CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
1.1. Lý do lựa chọn đề tài

sản xuất gạch đã gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Vì
vậy, yêu cầu đặt ra cho các doanh nghiệp sản xuất gạch là các thông

Ô nhiễm môi trường đang trở thành vấn đề toàn cầu và hoạt

tin EC cần phải được quản lý.

động kinh doanh gây ra tác động tiêu cực đến môi trường đã tạo nên

Từ những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài: Nghiên cứu kế

sự chú ý ngày càng tăng. Điều đó kéo theo sự gia tăng đáng kể của

toán quản trị chi phí môi trường trong các doanh nghiệp sản

chi phí môi trường (EC) do các quy định môi trường và nhu cầu xã

xuất gạch tại Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu không chỉ tập trung

hội cho sự phát triển bền vững. Vì vậy, một tổ chức cần thực hành

vào việc mô tả việc áp dụng ECMA trong doanh nghiệp sản xuất

một cách hệ thống nhằm thu thập, phân tích và báo cáo kế toán EC

gạch hiện nay mà còn phân tích quan điểm, suy nghĩ và mối quan

để quản lý và kiểm soát EC. Kế toán quản trị chi phí môi trường –


công cụ để quản môi trường hiệu quả. ECMA không còn là một hiện

ECMA trong các DNSX gạch tại Việt Nam, phát hiện các nhân tố

tượng phương tây bởi vì nó đang lan rộng trên toàn thế giới bao gồm

ảnh hưởng đến mức độ áp dụng ECMA. Từ đó luận án xây dựng hệ

cả những nước phát triển và nước đang phát triển và gần đây nó đã

thống ECMA phù hợp cho các DNSX gạch Việt Nam và đưa một số

được áp dụng rộng rãi với tốc độ chóng mặt ở một số nước châu Á

khuyến nghị để thúc đẩy các DNSX gạch thực hành ECMA.

(Rikhardsson & cộng sự, 2005; Bennett & James, 2005). Tuy nhiên,

Từ mục tiêu chung, luận án đặt ra các mục tiêu cụ thể như:

ECMA không phổ biến tại các quốc gia Đông Nam Á và rất ít tài liệu

- Đánh giá hiện trạng áp dụng ECMA trong các DNSX gạch

về ứng dụng ECMA tại các quốc gia này là sẵn có (Herzig, 2012).

Việt Nam như: thông tin hiện vật, thông tin tiền tệ, phương pháp đo

Với Việt Nam đó cũng không phải là ngoại lệ, ECMA đang được coi

chi phí, tài khoản, sổ sách, báo cáo EC và việc tích hợp EC vào quyết

(khảo sát) kết hợp với định tính (phỏng vấn sâu) được thực hiện

định kinh doanh được phản ánh như thế nào trong hệ thống kế toán

trong giai đoạn từ tháng 8/2015 đến tháng 02/2016.

hiện nay của DNSX tại Việt Nam?

1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ áp dụng ECMA như
thế nào?

Về mặt lý luận: Luận án đã thiết lập khung lý thuyết về
ECMA cho các DNSX nói chung và DNSX gạch nói riêng bao gồm

- Các nhà quản lý nhận thức như thế nào về lợi ích việc áp
dụng ECMA trong sự phát triển bền vững?
- Hệ thống ECMA nên được thiết lập như thế nào trong

khái niệm ECMA, thông tin EC, phân loại EC, chỉ ra các phương
pháp sử dụng để xác định EC, báo cáo môi trường, chỉ tiêu đánh giá
hiệu quả môi trường và lợi ích của ECMA.

DNSX gạch Việt Nam?

Về thực tiễn: Luận án đánh giá hạn chế của hệ thống ECMA


ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của doanh nghiệp.

gạch song có thể mở rộng cho các lĩnh vực sản xuất khác.
1.5. Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
* Phạm vi nghiên cứu về không gian: Nghiên cứu tiến hành

