Tín ngưỡng phồn thực trước hết biểu hiện ở tục thờ sinh thực khí, biểu tượng của
năng lượng thiêng, sinh ra muôn loài. Hiện nay, khó tìm được tục này ở dạng
nguyên sơ, hay hình tượng thô ráp như các Linga- Yoni Chăm. Đúng hơn, là người
ta bắt gặp những hình ạng của nó. Cột đá chùa Đạm ở Hà Bắc là biểu tượng của
Linga. Cột đá ở Vũ Ninh tương truyền nơi Thánh Gióng buộc ngựa cũng là Linga.
Các giếng nước ở đền, chùa như giếng Tiên ở Lạng Sơn, giếng Ngọc ở Đền
Hùng ... đều là hình tượng Yoni. Linga- Yoni thấp thoáng có mặt khắp nơi: cây gậy
chọc lỗ để gieo hạt, cái cày cày xuống lòng đất mẹ, chày và cối, bánh chưng và
bánh đà, chiếc chìa vôi cắm vào bình vôi, đũa bông cắm vào bát cơm quả trứng
trên quan tài người chết. Cái roi ngựa (cái hoa tre) của Phù Đổng trong ngày Hội
Gióng... Mỗi biểu tượng này đều có ý vị riêng biệt, nhưng chung một triết lý phồn
thực . Cái cày (tục ngữ: ngũ ngày cày đêm) là biểu tượng dương vật giao hợp với
đất mẹ để sinh ra hoa trái. Bình vôi cắm chìa có mặt trong mỗi gia đình là biểu
tượng của sự hòa hợp. Động tác rút ra đút vào khi lấy vôi tiêm trầu nhất là trầu
cưới, chỉ sự giao hợp năng sinh, năng bản. Đũa bông cắm trên bát cơm là cầu
mong cho người chết được tái sinh trong kiếp khác. Cướp hoa tre trong trong hội
gióng để lấy khước. Hiện nay, một số gia đình ở thôn quê vẫn còn trêu hình tượng
nõ nường lên giàng bầu, giàn bí để được sai quả.

1.
2.
3.

Trang chủ

›
Văn hoá - Giải trí

Tính phồn thực trong chạm khắc ở đền Đinh, Lê
Thứ Tư, 23/10/2013 17:34 GMT+7
Quan tâm1

không mất đi, mà hàm chứa ngay trong biểu tượng của Nho giáo.
Trên những bức chạm đền vua Đinh, vua Lê có những rồng đôi, dưới dạng
lưỡng long chầu nhật, nguyệt; rồng ổ có rồng đực, rồng cái, rồng con và cặp
rồng nghê, đôi nghê đực cái. Trong một số tổ hợp chạm khắc trang trí, có sự
phối hợp như sau: đôi nghê, hoặc đôi rồng chầu, rồng ổ biến hình phức hợp,
hoa văn hoa sen, hoặc dương sỉ và hoa văn hình học… tất cả được dàn trên
một diện tích như một mặt của cốn (trong khung vì kèo xà kết hợp với cột tạo
ra khoảng trống trang trí gọi là cốn) trang trí hành lang đền (phần tam giác
tiếp xúc giữa cột quân và cột hiên khi mái vươn ra ngoài hiên).
Trong đó chính tinh thần phồn thực lại biểu
Người Việt thể hiện ý tưởng phồn
hiện một cách sinh ở hai mảng trang trí hoa
thực trong rất nhiều mặt của đời
văn hoa sen và dương sỉ. Một bông hoa sen
lớn nở đăng đối ra hai bên, và rủ xuống phía sống văn nghệ truyền thống và kết
hợp khéo léo với các mô típ dưới sự
dưới có hình dạng như phần sinh thực khí
ảnh hưởng của Nho giáo
của nữ, hai bông hoa sen chưa nở vươn lên
như sinh thực khí nam, dưới nữa là đôi cá
đực cái vờn nhau. Tất cả những bông sen và cánh sen đều được chạm biến
hình lơ lửng giữa tả thực và ẩn hình sinh thực khí, hay có thể nói khi chạm
khắc những hoa văn đó, người thợ hoàn toàn tưởng tượng đến mức mê mẩn
là đang làm các bộ phận sinh dục của nam và nữ.
Cái cảm giác nghệ thuật này thường thấy rất rõ ở nhiều dòng nghệ thuật dân
gian vốn yêu đời và hướng về đời sống khoái lạc, đặc biệt trong điêu khắc
châu Phi da đen, thậm chí chạm khắc bất cứ hình thể nào cũng được hình
dung dưới dạng phồn thực trực tiếp. Mảng hoa văn dương sỉ ở đền Đinh, Lê
cũng vậy nhưng còn mang thêm dấu ấn hoang dã và siêu hình. Đó là những
nét rất đặc sắc buộc người ta phải quan sát kỹ hơn, nhiều lần hơn khi đến

