BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
NGUYỄN HÀ LINH
LỜI CAM ĐOAN
Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam
kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này là tôi tự thực hiện và không vi phạm
yêu cầu về sự trung thực trong học thuật.
Hà Nội, ngày
tháng
Tác giả luận án
NGHIÊN CỨU CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN
HÀNH VI ĐIỀU CHỈNH LỢI NHUẬN TẠI CÁC CÔNG TY
PHI TÀI CHÍNH NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG
CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM
CHUYÊN NGÀNH: KẾ TOÁN (KẾ TOÁN, KIỂM TOÁN & PHÂN TÍCH)
MÃ SỐ: 62.34.03.01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. NGUYỄN HỮU ÁNH
HÀ NỘI - 2017
Tôi xin chân thành cảm ơn Công ty Vietstock và Ủy ban chứng khoán nhà nước
đã cung cấp cho tôi bộ số liệu quan trọng để hoàn thành mảng phân tích dữ liệu. Tôi
xin cảm ơn các bạn đồng nghiệp, các thầy cô đã hỗ trợ tôi những kiến thức quý báu về
kinh tế lượng, thống kê và những kiến thức chuyên ngành chuyên sâu để tôi hoàn thiện
được luận án của mình.
Hà Nội, ngày
tháng
Tác giả luận án
năm 2017
1.1. Tính cấp thiết của đề tài .................................................................................. 1
1.2. Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................ 2
1.3. Câu hỏi nghiên cứu .......................................................................................... 3
1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................................... 4
1.5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................ 4
1.6. Thiết kế nghiên cứu ......................................................................................... 4
1.7. Kết cấu của luận án ......................................................................................... 6
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1........................................................................................... 7
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HÀNH VI
ĐIỀU CHỈNH LỢI NHUẬN CỦA DOANH NGHIỆP ............................................ 8
2.1. Những vấn đề cơ bản về điều chỉnh lợi nhuận ............................................... 8
2.1.1. Khái niệm điều chỉnh lợi nhuận ................................................................... 8
2.1.2. Động cơ điều chỉnh lợi nhuận của nhà quản trị ............................................ 9
2.1.3. Cơ sở của hành vi điều chỉnh lợi nhuận ..................................................... 12
2.2. Các lý thuyết vận dụng để nghiên cứu hành vi điều chỉnh lợi nhuận của
doanh nghiệp ........................................................................................................ 15
2.4.3. Khoảng trống nghiên cứu .......................................................................... 52
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2......................................................................................... 59
CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU ......................................................................................................... 60
3.1. Xây dựng giả thuyết khoa học....................................................................... 60
3.1.1. Giả thuyết về các nhân tố thuộc đặc điểm doanh nghiệp ............................ 61
3.1.2. Giả thuyết về các nhân tố thuộc đặc điểm quản lý - kiểm soát ................... 63
3.2. Phương pháp nghiên cứu .............................................................................. 66
3.2.1. Xây dựng phương trình hồi quy bội ........................................................... 66
3.2.2. Chọn mẫu và thu thập dữ liệu .................................................................... 70
3.2.3. Phương pháp sử dụng trong các mô hình hồi quy ...................................... 70
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3......................................................................................... 73
CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG VỀ SỰ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ ĐẾN
HÀNH VI ĐIỀU CHỈNH LỢI NHUẬN TẠI CÁC CÔNG TY PHI TÀI CHÍNH
NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM ..................... 74
4.1. Thực trạng thị trường chứng khoán Việt Nam và vấn đề điều chỉnh lợi
nhuận .................................................................................................................... 74
4.2. Thống kê mô tả và mối tương quan giữa các biến nghiên cứu .................... 77
4.2.1. Thống kê mô tả các biến nghiên cứu.......................................................... 77
4.2.2. Mối quan hệ tương quan giữa các biến nghiên cứu .................................... 81
4.3. Kết quả thực hiện phân tích đơn biến (Univariate Analysis) ...................... 83
4.4. Kết quả thực hiện phân tích nhân tố tác động đến hành vi điều chỉnh lợi
nhuận tại các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt
Nam ....................................................................................................................... 86
4.4.1. Kết quả hồi quy theo mô hình bình phương bé nhất OLS........................... 87
4.4.2. Kết quả hồi quy theo mô hình ảnh hưởng cố định FEM ............................. 90
4.4.3. Kết quả hồi quy theo mô hình ảnh hưởng ngẫu nhiên REM ....................... 93
4.4.4. Kiểm định Hausman, giả thiết về tự tương quan và phương sai không đổi........ 96
4.4.5. Kết quả hồi quy FEM theo sai số chuẩn vững (robust SE) ......................... 97
KẾT LUẬN CHƯƠNG 4....................................................................................... 101
Nội dung
STT
Ký hiệu viết tắt
Nội dung
25
BOARD
Quy mô HĐQT
26
IDV
Số lượng thành viên HĐQT độc lập
1
ĐCLN
Điều chỉnh lợi nhuận
27
DUAL
Thị trường chứng khoán
30
DN
Doanh nghiệp
5
PAT
Lý thuyết kế toán thực chứng
6
AT
Lý thuyết đại diện
7
IA
Lý thuyết thông tin bất đối xứng
8
HOSE
Sức sinh lời của vốn chủ sở hữu
14
SH
Sở hữu
15
LN
Lợi nhuận
16
Vốn CSH
Vốn chủ sở hữu
17
DA
Phần dồn tích có thể điều chỉnh
18
NDA
Cấu trúc sở hữu (Tỷ lệ sở hữu nước ngoài)
24
AUDIT
Kiểm toán độc lập
DANH MỤC BẢNG VÀ BIỂU
DANH MỤC SƠ ĐỒ
BẢNG
Sơ đồ 1.1. Khung nghiên cứu của luận án .................................................................... 5
Bảng 2.1. Tổng kết các công trình nghiên cứu đo lường điều chỉnh lợi nhuận ............ 36
Sơ đồ 3.1. Mô hình nghiên cứu .................................................................................. 61
Bảng 2.2. Tổng kết các công trình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới điều chỉnh
lợi nhuận.................................................................................................................... 54
Bảng 3.1. Định nghĩa và cách thức đo lường các biến trong mô hình nghiên cứu ....... 68
Bảng 4.1. Thị trường tài chính tính theo GDP tại một số quốc gia năm 2015 ............. 74
Bảng 4.2. Thống kê mô tả các biến thuộc đặc điểm doanh nghiệp .............................. 77
Bảng 4.3. Thống kê mô tả các biến thuộc đặc điểm quản lý - kiểm soát ..................... 78
Bảng 4.4. Thống kê mô tả biến phụ thuộc DA ........................................................... 80
Bảng 4.5. Ma trận hệ số tương quan........................................................................... 82
Bảng 4.6. Phân tích từng biến số thuộc đặc điểm doanh nghiệp ................................. 83
phạm nguyên tắc trung thực và hợp lý của kế toán.
“Điều chỉnh lợi nhuận” là chủ đề có sức hút lớn trên phạm vi toàn cầu, từ các
cường quốc như Mỹ, Pháp…cho tới các nước đang phát triển như Malaysia, Việt Nam.
Đầu thế kỷ 21, sự xuất hiện của một loạt các vụ bê bối và gian lận nghiêm trọng liên
quan tới việc điều chỉnh lợi nhuận và che giấu thông tin kế toán của Enron,
WorldCom, Tyco, Xerox, Global Crossing làm hâm nóng chủ đề kiểm soát hành vi
điều chỉnh lợi nhuận vốn từ lâu đã là sự quan tâm lớn của nhiều bên, từ các nhà đầu tư,
các nhà làm luật, các nhà nghiên cứu cho tới bản thân các công ty.