1.5.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới

chọn mẫu 150 doanh nghiệp được phân bố rộng rãi trên cả 3 miền

a. Lịch sử ra đời và phát triển của kế toán quản trị chi phí môi

Bắc, Trung, Nam. Phiếu điều tra được gửi đến cho 4 đối tượng

trường

(Giám đốc, phó giám đốc, trưởng bộ phận kế toán quản trị và nhà

b. Các công trình nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng

quản lý môi trường) của các DNSX gạch và kết quả thu được 232

kế toán quản trị chi phí môi trường

3

4



2.2.1.1. Thông tin môi trường hiện vật

(2) Các công trình nghiên cứu ngoài nước chủ yếu hướng

ECMA chú trọng đặc biệt vào các thông tin hiện vật liên

vào phạm vi rộng hơn là EMA. Khía cạnh ECMA được bao hàm

quan đến dòng năng lượng, nước, vật liệu và chất thải. Các thông tin

trong EMA hơn là chỉ tập trung vào mình nó. Hơn nữa, các nghiên

hiện vật được thu thập trong ECMA là cần thiết cho việc xác định

cứu ngoài nước mới chỉ đi sâu vào một hoặc một vài khía cạnh về

EC và cho phép một tổ chức đánh giá và báo cáo các khía cạnh hiện

ECMA mà chưa có một khung lý thuyết toàn diện.

vật của hoạt động môi trường. Thông tin hiện vật thu thập được sau

(3) Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trước đó chủ yếu

đó có thể được sử dụng để tạo ra các chỉ số môi trường hoạt động

là phương pháp định tính. Nghiên cứu định lượng về thực hành

(EPIs), giúp một tổ chức thiết lập các mục tiêu môi trường và báo


cứu trước, do đó bối cảnh nghiên cứu là một trong những yếu tố tạo

2.2.2.1. Căn cứ vào nội dung, công dụng của chi phí gồm: Chi phí
kiểm soát và xử lý chất thải; Chi phí ngăn ngừa và quản lý môi

nên tính mới của luận án.

trường; Giá trị vật liệu tạo ra chất thải; Chi phí chế biến không tạo ra
sản phẩm; Chi phí nghiên cứu và phát triển
5

6


2.2.2.2. Căn cứ vào mức độ hoạt động: Chi phí hoạt động xử lý ô

cả sản phẩm được thiết lập chính xác hơn đồng thời tổ chức sẽ có cơ

nhiễm; Chi phí hoạt động phòng ngừa ô nhiễm; Chi phí hoạt động

sở tốt hơn để xác định sản phẩm nào cần cắt giảm và vật liệu nào cần

các bên liên quan; Chi phí khắc phục hậu quả và tuân thủ quy định

được thay đổi hay quá trình sản xuất nào được điều chỉnh.

về môi trường.

2.2.3.3. Phương pháp chi phí chu kỳ sống sản phẩm (LCC)


2.2.3.4. Phương pháp kế toán chi phí tổng (TCA)

nhân); Chi phí bên ngoài (Chi phí xã hội)
2.2.2.6. Căn cứ vào cơ cấu có tính tổ chức (mức độ đo lường chi

TCA liên quan đến việc phân tích khía cạnh tài chính toàn
diện được thực hiện trong dài hạn về các khoản chi phí cá nhân (chi

phí): Chi phí truyền thống (chi phí trực tiếp cho sản xuất); Chi phí

phí nội bộ) và khoản tiết kiệm chi phí của một dự án đầu tư. TCA là

tiềm ẩn; Chi phí không lường trước được; Chi phí uy tín, quan hệ và

công cụ để tạo điều kiện thuận lợi cho việc xác định và phân tích mối

hình ảnh của doanh nghiệp

quan hệ giữa lợi ích và chi phí của dự án trong doanh nghiệp.

2.2.3. Phương pháp xác định chi phí môi trường

2.2.3.5. Phương pháp kế toán chi phí đầy đủ (FCA)

2.2.3.1. Phương pháp truyền thống

Từ một góc độ môi trường, kế toán chi phí đầy đủ có thể

Các EC trực tiếp được tập hợp cho từng đối tượng phát sinh


các hoạt động sử dụng vật liệu thông qua sự phát triển một mô hình

7

8


CHƯƠNG 3 THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU VÀ

dòng vật liệu nhằm theo dõi và xác định số lượng và dòng vật liệu

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

trong một tổ chức cả thước đo hiện vật và tiền tệ. Những thông tin
này cho phép nhà quản lý tìm kiếm cơ hội nhằm nâng cao hiệu quả

3.1. Thiết kế nghiên cứu

sử dụng vật liệu và năng lượng, giảm tác động môi trường, ứng dụng

3.1.1. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu

công nghệ và kỹ thuật sản xuất sạch hơn.

