dàu che
dò quy toc. sy bién dang cùa nd là thè che tàp doàn thdng tri
va sd phàn cùa nd cùng sè bj két thùc nhu nén bao chinh de
thay vào dò là chinh quyén eùa "dàm dóng".
Nhu vày, theo quan niém cùa Machiavelli thi ba hình thùc
chua bj bop mèo ban dàu cùa nhà nuóc là dùng, tuy nbién hình
thùc nhà nuóc còng hoà thè hién sy uu viét rò net nhàt hom cà.
Viéc ùng bó nhà nuóc cóng boa là ly tuòng chinh tri eùa óng.
Ly do ca bàn de Macluavelli ùng hp hình thùc nhà nuóc cóng
boa chù yéu xuàt phàt tu càch nhìn nhàn uu ài cùa óng dói vói
nhiìng già tri ty do va bình ding. Òng nói; "ó dàu sy binh dàng
ngy tri tbì ò dò khóng thè xuàt hién nén quàn chù", vd "nhàn dàn
bao giò cùng cao hon vj quàn vuong". Duói con màt Machiavelli,
nén còng hoà ben vùng hon nén quàn chù, nò sè thich ùng vói
nhùng diéu kién kbàc nhau, nò dàm bào tòt hom sy thóng nhàt va
sue manh cùa nhà nuóc, sue manh eùa tinh thàn ài quóc.
Tu viéc dành già cao nhùng già trj ty do, bình ding.
Machiavelli di dén mot so két luàn xàc dàng ve vai trò cùa nhiimg
bó phàn xà hpi mói xuàt hién, dò là bp phàn thj ddn gidu co - bp
353