Ngay tại Việt Nam, một số lượng lớn các công ty cổ phần với tình trạng chênh
lệch báo cáo tài chính hàng trăm tỷ đồng trước và sau kiểm toán cũng đem đến lo ngại
về việc không minh bạch trong công bố thông tin và tồn tại sự can thiệp mang chủ ý
của các nhà quản lý tới thông tin kế toán được công bố trên thị trường chứng khoán
(TTCK). Điển hình là Vinaconex năm 2009, lợi nhuận giảm 257 tỷ sau kiểm toán hay
việc Công ty cổ phần thép Việt Ý năm 2011 phải cộng thêm 111 tỷ đồng dự phòng
khiến lợi nhuận sau kiểm toán rơi từ 110 tỷ xuống 27,2 tỷ đồng (HoSE, 2012). Tình
trạng này ngày càng lan rộng và quy mô tăng lên, ví dụ Công ty CP thiết bị y tế Việt
Nhật (JVC) năm 2015, chênh lệch sau kiểm toán lên tới 622 tỷ đồng. Theo báo cáo của
Worldbank (2013), xếp hạng về tính bảo vệ nhà đầu tư thì Việt nam ở vị trí rất thấp
157/189 quốc gia trên thế giới. Trong số các đối tượng sử dụng thông tin kế toán thì
1
nhà đầu tư có thể là đối tượng chịu áp lực cao nhất về nhu cầu thông tin vì họ bỏ vốn
đầu tư vào các công ty nhưng lại không trực tiếp sử dụng vốn vì thế việc nghiên cứu
về điều chỉnh lợi nhuận và từ đó đưa ra những khuyến nghị nhằm giúp họ có quyết
định tốt hơn trong sử dụng vốn là việc làm cần thiết. Nói chung, trong bối cảnh các
gian lận tài chính khiến lòng tin của công chúng đối với các thông tin kế toán được
công bố bị giảm sút như vậy thì việc nghiên cứu, tìm hiểu những nhân tố ảnh hưởng
tới điều chỉnh lợi nhuận sẽ rất có ý nghĩa cho các bên tham gia thị trường kể cả các
nhà làm luật và các nhà nghiên cứu (Beneish, 1999; Kothari và cộng sự, 2005).
Nhận thức được tầm ảnh hưởng quan trọng của hành vi điều chỉnh lợi nhuận
luận án hướng tới việc giải quyết các mục tiêu cụ thể như sau:
Câu hỏi 9: Trên TTCK Việt Nam, “Kiểm toán độc lập” có ảnh hưởng đáng kể tới
hành vi điều chỉnh lợi nhuận hay không?
Thứ nhất, khái quát, hệ thống hóa lý thuyết cơ sở của việc điều chỉnh lợi nhuận
và cơ sở lý luận liên quan tới hành vi điều chỉnh lợi nhuận tại các công ty cổ phần.
1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Thứ hai, tổng quan và lựa chọn mô hình phù hợp trong phát hiện hành vi điều
chỉnh lợi nhuận tại các Công ty phi tài chính niêm yết trên TTCK Việt Nam.
Thứ ba, thực hiện nghiên cứu thực chứng nhằm làm rõ mối quan hệ giữa các nhân
tố thuộc “đặc điểm công ty” (Hệ số nợ, Quy mô công ty, Hiệu quả tài chính,) với hành
vi “điều chỉnh lợi nhuận” tại các Công ty phi tài chính niêm yết trên TTCK Việt Nam.
Thứ tư, thực hiện nghiên cứu thực chứng nhằm làm rõ mối quan hệ giữa các nhân tố
thuộc cơ chế “quản lý - kiểm soát” (Quy mô hội đồng quản trị, Sự kiêm nhiệm CEO và
chủ tịch HĐQT, Số lượng thành viên HĐQT độc lập, Cấu trúc sở hữu, Kiểm toán độc lập)
với hành vi “điều chỉnh lợi nhuận” tại các Công ty niêm yết trên TTCK Việt Nam.
1.3. Câu hỏi nghiên cứu
Từ mục tiêu nghiên cứu, một số câu hỏi nghiên cứu được đặt ra như sau:
Câu hỏi 1: các mô hình ĐCLN phức tạp và có tính học thuật cao có phù hợp khi
áp dụng tại TTCK Việt Nam không?
Câu hỏi 2: Trên TTCK Việt Nam, việc các công ty có đặc điểm về “Hệ số nợ”
khác nhau thì có ảnh hưởng đáng kể tới hành vi điều chỉnh lợi nhuận hay không?
Câu hỏi 3: Trên TTCK Việt Nam, khi “Hiệu quả tài chính” đạt được là khác nhau
thì điều này có ảnh hưởng đáng kể tới hành vi điều chỉnh lợi nhuận hay không?
Câu hỏi 4: Trên TTCK Việt Nam, sự khác biệt về “Quy mô công ty” có ảnh
hưởng đáng kể tới hành vi điều chỉnh lợi nhuận hay không?
các giả thuyết mà luận án đặt ra.
Câu hỏi 7: Trên TTCK Việt Nam, “Sự kiêm nhiệm CEO và chủ tịch HĐQT” có
ảnh hưởng đáng kể tới hành vi điều chỉnh lợi nhuận hay không?
1.6. Thiết kế nghiên cứu
Câu hỏi 8: Trên TTCK Việt Nam, “Cấu trúc sở hữu” có ảnh hưởng đáng kể tới
hành vi điều chỉnh lợi nhuận hay không?
Thiết kế nghiên cứu của luận án được trình bày tại Sơ đồ 1.1. Đầu tiên, luận án
trình bày khung lý thuyết, tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến các nhân
3
4
tố ảnh hưởng tới điều chỉnh lợi nhuận, sau đó rút ra khoảng trống nghiên cứu. Dựa vào
tổng quan các công trình nghiên cứu, các giả thuyết liên quan tới các nhân tố ảnh
hưởng tới điều chỉnh lợi nhuận được đề xuất. Tiếp theo, các mô hình hồi quy được sử
dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. Kết quả thu thập được sẽ được thảo
luận, các khuyến nghị và kết luận sẽ được đưa ra.
Khung lý thuyết, tổng quan các công trình trong
và ngoài nước liên quan đến đề tài nghiên cứu
1.7. Kết cấu của luận án
Kết cấu của luận án được chia thành 5 chương, bao gồm:
Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu
Chương 1 giới thiệu cấu trúc của luận án và nêu những vấn đề chung như lý do
Điều
chỉnh lợi
nhuận
Các nhân tố
thuộc đặc
điểm quản
lý, kiểm
soát
2014 của các công ty phi tài chính niêm yết trên TTCK Việt Nam, các phương trình
hồi quy được sử dụng để phân tích tác động của các nhân tố ảnh hưởng tới điều chỉnh
lợi nhuận tại các công ty.
Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị và kết luận
Chương 5 thảo luận kết quả nghiên cứu của luận án, chỉ ra những điểm chưa
hoàn thiện và nêu định hướng nghiên cứu trong tương lai. Đồng thời, luận án cũng đề
xuất những khuyến nghị nhằm hướng tới việc hoàn thiện TTCK tại Việt Nam.
Thảo luận kết quả nghiên cứu, khuyến nghị
và kết luận
Sơ đồ 1.1. Khung nghiên cứu của luận án
(Nguồn: Tác giả xây dựng)
5
6
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
Chương 1 là chương mở đầu và giới thiệu một số nội dung cơ bản của luận án.
Phần đầu của chương đề cập đến tính cấp thiết của chủ đề nghiên cứu, mục tiêu
được các mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể đã đặt ra.
2.1.1. Khái niệm điều chỉnh lợi nhuận
được đánh giá cao và ngược lại, lợi nhuận giảm, giá trị doanh nghiệp cũng bị giảm
(Lev, 1989). Khi lập báo cáo, nhà quản trị có quyền lựa chọn một số phương pháp kế
toán hay ước tính kế toán, điều này giúp họ truyền tải những thông tin tài chính hữu
ích cho người sử dụng thông tin nhưng đây cũng là kênh giúp họ thực hiện mục đích
cá nhân, hành động theo ý muốn chủ quan khi cung cấp thông tin tài chính – kế toán.
Với sự xuất hiện của nhiều khái niệm về điều chỉnh lợi nhuận, các nghiên cứu
kế toán phân biệt ranh giới giữa việc thực hiện các thay đổi kế toán và ước tính kế toán
trong phạm vi các quy định, chuẩn mực với việc nhà quản lý làm sai lệch thông tin, vi
phạm nguyên tắc trung thực và hợp lý của kế toán.
Theo Healy và Wahlen (1999), “điều chỉnh lợi nhuận” là việc nhà quản trị sử
dụng các đánh giá chủ quan của mình trong trình bày thông tin tài chính hay trong
quá trình hình thành các giao dịch để thay đổi BCTC nhằm cung cấp thông tin sai
lệch cho các cổ đông về tình hình tài chính, hoặc nhằm thay đổi các kết quả của các
hợp đồng mà có điều khoản ràng buộc dựa trên số liệu kế toán. Cùng quan điểm trên,
Schipper (1989) mô tả điều chỉnh lợi nhuận là một “sự can thiệp” có chủ ý vào quy
trình công bố thông tin ra bên ngoài nhằm đạt được mục đích cá nhân trong một
chừng mực nào đó.