Dựa trên cơ sở bốn lý thuyết là Lý thuyết thể chế, Lý thuyết

2.2.4. Báo cáo chi phí môi trường và chỉ tiêu đánh giá hiệu quả

hợp pháp, Lý thuyết bên liên quan và Lý thuyết bất định, các giả


2.3. Lợi ích của kế toán quản trị chi phí môi trường

thuận chiều với mức độ áp dụng ECMA trong các DNSX gạch tại

2.3.1. ECMA khắc phục nhược điểm của kế toán quản trị chi phí

Việt Nam.

truyền thống

Giả thuyết 7: Nhận thức của nhà quản trị về tính không chắc

2.3.2. ECMA giúp tiết kiệm chi phí, kiểm soát chi phí

chắn của môi trường có mối quan hệ thuận chiều với mức độ áp

2.3.3. ECMA giúp thẩm định dự án đầu tư

dụng ECMA trong các DNSX gạch tại Việt Nam.

2.3.4. ECMA giúp đánh giá hiệu quả hoạt động môi trường

3.1.2. Mô hình nghiên cứu

2.3.5. ECMA giúp nâng cao hình ảnh của doanh nghiệp
2.4. Kế toán quản trị chi phí môi trường tại một số quốc gia

9



Áp lực bên liên quan

Nghiên cứu thu thập dữ liệu định tính từ việc sử dụng
phương pháp phỏng vấn sâu để giải quyết 2 mục tiêu nghiên cứu là

Chiến lược môi trường

xem xét hiện trạng ECMA trong DNSX gạch và khám phá nhân tố
ảnh hưởng đến mức độ áp dụng ECMA. Kế toán quản trị, nhà quản

Nhận thức của nhà quản trị

lý môi trường và ban giám đốc doanh nghiệp đều là đối tượng được

Sơ đồ 3.1. Mô hình nghiên cứu
Phương trình nghiên cứu:
Y = a0 + a1X1 + a2X2 + a3X3 + a1X4 + a2X5 + a3X6 + a1X7 + ε

quan tâm đặc biệt trong nghiên cứu này bởi vì việc phân tích những
khía cạnh liên quan đến quan điểm của các nhà quản lý khác nhau sẽ
có ích trong việc phát hiện những yếu tố tiềm năng liên quan đến
việc áp dụng ECMA. Số lượng nhà quản lý được phỏng vấn là 15

Trong đó:
Y: Mức độ áp dụng ECMA của doanh nghiệp

người, bao gồm 4 Giám đốc, 3 Phó giám đốc, 4 Trưởng bộ phận kế

X1, X2, X3, X4, X5, X6, X7: Lần lượt là các nhân tố ảnh hưởng


Các phiếu khảo sát sau khi thu thập, được kiểm tra lại nhằm
loại bỏ những phiếu khảo sát không hợp lệ. 232 phiếu hợp lệ được

3.2.2.1. Thu thập dữ liệu
Gửi phiếu điều tra là phương pháp được sử dụng để thu thập

đánh theo số thứ tự và lần lượt nhập vào phần mềm SPSS 22.0.

dữ liệu định lượng nhằm nắm bắt được quan điểm của người tham

b. Phân tích dữ liệu

gia giúp đánh giá mức độ áp dụng ECMA, khám phá các nhân tố ảnh

Các câu hỏi điều tra được xử lý bởi phần mềm SPSS 22.0

hưởng đến việc áp dụng ECMA và phân tích quan điểm nhà quản trị

thông qua kiểm định độ tin cậy, thống kê mô tả, kiểm định mối liên hệ,

về lợi ích của việc áp dụng ECMA. Quá trình thu thập dữ liệu định

kiểm định sự khác biệt, phân tích nhân tố khám phá và phân tích hồi

lượng trải qua các bước sau:

quy tuyến tính bội.

- Thiết kế phiếu khảo sát: Các câu hỏi được thiết kế xoay


sản xuất gạch Việt Nam

khác nhau về quy mô hoạt động để phản ánh sự đa dạng và có sự

4.3.1. Kiểm định về mức độ áp dụng ECMA

đánh giá đầy đủ hơn.