Ronen và Yaari (2007) thì lại bày tỏ quan điểm trung lập rằng “điều chỉnh lợi
nhuận” không phải lúc nào cũng là xấu và rất khó để chúng ta có thể phân biệt giữa
việc bóp méo lợi nhuận để thực hiện hành vi gian lận với việc các nhà quản trị luôn cố
gắng điều tiết chi phí trong phạm vi dự toán để có thể đạt được mục tiêu về mặt doanh
số. Đối với Davidson, Stikney và Weil (1987), “điều chỉnh lợi nhuận” là một quá trình
có chủ đích của nhà quản lý nhằm tạo lập các báo cáo tài chính với mức lợi nhuận
mong muốn trong phạm vi bị ràng buộc bởi những nguyên tắc kế toán chung được
thừa nhận. Trong khi đó, Watts và Zimmerman (1990) thì mô tả “điều chỉnh lợi
tin bị bóp méo.
- Điều chỉnh lợi nhuận nhằm thu hút đầu tư từ bên ngoài
Khi lần đầu tiên chào bán cổ phiếu niêm yết hoặc khi phát hành thêm cổ phiếu,
thể bán được ở mức giá cao.
Là một chủ đề trung tâm của các nghiên cứu kế toán trong nhiều thập kỷ từ
những năm 1970 (Watts và Zimmerman, 1986), cho tới ngày nay, “điều chỉnh lợi
nhuận” vẫn là một đề tài nóng hổi và có thể nói tại Việt Nam thì những nghiên cứu về
chủ đề này vẫn còn rất hạn chế.
2.1.2. Động cơ điều chỉnh lợi nhuận của nhà quản trị
Nhà quản trị thường là những người nắm rõ tình hình và triển vọng của công ty
và họ hiểu rõ về cơ hội kinh doanh của công ty hơn các đối tượng bên ngoài, vì thế,
việc lựa chọn một chính sách kế toán hay một ước tính kế toán nằm trong phạm vi cho
phép nhằm duy trì sự ổn định công ty là hết sức cần thiết. Ronen và Yaari (2007) nhấn
mạnh cần thận trọng khi phân biệt việc “điều chỉnh lợi nhuận” theo hướng có lợi và
việc “bóp méo lợi nhuận” để gian lận.
Đề cập đến động cơ điều chỉnh lợi nhuận, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào
khía cạnh chủ quan, tư lợi của các nhà quản trị. Beneish (2001) tổng kết và sắp xếp các
nghiên cứu về điều chỉnh lợi nhuận thành hai nhóm, nhóm các nghiên cứu với động cơ
quản trị làm tăng lợi nhuận và nhóm các nghiên cứu với động cơ quản trị làm giảm lợi
nhuận. Trong khi đó, Gumanti (1996), Yue (2004) khái quát các nghiên cứu điều chỉnh
lợi nhuận theo các bối cảnh kinh tế cụ thể của doanh nghiệp, ví dụ điều chỉnh lợi
nhuận trong điều kiện doanh nghiệp lần đầu chào bán cổ phiếu ra thị trường chứng
khoán (IPO), điều chỉnh lợi nhuận trong điều kiện nhà nước ban hành một chính sách
mới liên quan tới thuế hoặc viện trợ, trợ giúp từ chính phủ. Phan Thị Thùy Dương
(2015) khái quát và phân tích động cơ điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm
đạt mức giới hạn dưới hoặc vượt quá mức giới hạn trên thì các nhà quản lý sẽ tìm
cách lựa chọn các dồn tích làm giảm thu nhập nhằm chuyển thu nhập của năm nay
với mục đích tăng tài sản cá nhân. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu của DeAngelo
(1986) không ủng hộ giả thuyết về việc các nhà quản trị có xu hướng điều chỉnh giảm
lợi nhuận công ty trước khi muốn mua lại toàn bộ cổ phần từ cổ đông. Trong khi đó
Perry và Williams (1994) cho kết quả ngược lại, họ tìm thấy bằng chứng của sự tồn tại
sang thu nhập của năm sau đó để được thưởng nhiều hơn vào năm sau và ngược lại,
nhà quản lý sẽ chọn các dồn tích làm tăng thu nhập khi không bị ràng buộc bởi các
giới hạn. Holthausen và cộng sự (1995) tiếp nối công trình của Healy (1985) nhưng
hoạt động điều chỉnh lợi nhuận khi công ty mua lại cổ phiếu từ cổ đông, họ cũng nhấn
mạnh rằng sự khác biệt về kết quả này so với DeAngelo (1986) là do sự khác nhau về
mẫu điều tra chứ không phải do phương pháp. Trueman (1990), trong bối cảnh nhà
chỉ tìm thấy bằng chứng về hiện tượng điều chỉnh giảm lợi nhuận tại mức giới hạn
trên mà không không thấy hiện tượng điều chỉnh giảm lợi nhuận khi lợi nhuận nhỏ
hơn mức giới hạn dưới.
quản trị muốn trì hoãn việc công bố một thông tin xấu, điều chỉnh phần dồn tích được
sử dụng để tạm thời tránh việc ảnh hưởng đến uy tín doanh nghiệp. Fern, Brown và
Dickey (1994) điều chỉnh số liệu kế toán để đạt lợi nhuận kỳ vọng theo các dự đoán
của các nhà phân tích hoặc để giảm thiểu việc vi phạm điều khoản hạn chế trong hợp
- Điều chỉnh lợi nhuận khi có các ưu đãi từ chính phủ (giảm thuế thu nhập
doanh nghiệp, nới lỏng các quy định…)
Một trong những động cơ khiến nhà quản trị tiến hành điều chỉnh lợi nhuận đó
là khi có các chương trình ưu đãi từ chính phủ như giảm thuế thu nhập doanh nghiệp,
nới lỏng các quy định hay dành các ưu đãi cho một số doanh nghiệp khó khăn…Các
thực tế, các sự kiện kinh tế - chính trị - xã hội diễn ra rất đa dạng, vì thế hành vi điều
tạo điều kiện cho việc điều chỉnh lợi nhuận trong quá trình lập báo cáo, cung cấp thông
tin kế toán tài chính.
chỉnh lợi nhuận cũng được thực hiện với nhiều động cơ khác nhau. Một số nghiên cứu
dưới đây thể hiện sự đa dạng của động cơ điều chỉnh lợi nhuận gắn với các sự kiện
phát sinh.
Các nguyên tắc kế toán và các quy định kế toán thì không thể thay đổi thường
xuyên do vậy thay đổi các lựa chọn chính sách kế toán cũng vì thế mà không phải lúc
DeAngelo (1986) kiểm chứng việc nhà quản trị thay đổi dồn tích khi họ tìm
cách mua lại toàn bộ cổ phiếu của các cổ đông. Thông qua một số các kỹ thuật kế toán,
các nhà quản trị điều chỉnh giảm lợi nhuận nhằm giảm giá phải trả khi mua cổ phiếu
11
nào cũng thực hiện được. Từ giữa những năm 1980, các nghiên cứu về điều chỉnh lợi
nhuận tập trung vào tìm hiểu việc sử dụng giá trị dồn tích để tạo ảnh hưởng tới các báo
cáo kế toán trở nên phổ biến.