4.3.1.1. Kiểm định độ tin cậy của các biến quan sát về mức độ áp

- Cách thức gửi và thu thập phiếu khảo sát:

dụng ECMA

Cách 1: Tác giả gửi phiếu khảo sát trực tiếp đến các nhà

4.3.1.2. Thống kê mô tả về các thang đo phản ánh mức độ áp dụng

quản lý tại các DNSX gạch và thu lại trực tiếp sau khi hoàn thành.

ECMA

Cách 2: Phiếu khảo sát online sau khi được thiết kế qua công
cụ Google Docs được gửi đến email của các nhà quản lý doanh
nghiệp. Các phiếu khảo sát trả lời online được cập nhật tự động vào
bảng tổng hợp.
3.2.2.2. Xử lý và phân tích dữ liệu
13



3

-.160

-.946

2.21

2.00

2

.344

-.750

trong DNSX gạch, nghiên cứu phát hiện rằng cả 7 nhân tố đều có

1.97

2.00

2

.566

-.372

mối quan hệ tích cực với mức độ áp dụng ECMA. Cụ thể:


.217

-.529

đóng vai trò lớn trong việc thúc đẩy sáng kiến môi trường hoặc báo

2.32

2.00

2

.255

-.711

2.34

2.00

2

.108

-.652

Nguồn: Kết quả được xử lý từ phần mềm SPSS

Thông qua các cuộc phỏng vấn sâu đến các nhà quản lý

4.3.2.6. Ra quyết định kinh doanh dựa trên thông tin chi phí môi

* Sự kết nối giữa bộ phận kế toán quản trị và bộ phận quản
lý môi trường
Một sự kết nối chặt chẽ giữa kế toán và quản lý môi trường

trường không đầy đủ

là rất cần thiết để phát triển một hệ thống ECMA liên kết thông tin

4.3.2.7. Các nhà quản lý có một sự ưu tiên thấp về chi phí môi

tiền tệ và hiện vật.
* Mạng lưới hiệp hội nghề nghiệp

trường
15

16


Khi mạng lưới hiệp hội nghề nghiệp ECMA càng lớn tức là

nên tích cực hơn trong thực hành ECMA. Một trong những kế hoạch

các thành viên càng có cơ hội để nâng cao hiểu biết về ECMA và nỗ

hành động của doanh nghiệp để đạt được mục tiêu chiến lược trên đó

lực để để tích hợp các khía cạnh của ECMA càng cao.

(4) Áp lực cộng đồng dân cư có mối liên hệ thuận chiều
với mức độ áp dụng ECMA

thông tin cần thiết để giải quyết mối đe dọa sắp xảy ra, nhằm đối phó
với tính không chắc chắn của môi trường.
4.4.2. Nghiên cứu định lượng về các nhân tố ảnh hưởng đến mức

Nếu cộng đồng dân cư càng nhận thức về tác động môi
trường, gia tăng mối quan tâm về cải thiện môi trường và kỳ vọng

dộ áp dụng ECMA
4.4.2.1. Kiểm định độ tin cậy của các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ

vào việc tổ chức nâng cao hoạt động quản lý môi trường thì càng tạo

áp dụng ECMA

ra động lực thúc đẩy các DNSX gạch thực hành ECMA.

4.4.2.2. Phân tích nhân tố khám phá

(5) Áp lực bên liên quan có mối liên hệ thuận chiều với
mức độ áp dụng ECMA

* Phân tích nhân tố cho các biến độc lập
Kết quả cho hệ số KMO = 0,909 > 0,5, kiểm định Bartlett có

Nếu nhà đầu tư gia tăng áp lực lên cho doanh nghiệp để quan
tâm đến hoạt động quản lý EC thì doanh nghiệp cũng phải gia tăng
mức độ áp dụng ECMA nhằm đáp ứng kỳ vọng của nhà đầu tư.


Phương trình hồi quy
MĐTH = -0,763 + 0,607*ALCP + 0,163*ALQP + 0,158* CLMT +

tốt nhất. Các biến có giá trị p-value > 0,05 (ALBC, ABLQ, NTNQT)

0,109* ALCĐ

bị loại ra khỏi mô hình bởi các biến này không có ý nghĩa. 4 biến còn

4.5. Nghiên cứu về quan điểm của nhà quản trị về lợi ích của việc

lại là ALCP, ALQP, CLMT, ALCĐ được giữ lại do p-value của các

áp dụng ECMA

biến này bằng 0,000 (< 0,05).

4.6. Đánh giá quan điểm lựa chọn phương pháp xác định chi phí

1

2

3

4

Bảng 4.15. Kết quả hồi quy ban đầu
Beta

P-value kiểm định F
0.000
(Constant)
-.508
-4.151
ALCP
.628
.651 16.151
ALQP
.182
.200
5.892
CLMT
.173
.195
5.333
R2 hiệu chỉnh
0.799
P-value kiểm định F
0.000
(Constant)
-.763
-4.454
ALCP
.607
.629 15.207
ALQP
.163
.178
5.075

5.2. Giải pháp để áp dụng ECMA trong doanh nghiệp sản xuất
gạch Việt Nam
5.2.1. Thiết kế tài khoản riêng biệt cho thông tin môi trường

1.321
1.321

Xây dựng các tài khoản EMA giúp cho việc nhận diện, theo
dõi EC được dễ dàng hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phân
tích và tổng hợp yếu tố môi trường, đặc biệt là những tài khoản EMA

.000
.000
.000
.000
.000
.000
.000
.000
.036

1.873
1.321
1.538

hiện vật. Một sự thay đổi nhỏ có thể dẫn đến sự cải thiện đáng kể
trong việc cung cấp thông tin EC liên quan.
5.2.2. Nhận diện chi phí môi trường
a. Căn cứ vào hoạt động môi trường, EC được chia làm 7
loại: Chi phí hoạt động xử lý ô nhiễm; Chi phí hoạt động phòng


giúp nhà quản trị hiểu được thông tin tài chính liên quan đến hoạt

mục tiêu môi trường đạt được, đảm bảo hiệu quả, đưa trách nhiệm kế

động bảo vệ môi trường và tỉ lệ % EC trong chi phí sản phẩm. Ngoài

toán vào hoạt động môi trường, phối hợp nâng cao hiệu quả tài chính

ra, nhà quản trị có thể sử dụng thông tin như là cơ sở cho việc tạo ra

và môi trường.

quyết định khách quan hơn như định giá bán sản phẩm, thiết kế sản

5.2.5. Xây dựng chỉ tiêu đánh giá hiệu quả môi trường

phẩm, quyết định đầu tư. Để phân bổ EC vào đối tượng chi phí, cần
thực hiện 4 bước sau:

Các doanh nghiệp có thể xem xét các chỉ tiêu đánh giá hiệu
quả môi trường thể hiện trong thước đo tiền tệ (EPI tiền tệ). Các

Bước 1: Phân loại chi phi môi trường

thông tin tiền tệ được sử dụng để phản ánh mức độ ảnh hưởng đến

Bước 2: Xác định các trung tâm hoạt động, các hoạt động

môi trường từ hoạt động của doanh nghiệp và nỗ lực của doanh


dụng phương pháp MFCA cần tiến hành các công việc sau:
Bước 1: Xác định quá trình sản xuất và tỷ lệ % tổn thất vật
liệu sản xuất

Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên & Môi trường, Bộ Khoa học và
Công nghệ, Bộ Xây dựng cần phối hợp với nhau để phát triển các
hướng dẫn và quy chuẩn chung về ECMA, thiết lập chuẩn mực kế

Bước 2: Thiết lập bảng cân bằng vật liệu
Bước 3: Phân bổ vào trung tâm chi phí
5.2.4. Lập báo cáo chi phí môi trường
Các thông tin trong báo cáo EC bao gồm cả thông tin hiện
vật và thông tin tiền tệ. Thông tin tiền tệ xem xét đến các khía cạnh

toán môi trường bắt buộc; Xây dựng nguyên tắc kế toán EC nhằm
quản lý và hạch toán thống nhất giữa các doanh nghiệp trong toàn
ngành; thống nhất mẫu biểu EC, báo cáo môi trường và hướng dẫn
cụ thể với từng ngành công nghiệp; Sử dụng báo cáo EC để quản lý
và đưa ra quyết định mang tính bền vững.