12
Lý do khiến các nghiên cứu thực chứng về điều chỉnh lợi nhuận dựa trên cơ sở
dồn tích phát triển mạnh mẽ đó là: thứ nhất, dồn tích là nền tảng quan trọng của kế
toán tài chính vì vậy nhiều khả năng dồn tích sẽ được sử dụng để điều chỉnh lợi nhuận
thay vì tạo sự thay đổi trên thu nhập tính theo dòng tiền. Lý do thứ hai là sử dụng dồn
- Trong việc lựa chọn phương pháp tính giá xuất: Các phương pháp FIFO,
LIFO, Bình quân hay Thực tế đích danh, thực chất các phương pháp này là các tính
linh hoạt trong việc lựa chọn và vận dụng chính sách kế toán này đã tạo khoảng trống
cho các hành vi điều chỉnh lợi nhuận
a/ Chính sách kế toán: trên góc độ các nguyên tắc kế toán
Các nguyên tắc kế toán chung được thừa nhận là những nguyên tắc mà các
doanh nghiệp phải tuân thủ khi lập báo cáo, ví dụ các nguyên tắc kế toán cơ bản: cơ sở
dồn tích, hoạt động liên tục, giá gốc, phù hợp, nhất quán, thận trọng, trọng yếu. Trong
quá trình vận dụng và tuân thủ các nguyên tắc này, một số nguyên tắc có thể ảnh
hưởng đến thông tin cung cấp ra bên ngoài, ví dụ: việc thay đổi thời điểm ghi nhận chi
phí doanh thu hay số kỳ phân bổ (dưới sự chi phối của nguyên tắc phù hợp) có thể ảnh
hưởng tới lợi nhuận báo cáo.
b/ Chính sách kế toán: trên góc độ sự lựa chọn các phương pháp kế toán
Các phương pháp kế toán bao gồm: Phương pháp tính giá xuất kho, Phương
pháp tính khấu hao tài sản cố định, phương pháp đánh giá sản phẩm dở dang, phương
pháp tính giá thành…
- Trong sản xuất và tính giá thành: mỗi doanh nghiệp có đặc điểm, quy trình
công nghệ…khác nhau, việc lựa chọn phương pháp tính giá thành, phương pháp đánh
giá sản phẩm dở dang sẽ cho kết quả khác nhau, từ đó ảnh hưởng tới giá vốn, lợi
nhuận trong kỳ.
13
- Trong việc lựa chọn phương pháp tính khấu hao: Trong các tài liệu liên quan
đến chuẩn mực kế toán quốc tế IAS16/IAS38 (chuẩn mực kế toán về tài sản cố định
nhận doanh thu, chi phí và tuân thủ nguyên tắc phù hợp. Doanh thu và chi phí có thể
được ghi nhận sớm hơn hoặc dịch chuyển về sau, điều này sẽ ảnh hưởng tới lợi nhuận
của kỳ hiện hành, đây là hiện tượng của điều chỉnh lợi nhuận.
c/ Chính sách kế toán: các ước tính kế toán
“Ước tính kế toán” là một giá trị gần đúng của một chỉ tiêu liên quan đến báo
cáo tài chính được ước tính trong trường hợp thực tế đã phát sinh nhưng chưa có số
liệu chính xác hoặc chưa có phương pháp tính toán chính xác hơn, hoặc một chỉ tiêu
(ví dụ như việc loại bỏ ước tính kế toán, các xét đoán chủ quan) là không khả thi và
không hiệu quả bởi muốn loại bỏ nó, phải xây dựng được một chế độ kế toán chi tiết
và chặt chẽ tới mức không có kẽ hở cho xét đoán chủ quan. Thêm vào đó, kinh doanh
không giống như các khoa học khác, luôn tiềm ẩn yếu tố bất định, chế độ kế toán
“cứng nhắc” có thể ảnh hưởng tới các chính sách sản xuất, tài chính của doanh nghiệp.
Nếu cả bên lập BCTC và bên sử dụng BCTC đều ý thức rõ về sự tồn tại của các xét
kế toán thực chứng là những nghiên cứu thực nghiệm về kế toán phát triển trên cơ sở
các giả định và các học thuyết của kinh tế học.
2.2.1.1. Nội dung Lý thuyết kế toán thực chứng (PAT)
Dựa trên giả định của kinh tế học về hành vi con người, đó là các cá nhân
thường có xu hướng tư lợi, hành động vì lợi ích bản thân (Watts và Zimmerman,
1986), PAT tìm hiểu mâu thuẫn trong mối quan hệ đại diện xuất hiện trong công ty cổ
phần giữa một bên là chủ sở hữu vốn và một bên là các nhà quản lý công ty, từ đó giúp
chúng ta giải thích lý do tại sao các nhà quản lý lại lựa chọn các phương pháp, các kỹ
thuật, hay các chính sách kế toán khác nhau. Khi tìm hiểu về mối quan hệ đại diện này,
PAT sử dụng Lý thuyết đại diện (AT), một chìa khóa quan trọng cung cấp những lý
giải cần thiết về mâu thuẫn giữa các bên tham gia thị trường, lý giải về hiện tượng
thông tin bất đối xứng và rủi ro tiềm ẩn trong mô hình đại diện.
Trong quan hệ đại diện giữa nhà đầu tư và nhà quản lý, nhà đầu tư muốn bảo vệ
tài sản của mình trong khi bên quản lý chỉ là bên đại diện cho nhà đầu tư và trong một
số trường hợp họ sẽ có những hành động và quyết định mang tính cơ hội vì lợi ích cá
nhân, điều đó sẽ làm ảnh hưởng tới quyền lợi cổ đông, đây là một trong những tồn tại
của quan hệ đại diện. PAT sẽ giúp chúng ta giải thích và dự đoán kết quả của sự ảnh
hưởng này (Collin và cộng sự, 2009). Đồng thời PAT cũng đề cập đến hướng giải
quyết những mâu thuẫn trong các quan hệ đại diện bằng việc kiểm soát thông qua các
hợp đồng ràng buộc. Một doanh nghiệp được xem là một liên kết pháp lý của các quan
đoán chủ quan trong lập BCTC thì họ sẽ tính tới yếu tố này trong quá trình thoả thuận,
thực chứng nhằm giải thích và dự đoán việc một công ty ủng hộ hay phản đối việc lựa
chọn một phương pháp kế toán nào đó.
16
1. Giả thuyết về kế hoạch thưởng
2. Giả thuyết về hệ số nợ/vốn chủ sở hữu
3. Giả thuyết về chi phí chính trị
Giả thuyết về kế hoạch thưởng cho rằng, khi tiền thưởng của nhà quản lý gắn
liền với hiệu quả hoạt động kinh doanh trong kỳ kế toán thì nhà quản lý nhiều khả
năng sẽ sử dụng các thủ tục kế toán để tìm cách chuyển lợi nhuận về kỳ hiện tại.
Xuất phát điểm của giả thuyết này là mối quan hệ đại diện cơ bản giữa cổ đông
và nhà quản lý khi các cổ đông ủy quyền cho bên quản lý thực hiện một số nhiệm vụ
nào đó. Các cổ đông (chủ sở hữu) thì luôn mong muốn tài sản của mình được đảm bảo
và sinh lời tốt nhất trong khi đây chưa chắc đã là mục tiêu của các nhà quản lý bởi họ
cũng luôn hành động vì lợi ích cá nhân trước nhất. Vì thế, hợp đồng ký kết giữa hai
bên là cần thiết và cũng là giải pháp làm giảm chi phí của quan hệ đại diện.
Giả thuyết về hệ số nợ/vốn chủ cho rằng, khi một công ty có ý định vi phạm
thỏa thuận vay nợ càng lớn thì nhiều khả năng công ty (cổ đông - nhà quản lý) sẽ tìm
cách lựa chọn thủ tục kế toán để chuyển lợi nhuận tương lai về kỳ hiện tại. Mối quan
hệ đại diện thứ hai xuất hiện trong giả thuyết này một bên là các chủ nợ và một bên là
cổ đông - nhà quản lý.
Khi tiến hành hoạt động vay vốn, thông thường, hợp đồng vay nợ sẽ được ký
kết với một số điều khoản hạn chế nhằm đảm bảo an toàn cho các chủ nợ, tránh việc
nhà quản lý (bên công ty) đầu tư vào các dự án gây rủi ro lớn, bán tài sản đảm bảo nợ,
chia cổ tức nhiều hay huy động thêm vốn để pha loãng nợ. Tuy nhiên, những điều
khoản hạn chế vẫn có thể bị vi phạm, ví dụ khi tỷ lệ giới hạn về nợ/vốn chủ đề xuất
dựa vào số liệu kế toán thì nhà quản trị (nếu muốn huy động thêm vốn hoặc trả cổ tức
nhiều) thì họ sẽ có xu hướng nới lỏng tỷ lệ nợ bằng việc sử dụng các thủ tục kế toán để
chuyển lợi nhuận tương lai sang kỳ hiện tại, làm sai lệch thông tin và gây bất lợi cho
những năm 1960.
Nghiên cứu của các tác giả Gordon, Horwitz và Meyers (1966) liên quan tới
việc điều hòa lợi nhuận khi các nhà quản lý lựa chọn các thủ tục kế toán để thay đổi lợi
nhuận khiến các nhà đầu tư (bên ngoài) nghĩ rằng công ty mà họ đầu tư có thu nhập ổn
định và cổ phiếu mà họ nắm giữ là rất có giá trị. Nếu việc che giấu này thành công,
nghĩa là sẽ đem lại lợi ích cho nhà quản trị và ngược lại về phía các nhà đầu tư bên
ngoài sẽ phải gánh chịu chi phí hình thành do việc không có thông tin sát thực, đây là
mối quan hệ điển hình của mô hình đại diện trong lý thuyết đại diện (Jensen và
Meckling, 1976).
Khi Watts và Zimmerman (1978, 1986) giới thiệu PAT, PAT trở thành động lực
cho nhiều nghiên cứu thực chứng trong kế toán đặc biệt là các nghiên cứu về điều
chỉnh lợi nhuận.
PAT là dòng nghiên cứu có ảnh hưởng lớn nhất trong 4 thập kỷ vừa qua. Điều
tra của Brinn, Jones và Pendlebury (1996) cho thấy các nghiên cứu theo hướng thực
18
nghiệm chiếm ưu thế trên cả những tạp chí về kế toán hàng đầu cũng như trong các
luận án tiến sĩ ở Mỹ và cả các trường đại học khác trên thế giới. Từ sau 1970, các
nghiên cứu thực nghiệm về kế toán trở nên có tính hệ thống hơn nhờ sự xuất hiện của
các kỹ thuật xử lý thống kê cao cấp và nguồn số liệu đồ sộ được ứng dụng trong kiểm
hưởng của tổ hợp các lựa chọn kế toán tới lợi nhuận công ty (Healy, 1985; DeAngelo
1986; Liberty và Zimmerman, 1986). Nghiên cứu thực chứng về điều chỉnh lợi nhuận
thời kỳ này liên quan tới việc sử dụng biến dồn tích trở nên phổ biến nhưng cũng là
thách thức lớn đối với những nhà nghiên cứu kế toán, các nhà đầu tư vì các biến dồn
định giả thuyết (Gaffikin, 2005).
tích khó quan sát và đo lường phức tạp (Beneish, 2001).
PAT giúp chúng ta nhận diện quan hệ đại diện giữa bên ủy nhiệm (người nắm giữ cổ
phiếu, chủ công ty) và bên đại diện (bên được ủy nhiệm, các nhà quản trị trong công ty).
Dựa trên quan điểm của trường phái kế toán thực chứng, luận án muốn phát hiện sự tồn
tại và tìm hiểu tác động của các nhân tố có ảnh hưởng tới điều chỉnh lợi nhuận tại các
năm đầu 1980, các nhà nghiên cứu tập trung tìm hiểu những nhân tố ảnh hưởng đến sự
lựa chọn chính sách kế toán. Kết quả các nghiên cứu cho thấy các nhà quản trị thường
cố tình lựa chọn các chính sách kế toán để thay đổi lợi nhuận cho các mục đích kinh tế
công ty phi tài chính có cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Việc
đánh giá này dựa trên cơ sở các quan sát thực tế với các dữ liệu thực nghiệm là các báo
cáo tài chính được công bố trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Từ đó, luận án kỳ
trong bối cảnh các quy định và các hợp đồng ràng buộc (Watts và Zimmerman, 1986).
Hầu hết các nghiên cứu về sự lựa chọn chính sách kế toán đều sử dụng sự phối hợp
của ba biến thể hiện động cơ khiến nhà quản trị thay đổi các chính sách kế toán, đó là
kế hoạch thưởng, hệ số nợ/vốn chủ và chi phí chính trị (Rath và Sun, 2008). Kết quả
vọng sẽ có đóng góp hữu ích cho cơ sở dữ liệu nghiên cứu thực chứng.
các giả thuyết liên quan đến 3 biến thu được cho thấy sự thống nhất với giả thuyết
được đưa ra (Watts và Zimmerman, 1986; 1990).
Ta dễ thấy, sự lựa chọn chính sách kế toán thông qua việc thay đổi các phương
pháp kế toán không phải là giải pháp lâu dài trong quản trị thông tin kế toán. Không
giống như thay đổi các phương pháp kế toán, phần giá trị dồn tích là công cụ có khả
năng tạo nhiều cơ hội cho các nhà quản lý, người lập báo cáo tài chính vận dụng cho
mục đích điều chỉnh lợi nhuận.
Để khắc phục nhược điểm của các nghiên cứu liên quan tới điều chỉnh lợi
nhuận thông qua chính sách kế toán, giai đoạn giữa những năm 1980, rất nhiều nghiên
cứu đã sử dụng các biến dồn tích kế toán, đây là thước đo tổng hợp đo lường ảnh
này (cổ đông và người quản lý công ty) đều muốn tối đa hóa lợi ích của mình, thế nên,
vấn đề là làm thế nào để bên đại diện hành xử theo hướng tối đa hóa lợi ích của bên ủy
nhiệm. Xu hướng tối đa hóa lợi ích giúp chúng ta có cơ sở để tin rằng người quản lý
2.2.2.1. Nội dung Lý thuyết đại diện (AT)
công ty không phải lúc nào cũng sẽ hành động vì lợi ích tốt nhất cho người chủ (cổ
đông và công ty).
Trước đây, nhiều nghiên cứu cổ điển cũng đã từng phân tích về sự tách biệt
giữa quyền sở hữu và quyền quản lý tài sản, ví dụ như Adam Smith (1776) hay Berle
và Means (1932). Riêng công trình của Berle và Means (1932) thì được coi là cơ sở,
có ảnh hưởng lớn tới các nghiên cứu kế toán và các quy định của kế toán. Theo Berle
và Means (1932), sự tách biệt giữa quyền sở hữu của cổ đông và chức năng kiểm soát
của nhà quản trị đem lại rủi ro, bởi sự tách biệt này có thể dẫn tới việc các nhà quản trị
chuyên nghiệp sẽ có những hành động gây thiệt hại cho chủ sở hữu tài sản nhằm đem
lại lợi ích cho bản thân. Vì vậy, Berle và Means (1932) cho rằng cần phải có một giải
pháp đáng tin cậy để bảo vệ các cổ đông và giúp các cổ đông có thể đánh giá hành vi
của nhà quản lý. Ý tưởng này tác động mạnh mẽ đến việc đòi hỏi các thông tin kế toán
về tình hình tài chính và kết quả hoạt động cần được công bố rộng rãi dưới hình thức
các báo cáo kế toán, báo cáo tài chính.
Tiếp nối công trình của Berle và Means (1932), nhiều nghiên cứu về các mô
hình đại diện trên thị trường vốn trong lĩnh vực kế toán ra đời, điển hình là Jensen và
Meckling (1976). Xuất phát từ những luận điểm về “quyền tài sản” trong nghiên cứu
của Berle và Means (1932), cùng với Lý thuyết về chi phí giao dịch liên quan đến
quan hệ hợp đồng (Coarse, 1937), Jensen và Meckling (1976) đề cập về việc trong một
công ty thì sẽ có rất nhiều các hợp đồng được tiến hành, quan hệ giữa người nắm giữ
cổ phiếu và nhà quản trị cũng là một mối quan hệ xuất phát từ hợp đồng được ký kết,
từ đó cổ đông (bên sở hữu tài sản) sẽ nhượng quyền cho bên đại diện (nhà quản lý),
hành động ngược lại với lợi ích của công ty. Xu hướng theo chủ nghĩa cơ hội dẫn tới
việc nhà quản lý sẽ tìm kiếm các lợi ích cá nhân cho mình trước hết và điều này sẽ ảnh
hưởng tới công ty. Ví dụ, bên đại diện là các nhà quản trị thì luôn có xu hướng thực
sách kế toán, thủ tục kế toán của nhà quản lý trong một hoặc trong sự giao thoa của
nhiều mối quan hệ trên thị trường chứng khoán.