chi phí khác nhau về vấn đề môi trường ảnh hưởng như thế nào đến
21

22


5.3.2. Về phía doanh nghiệp

bảo tính sâu sắc, đầy đủ của dữ liệu để đưa ra được những phát hiện

mức độ áp dụng ECMA. Trong đó, Áp lực cưỡng chế của chính phủ là
nhân tố ảnh hưởng mạnh mẽ nhất, mức độ tác động giảm dần lần lượt là
các nhân tố Áp lực quy phạm, Chiến lược môi trường tích cực và Áp lực
cộng đồng dân cư. Trong khi nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn

chất xúc tác thúc đẩy thực hành ECMA.
* Cộng đồng dân cư: Trước sức ép của cộng đồng dân cư về

sâu các nhà quản lý cho kết quả là cả 7 giả thuyết nghiên cứu đều được
chấp nhận. Ngoài ra, nghiên cứu cũng lập luận rằng đã có một mức độ

vấn đề môi trường, các doanh nghiệp phải nỗ lực đổi mới hệ thống
kế toán quản trị nhằm kiểm soát và quản lý môi trường hiệu quả.
* Các đối tượng quan tâm khác
5.4. Hạn chế của luận án

ủng hộ rất lớn từ các nhà quản lý về lợi ích mà ECMA mang lại cho các
DNSX gạch.
Những phát hiện từ nghiên cứu sẽ là cơ sở, động lực để giúp
luận án đề xuất các giải pháp thúc đẩy ứng dụng ECMA. Đồng thời,

Hạn chế là vốn có trong các nghiên cứu. Luận án này cũng
không tránh khỏi một số hạn chế như: nghiên cứu chỉ thực hiện

luận án chỉ ra các điều kiện áp dụng ECMA như: cần phải có chiến
lược môi trường tích cực, giáo dục và phát triển chuyên môn cho

thông qua mẫu 72 DNSX gạch nên mẫu nghiên cứu có thể là không
lớn. Điều đó có thể hạn chế mức độ tổng quát hóa của kết quả nghiên
cứu. Song bằng phương pháp nghiên cứu chặt chẽ, lựa chọn doanh


Kế toán & Kiểm toán, Số 3/2015 (138), Tr.33 -35.

xuất gạch’, Hội thảo khoa học cấp quốc gia: Kế toán, kiểm toán Việt

2. Lê Thị Tâm (2015), ‘Thực hành kế toán quản trị môi trường tại

Nam: 20 năm cải cách và hội nhập, Tạp chí Kế toán & Kiểm toán,

Hàn Quốc’, Tạp chí Kế toán & Kiểm toán, Số 4/2015(139), Tr.42-45.

Tháng 4/2016.

3. Lê Thị Tâm & Nguyễn Thị Diệu Linh (2016), ‘Đo lường chi phí

10. Le Thi Tam & Pham Thi Bich Chi (2016), ‘Environmental Cost

môi trường trong doanh nghiệp sản xuất theo phương pháp ABC’,

Management Accounting in Vietnamese Brick Manufacturing

Tạp chí Kế toán & Kiểm toán, Số 1+2/2016 (148+149), Tr.69-72.

Enterprises’, International Conference: The Economy of Viet Nam in

4. Lê Thị Tâm (2016), ‘Nghiên cứu về lợi ích thực hành ECMA

the Integration Period: Opportunities and Challenges, Nahua

trong doanh nghiệp sản xuất gạch’, Tạp chí nghiên cứu khoa học


7/2016 (154).

toán Việt Nam trong điều kiện hội nhập TPP và AEC, Đại học Công

7. Phạm Thị Bích Chi, Lê Thị Tâm & Trần Anh Ngọc (2016),

nghiệp Hà Nội, Tháng 12/2016.

ECMA tại Việt Nam – Nghiên cứu trường hợp trong doanh nghiệp
sản xuất gạch, Tạp chí Kinh tế & Phát triển, Số 230, tháng 8/2016,
Tr.72-79.
Hội thảo
8. Lê Thị Tâm & Nguyễn Thị Mai Anh (2016), ‘Kế toán quản trị chi
phí môi trường trên thế giới – Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam’,
Hội thảo khoa học: Đổi mới trong hệ thống Kế toán Việt Nam 25

26