21
22
Thực tế, mô hình đại diện (bên ủy nhiệm – bên đại diện) được sử dụng để kiểm
chứng các giả thuyết liên quan tới việc lựa chọn các phương pháp kế toán từ những
năm 1960 (Yamey,1962) và sự ra đời của các quy định kế toán về việc cung cấp thông
tin của các báo cáo kế toán là cần thiết để giảm thiểu sự bất đối xứng về thông tin xuất
mang tính cơ hội tới việc ghi nhận lãi lỗ và công bố thông tin kế toán (Charfeddine,
Riahi và Omri, 2013; Fathi, 2013).
phát từ mối quan hệ đại diện, từ đó nhằm giảm chi phí đại diện phát sinh. Cùng quan
điểm trên, Collin và cộng sự (2009) nhấn mạnh những tồn tại trong quan hệ đại diện
giữa nhà quản lý và cổ đông và đề cập đến vai trò của lý thuyết kế toán thực chứng
1999). Lý thuyết đại diện cũng là cơ sở để giải thích cho tình trạng thông tin bất cân
xứng giữa nhà quản lý doanh nghiệp và các cổ đông khiến cho rủi ro thông tin tăng lên
(Charfeddine, Riahi và Omri, 2013; Fathi, 2013).
trên cơ sở AT trong việc giải thích và dự đoán sự ảnh hưởng của các lựa chọn kế toán
tới tài sản của cổ đông, giải thích về chi phí đại diện và phương hướng giảm thiểu các
Đối với một nền kinh tế, việc lựa chọn giải pháp tối ưu để huy động các nguồn
lực nhàn rỗi trong xã hội luôn là một thách thức lớn. Huy động vốn từ nguồn tích lũy
của các cá nhân trong xã hội là một kênh rộng khắp để các công ty có được sự tài trợ
cho ý tưởng kinh doanh của mình. Nhưng để việc hợp tác giữa các công ty và các cá
nhân được suôn sẻ, ngoài việc giải quyết mâu thuẫn trong quan hệ đại diện, tình trạng
thông tin bất đối xứng cũng là một nhân tố có tác động lớn tới quyền lợi của các bên
tham gia thị trường và cần phải được xem xét.
Nền móng của Lý thuyết thông tin bất đối xứng xuất hiện từ những năm 1970
những thủ thuật kế toán làm thay các con số kế toán ít khi xuất hiện. Ngược lại, trong
công ty cổ phần, các quan hệ đại diện là nguồn gốc, động lực cho các hành vi điều
chỉnh lợi nhuận và che giấu thông tin kế toán (Fama và Jensen, 1983; Beatty và cộng
và lý thuyết này đã khẳng định được vị trí của mình trong kinh tế học hiện đại bằng sự
kiện năm 2001, các nhà khoa học nghiên cứu lý thuyết này là George Akerlof, Michael
Spence và Joseph Stiglitz cùng vinh dự nhận giải Nobel kinh tế (Riley, 2001).
sự, 2002).
2.2.3.1. Nội dung Lý thuyết thông tin bất đối xứng (IA)
Trên thị trường chứng khoán, các cổ đông là chủ sở hữu công ty cổ phần, tuy
vậy quyền sở hữu lại tách rời quyền quản lý, các cổ đông ủy nhiệm cho nhà quản lý
thay mình sử dụng vốn để kinh doanh. Nhiều nghiên cứu ứng dụng lý thuyết đại diện
Thông tin bất đối xứng là một hiện tượng thường gặp khi giao dịch trên thị
trường, trong đó các chủ thể khi tương tác, giao dịch với nhau cố tình che đậy thông
để giải thích tại sao các nhà quản lý doanh nghiệp lại có những hành vi đi ngược lại
với quyền lợi của cổ đông và dẫn tới việc họ có những can thiệp và tác động chủ quan
Spence (1974) cho rằng, để loại bỏ hiện tượng “lựa chọn bất lợi” thì cần có
“chiến lược phát tín hiệu” nhằm đưa thông tin tới các chủ thể tham gia thị trường
thông qua tuyên truyền, đào tạo. Nghiên cứu của Stiglitz (1975) đưa ra những gợi ý để
Hội đồng chuẩn mực kế toán tài chính (FASB) đề cập rằng thông tin kế toán là
ngôn ngữ để quản trị doanh nghiệp có thể giao tiếp với các đối tượng bên ngoài (cổ
đông). Thông tin trên báo cáo tài chính càng phản ánh rõ ràng các điều kiện kinh tế và
làm giảm sự bất cân đối của thông tin qua việc thực hiện “chiến lược sàng lọc”. Ví dụ:
khi công ty bảo hiểm tiếp cận khách hàng, ban đầu do chưa có thông tin về nhu cầu
khách hàng nên họ có thể đưa ra một loạt các sản phẩm đa dạng và nếu thấy phù hợp
hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp thì càng giúp làm giảm sự bất đối xứng về thông
tin giữa các nhà quản trị và các nhà đầu tư bên ngoài, giúp tăng tính hiệu quả của việc
phân phối nguồn lực và đóng góp cho sự phát triển của thị trường vốn (Yue, 2004).
thì khách hàng sẽ có phản hồi (phát tín hiệu) để bên nhà cung cấp được biết thông tin
thực sự khách hàng đang cần cái gì.
Thông tin minh bạch và việc giảm thiểu sự bất đối xứng của thông tin trở thành
chủ đề chính trong những tranh luận về lập báo cáo tài chính của các công ty (Collin
và cộng sự, 2009). Ngoài chi phí đại diện mà Jensen và Meckling (1976) đề cập (chi
phí kiểm soát, chi phí liên kết và chi phí khác), thông tin bất đối xứng cũng được cho
Nhà kinh tế học tân cổ điển Adam Smith (1723 – 1790) đề cập tới ba dạng thất
bại của thị trường đó là các ngoại ứng, hàng hóa công cộng và độc quyền. Lý thuyết về
thông tin bất đối xứng bổ sung thêm nhân tố thứ tư là thông tin bất đối xứng. Trải qua
hơn hai thập kỷ, lý thuyết về thị trường có thông tin bất cân xứng đã trở nên vô cùng
quan trọng và là trọng tâm nghiên cứu của kinh tế học hiện đại.
Trên thị trường chứng khoán, nhà quản lý với cương vị là bên đại diện được
25
Nghiên cứu của Huang và Chiang (2012) về việc cải thiện những vấn đề tồn tại
trong quan hệ đại diện của các công ty đa quốc gia tại Đài Loan sau khi sửa đổi chuẩn
mực kế toán về báo cáo tài chính hợp nhất đưa ra giả thuyết rằng tình trạng thông tin
bất đối xứng sẽ giảm đi khi các công ty đa quốc gia tăng cường tính minh bạch của
báo cáo tài chính, giảm các chi phí đại diện. Kết quả nghiên cứu cho thấy các vấn đề
26
trong quan hệ đại diện cũng không được cải thiện nhiều sau khi thay đổi chuẩn mực
nhưng nghiên cứu cũng đã có đóng góp trong việc định hướng các vấn đề liên quan tới
chi phí đại diện, tính minh bạch và tính bất đối xứng của thông tin.
Hiện tượng thông tin bất đối xứng đặc biệt rõ nét trong các nghiên cứu về điều
chỉnh lợi nhuận trong bối cảnh các công ty lần đầu chào bán cổ phiếu (IPO). Sự bất đối
xứng về thông tin xuất hiện trong quan hệ giữa một bên là các nhà đầu tư tiềm năng và
một bên là các công ty IPO. Giả thuyết đặt ra là trước hoặc sau IPO, các công ty có
điều chỉnh tăng lợi nhuận để thu hút nhà đầu tư, tăng tính hấp dẫn của cổ phiếu chào
bán nhằm tăng giá trị tài sản huy động (Gumanti, 1996; Teoh, Welch và Wong,
1998a). IPO là giai đoạn mà thông tin bất đối xứng ở mức rất cao và nhạy cảm với vấn
đề điều chỉnh lợi nhuận. Do thiếu thông tin, nhà đầu tư có thể không có đủ thông tin để
có được những quyết định đầu tư tốt.
Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới điều chỉnh lợi nhuận của Charfeddine,
Riahi và Omri (2013) hay Fathi (2013) được thực hiện với mục đích phát hiện ra
những nhân tố nào là động cơ khiến các nhà quản trị lợi dụng hiện tượng bất đối xứng
thông tin trên thị trường chứng khoán để điều chỉnh lợi nhuận. Đồng thời, các nghiên
cứu này cũng chỉ ra những nhân tố giúp hạn chế hành vi điều chỉnh lợi nhuận, giảm
thiểu sự bất đối xứng về thông tin thông qua đẩy mạnh việc công bố thông tin trên thị
trường, đảm bảo quyền lợi cho các nhà đầu tư.
Thị trường chứng khoán Việt Nam, cũng giống như các thị trường chứng khoán
Tổng dồn tích (TA) =
Phần dồn tích không thể
điều chỉnh (NDA)
+
Phần dồn tích có thể
điều chỉnh (DA)
Phần giá trị dồn tích không thể điều chỉnh (NDA) là những giá trị dồn tích xuất
hiện hoặc bị triệt tiêu một cách tự nhiên tùy thuộc vào điều kiện, sự tăng trưởng, độ dài
chu kỳ kinh doanh của công ty hay trong quá trình tuân thủ các nguyên tắc kế toán.
Trong khi đó, phần giá trị dồn tích có thể điều chỉnh (DA) là những điều chỉnh nhằm
thay đổi dòng tiền do lựa chọn của các nhà quản lý (Rao và Dandale, 2008).
Theo Kothari (2001) thì việc sử dụng các mô hình xác định giá trị dồn tích có
thể điều chỉnh là rất phổ biến trong đó phần dồn tích có thể điều chỉnh thường được sử
dụng như một khái niệm đồng nghĩa với điều chỉnh lợi nhuận. Khi phân tích điều
chỉnh lợi nhuận, DA được coi là một chỉ số đo lường chất lượng thông tin tài chính
công bố (Francis và cộng sự, 2005).
xứng tồn tại giữa một bên cung cấp thông tin kế toán và một bên là những đối tượng
sử dụng thông tin kế toán trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam.
Nhiều công trình nghiên cứu mô tả và so sánh chi tiết các mô hình điều chỉnh
lợi nhuận như nhóm các tác giả Dechow, Sloan & Sweeney (1995). Những mô hình
thường được sử dụng khi nghiên cứu điều chỉnh lợi nhuận là Mô hình Healy (1985),
27
Zimmerman (1986). Kết quả nghiên cứu với cỡ mẫu 94 công ty cho thấy khi chịu sự
chi phối của kế hoạch thưởng, chính sách sử dụng các biến dồn tích trong quy trình kế
toán của nhà quản lý có liên hệ với việc điều chỉnh tăng lợi nhuận.
toàn bộ cổ phần hay không?. Mô hình DeAngelo (1986) giả định rằng DA của năm
trước năm đầu tiên trong kỳ ước tính bằng 0 nghĩa là doanh nghiệp không điều chỉnh
lợi nhuận. Cũng giống Healy (1985), phần NDA được giả định rằng sẽ không đổi theo
thời gian.
NDA và DA đều là hai biến khó quan sát vì vậy nhà nghiên cứu buộc phải giả
định với một biến. Healy (1985) giả định rằng phần NDA là phần dồn tích không thay
đổi từ năm này qua năm khác và không bị ảnh hưởng bởi nhà quản trị, còn DA xét về
Từ đó, ta có công thức tính NDA trong mối quan hệ với TA:
TAit-1
NDAit
dài hạn, tổng sẽ bằng không. Vì thế, NDA của năm sự kiện được tính toán là phần TA
trung bình của kỳ ước tính.
∑
NDAit
=
=
Ait-2
TAit
tích trong giai đoạn ước tính nhưng DeAngelo (1986) lại đo lường NDA chỉ dựa vào
t: năm thứ t (t = 1, 2, 3…, n)
29
30
tổng dồn tích TA của năm liền trước trong kỳ ước tính. Vì thế, DeAngelo (1986) có
thể coi là trường hợp đặc biệt của Healy (1985).
Trong đó:
Ưu điểm: đơn giản, dễ tính toán
∆REVit: Doanh thu năm t trừ Doanh thu năm t-1 tại công ty i
Nhược điểm: Với giả định NDA không đổi theo thời gian và giả định năm liền trước
PPEit: Nguyên giá TSCĐ hữu hình cuối năm t tại công ty i
năm đầu tiên của kỳ ước tính không có hành động điều chỉnh lợi nhuận, mô hình này
không tính đến sự thay đổi trong mức độ hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
Sau DeAngelo (1986), phải kể đến Mô hình Friedlan (1994), một thay đổi từ
mô hình gốc của DeAngelo (1986). Thông qua việc đưa thêm vào mô hình DeAngelo
(1986) biến doanh thu để kiểm soát sự thay đổi của mức độ hoạt động nên mô hình
Friedlan (1994) có ưu điểm là đo lường phần NDA chính xác hơn so với mô hình
Healy (1985), DeAngelo (1986). Việc sử dụng mô hình có tính đến yếu tố tăng trưởng
của công ty dự đoán sẽ tốt hơn những mô hình bỏ qua yếu tố này.
+
a2 x
∆REVit
Ait-1
+
a3 x
PPEit
Ait-1
a1, a2, a3: các tham số ước tính
năm 80, nhiều ngành xin được hỗ trợ (đứng đầu là các công ty trong ngành công
nghiệp da giầy), tuy nhiên theo điều tra ban đầu của ITC (United States International
Trade Commission) thì các công ty trong ngành này hoạt động khá hiệu quả tại thời
điểm đó. Các công ty này, sau đó, đệ đơn lên các đại diện của quốc hội và ITC được
yêu cầu phải điều tra lại. Kết quả hoàn toàn ngược với lần trước, sự sụt giảm mạnh về
lợi nhuận khiến các thành viên của ITC nghi ngờ về việc các công ty này đã cố tình cắt
giảm lợi nhuận trong giai đoạn điều tra. Vấn đề đặt ra là cần phải tìm hiểu vấn đề liên
α1 x
ɛit : sai số ước tính năm t của công ty i
NDAit: Phần dồn tích không điều chỉnh được tại công ty i năm t
Ait-1
+
α3 x
PPEit
Ait-1
+ ɛit
Các tham số a1, a2, a3 được ước tính bằng phương pháp OLS
Hạn chế của mô hình Jones (1991) đó là doanh thu được xem là đại diện cho
phần dồn tích không thể điều chỉnh, điều này ngược với thực tế vì việc thay đổi thời
điểm ghi nhận doanh thu về trước hay sau kỳ kế toán nhằm thay đổi lợi nhuận là có thể
được thực hiện bởi nhà quản trị
PPE và ∆REV được đưa vào mô hình nhằm kiểm soát những thay đổi trong
NDA khi các điều kiện của doanh nghiệp thay đổi (khác với các mô hình trước là
NDA không thay đổi theo thời gian).
2.3.4. Mô hình của Dechow, Sloan & Sweeney (1995)
Bản thân tác giả Dechow, Sloan & Sweeney (1995) cũng kết luận rằng trong số
5 mô hình các tác giả này kiểm chứng thì Jones (1991) và Dechow, Sloan & Sweeney
(1995) (thường gọi là “Mô hình điều chỉnh Jones (1995)” ) là ưu việt hơn và riêng Mô
hình điều chỉnh Jones (1995) thể hiện là mô hình tốt nhất.
Mô hình điều chỉnh Jones (1995) được xây dựng nhằm khắc phục hạn chế
của mô hình gốc Jones (1991) khi mô hình gốc cho rằng doanh thu được xem là
phần không thể điều chỉnh. Dechow, Sloan & Sweeny (1995) thay đổi biến động
32
tăng trưởng quá lớn. Vì thế, Kothari và cộng sự (2005) bổ sung thêm biến ROA vào cả
+ ɛit
mô hình Jones (1991) và mô hình điều chỉnh Jones (1995):
Trong đó:
TAit
TAit : tổng dồn tích năm t của công ty i
Ait-1
=
1
β0 x
Ait-1
+β 1x
∆REVit
Ait-1
+β 2x
PPEit
+
Ait-1
a3 x
∆REVit -∆RECit
Ait-1
+β 2x
PPE it
Ait-1
+ β 3 x ROA it-1 + ɛit
2.3.6. Mô hình của Rahman & Shahrur (2008)
PPEit
Dựa trên cơ sở mô hình điều chỉnh Jones (1991) và mô hình do Kothari và cộng
sự (2005) đề xuất liên quan tới việc bổ sung biến ROA, các tác giả Rahman & Shahrur
Ait-1
Trong đó:
(2008) bổ sung thêm biến độc lập liên quan tới sự tăng trưởng của công ty, cụ thể đó là
biến Tỷ số giữa giá trị sổ sách so với giá thị trường, xuất phát từ những gợi ý của các
nghiên cứu trước (McNichols, 2002; Cohen và cộng sự, 2005) cho rằng công ty có cơ
biến ROA vào thì sẽ tăng hiệu quả và giúp nhà nghiên cứu có thể rút ra những suy
luận đáng tin cậy nhiều hơn. Nhiều tác giả đã áp dụng Mô hình Kothari và cộng sự
Ait-1: Tổng tài sản cuối năm t -1 tại công ty i
NDAit
= β0x
TAit
Ait-1
= β0
1
At-1
+ β1
∆REVit - ∆RECit
Ait-1
+ β2
PPEit
At-1
+ β3 ROAit + β4 BMit
+ ɛit
dòng nghiên cứu thực chứng về điều chỉnh lợi nhuận.
Luận án trình bày một số mô hình cơ bản liên quan tới việc đo lường hành vi
điều chỉnh lợi nhuận của doanh nghiệp (thông qua giá trị dồn tích có thể điều chỉnh
DA). Trong phạm vi của luận án, mô hình gốc Jones (1991) được lựa chọn để xác định
phần giá trị dồn tích DA bởi vì đây là mô hình gốc quan trọng, là cơ sở cho sự xuất
hiện của nhiều mô hình đo lường ĐCLN phổ biến hiện hành (gọi chung là các mô hình
điều chỉnh từ Jones (1991)). Việc lựa chọn mô hình gốc Jones (1991) để kiểm chứng
tại TTCK Việt Nam là cần thiết và sẽ là tiền đề cho các nghiên cứu sau này tại Việt
Nam ứng dụng tiếp mô hình Jones (1991) cũng như các mô hình phát triển từ Jones
(1991).
35
Bảng 2.1. Tổng kết các công trình nghiên cứu đo lường điều chỉnh lợi nhuận
TÁC GIẢ
QUỐC GIA
DỮ LIỆU
MÔ HÌNH SỬ DỤNG
Healy (1985)
US
(1968-1980): 239 DN
Phát triển Mô hình Healy (1985)
2.829 DN
Young (1999)
UK
(1993-1996): 1.987 quan sát
Kasznik (1999)
US
(1987-1991): 383 DN, 522 quan Mô hình Jones điều chỉnh (1995), kết hợp CFO
sát
5 mô hình: Healy (1985), DeAngelo (1986), Mô hình
điều chỉnh từ DeAngelo (1986): Friedlan (1994), Mô
hình Jones (1991), Mô hình Jones điều chỉnh (1995)
Yoon và Miller G.A (2002)
Hàn Quốc
(1994-1997): 663 DN , 2033 quan Mô hình Jones điều chỉnh (1995)
sát
Mô hình Kang & Sivaramakrishnan (1995)
Yoon và Miller G. (2002)
Hàn Quốc
US
(1959-1998): 94.045 quan sát
Xây dựng Mô hình Kothari và cộng sự (2005) từ Mô
hình Jones (1991) và Mô hình Jones điều chỉnh (1995),
thêm ROA
Rahman và Ali (2006)
Malaysia
(2002-2003), 97 DN
Mô hình Jones điều chỉnh (1995), bỏ PPE
Teshima & Shuto (2008)
Japan
(1991-2000): 18.163 quan sát
Mô hình Jones điều chỉnh (1995), kết hợp CFO (Kaznik,
1999)
Johari và cộng sự (2008)
Malaysia
Fakhfakh và Nasfi (2012)
Pháp
(1998 - 2008): 87 DN
Dechow và cộng sự (2003)
Nassirzadeh, Salehi và Alaei (2012)
Iran
(2006 - 2010): 114 DN
Mô hình Jones điều chỉnh (1995)
37
Ghi chú
TÁC GIẢ
QUỐC GIA
DỮ LIỆU
MÔ HÌNH SỬ DỤNG
Alsharairi và Salama (2012)
Mô hình Raman và Shahrur (2008)
Göksel Acar ( 2013)
Turkey
2008
Kothari và cộng sự (2005)
Alves (2012)
Portugal
(2002-2007): 303 quan sát
Mô hình Jones (1991), Mô hình Jones điều chỉnh (1995)
Januarsi, Badina và Febrianti (2014)
Indonesia
(2009-2011): 141 DN
Mô hình Jones điều chỉnh (1995), kết hợp CFO (Kaznik,
1999)
Phan Thị Thùy Dương (2015)
nhân tố ảnh hưởng tới điều chỉnh lợi nhuận nói riêng thường được tiến hành rộng rãi
tại các nước phát triển như Pháp (Fathi, 2013), UK (Marinakis, 2011), US (Li, 2010)
hay Canada (Othman và Zeghal, 2006). Bên cạnh đó, rất nhiều nghiên cứu cũng được
tiến hành tại các thị trường mới nổi và tại các nước đang phát triển như Iran, Tusiana,
Malaysia (Gumanti, 1996; Rahman và Ali, 2006; Sahlan, 2011; Nassirzaeh, Salehi và
Alaei, 2012; Charfeddine, Riahi và Omri, 2013). Một điểm khác biệt rất dễ nhận thấy
đó là có những nghiên cứu được tiến hành với một tổ hợp các nhân tố ảnh hưởng
trong khi một số nghiên cứu khác lại chỉ đi tìm hiểu sâu một nhân tố cụ thể.
Nghiên cứu của Charfeddine, Riahi và Omri (2013) tại Tunisia phân chia các
nhân tố ảnh hưởng thành nhóm nhân tố “thúc đẩy” và “hạn chế”. Nhóm “thúc đẩy” là
nhóm 3 biến thuộc đặc điểm doanh nghiệp như hệ số nợ, quy mô công ty, hiệu quả
hoạt động kinh doanh.; nhóm “hạn chế” gồm các biến về đặc điểm HĐQT, cấu trúc sở
hữu, kiểm toán và chính sách cổ tức. Fathi (2013) nghiên cứu tại Pháp thì lại chia
nhóm “đặc điểm công ty” và “cơ chế kiểm soát”, trong đó “đặc điểm công ty” bao
gồm hệ số nợ, hiệu quả hoạt động, ngành và tình trạng niêm yết; “cơ chế kiểm soát”
bao gồm đặc điểm HĐQT, cấu trúc sở hữu và kiểm toán. Tại Malaysia, Sahlan (2011)
nghiên cứu nhóm các biến liên quan tới đặc điểm hội đồng quản trị, kiểm toán, cấu
trúc sở hữu và quy mô công ty. Li (2010) nghiên cứu tại Mỹ chỉ nghiên cứu nhóm các
nhân tố thuộc đặc điểm doanh nghiệp ảnh hưởng tới việc ưu tiên điều chỉnh lợi nhuận
nhằm tránh các ngưỡng thu nhập lỗ, ngưỡng thu nhập giảm và ngưỡng giảm đột ngột
so với kỳ vọng, nhóm đặc điểm này gồm: Quy mô công ty, Triển vọng phát triển, Khối
lượng giao dịch, Sự chính xác của dự đoán, Sự phân tán của dự đoán.
Khác với các tác giả trên, nhiều công trình lại đi theo hướng tập trung tìm hiểu
sâu một nhân tố cụ thể. Kim và cộng sự (2003) tiến hành nghiên cứu mối quan hệ giữa
Quy mô công ty và điều chỉnh lợi nhuận. Một số tác giả lại tìm hiểu về cấu trúc sở hữu
(Siregar và Utama, 2008) hay hệ số nợ (Defond & Jiambalvo, 1994; Alsharairi &
Salama, 2012). Ngoài ra, việc tìm hiểu về đặc điểm quản lý như cấu trúc hội đồng
quản trị trong mối quan hệ điều chỉnh lợi nhuận cũng được chú ý (Alves, 2012). Tổng
quan các công trình liên quan tới các nhân tố riêng lẻ là một nội dung quan trọng bởi
Hệ số nợ là một dấu hiệu cảnh báo trước về việc dòng tiền hiện tại và tương lai
có thể bị nhà quản lý thay đổi (Ross, 1977). Hệ số nợ xuất hiện trong rất nhiều các
40
Copyright: Tài liệu đại học ©