người xem, điêu khắc Chăm gắn liền với những công trình kiến trúc, như tấm áo
ngoài sặc sỡ để tô điểm và đưa những công trình kiến trúc lên đỉnh cao nghệ
thuật. Điều gây ấn tượng của điêu khắc Chăm là cảm hứng tính dục toát lên từ
những bức tượng, những phù điêu, đã làm cuộc phóng sinh cho cái đẹp mà trung
tâm là vẻ đẹp đầy sức truyền cảm của đường nét, của da thịt thiếu nữ!
Trong các điêu khắc Chăm, vị thần được thờ phổ biến nhất là Siva - một trong ba vị thần tối
cao. Hình tượng Siva trong các đền thờ được đồng nhất với thờ linga - sinh thực khí nam.
Người Chăm tiếp thu văn hóa Ấn Độ giáo, tôn thờ thần Siva, vị thần đầy quyền năng. Linga
kết hợp với yoni, sinh thực khí nữ, làm nên mặt bệ thờ hoàn chỉnh, là sự hòa nhập âm dương,
là biểu tượng sáng tạo sinh sôi của thần Siva. Thần Siva theo tiếng Phạn là “tốt lành”, được
gọi là thần Hủy diệt, hủy diệt cái cũ để sáng tạo ra cái mới.
Linga thể hiện thần Siva có 3 dạng: Linga đơn giản nhất, chỉ có một thành phần hình trụ
tròn, mang đậm nét tính cách bản địa Chăm; Linga thể hiện nhị vị nhất linh (Siva - Visnu)
phía trên hình tròn (Siva), dưới hình bát giác (Visnu); Linga thể hiện tam vị nhất linh (Siva Visnu - Brahma), cấu trúc gồm 3 phần, phản ánh triết lý Bàlamôn giáo. Phần hình vuông âm
tính ở dưới ứng với Brahma Sáng tạo, hình bát giác ở giữa là đoạn chuyển tiếp, ứng với thần
Visnu Bảo tồn, phần hình tròn dương tính ở trên ứng với thần Siva Hủy diệt.
Ngoài hình tượng yoni gắn liền với hình tượng linga trong các bệ thờ, dòng âm tính trong
điêu khắc Chăm còn thể hiện những phù điêu các vũ nữ Apsara, với khuôn mặt đầy nét nhân
chủng Chăm, môi dày, cằm không bạnh, lông mày tỉa nhỏ, cánh mũi thanh thoát. Đặc biệt
bộ ngực trần vẫn giữ vẻ trinh nguyên, không mang vẻ trần tục như tượng các vũ nữ Ấn Độ,
hay thật nặng nề như ngực tượng vũ nữ Khơme. Tượng vũ nữ tạc ở bệ tượng Trà Kiệu
(Quảng Nam - Đà Nẵng) là một pho tượng thuộc loại đẹp nhất. Tượng gần như khoả thân,
ngực căng tròn, cặp đùi thon, hông rộng, cổ tay tròn lẳn. Động tác múa tạo nên một hình
khối cân đối và chặt chẽ. Tư thế múa uốn lượn mềm mại của các vũ nữ như dấy lên nỗi đam
mê cuồng nhiệt!
Ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm, Đà Nẵng có những bức phù điêu nữ thần Uma, vợ hay thần nữ
của Siva, gọi là Bhagavati, được sùng kính ở vương quốc Chămpa, là Mẹ Xứ sở hay Pô Nưgar.
Một phù điêu nữ thần Uma được đưa về từ Bình Sơn (Quảng Ngãi) với cặp nhũ lớn, các nếp
bụng hằn rõ, khuôn mặt thanh tú, môi cong, váy nhiều nếp chồng lên nhau. Tượng có dáng
gần với tượng Uma ở Nha Trang. Phù điêu nữ thần Laksmi, vợ hay thần nữ của Vishnu, nữ

được nét thẩm mỹ tuyệt đỉnh của người Chăm.

rong quan niệm Tôn giáo của người Champa, Linga là bộ phận sinh thực khí của nam, tượng trưng cho
vị thần Siva – một trong ba vị thần tối cao của người Ấn Độ giáo. Linga phản ánh cho năng lực sáng tạo
tràn đầy dương tính của phái mạnh.
Hiện tại, ở khu di tích Mỹ Sơn còn lại 13 Linga với ba hình dạng chủ yếu là một tầng, hai tầng và ba tầng,
có 8 Linga rời, 4 Linga được gắn liền với Yoni và 1 Linga nằm trên bệ. Vật liệu chủ yếu cấu tạo nên Linga
được sử dụng thời bấy giờ chính là sa thạch. Khách du lịch Quảng Nam có dịp tham thú Mỹ Sơn vẫn
cảm nhận được sự rõ nét của các bức tượng mang lại, dù cho năm tháng mưa gió in hằn lên từng mảng
đá.
Còn Yoni là bộ phận sinh thực khí của nữ giới, biểu hiện cho vợ của thần Siva là Uma, tượng trung cho
tính âm. Tùy theo nhiều vùng và từng giai đoạn khác nhau mà thẩm mỹ về Yoni của người Champa dần
thay đổi. Nhưng vẫn có thể nhận ra 2 môtíp chủ đạo khi xây dựng Yoni là là bệ vuông và bệ tròn, bên
cạnh đó là môtip Yoni với bệ hình chữ nhật với 2 lỗ mộng vuông song với số lượng không nhiều như
quan niệm trước đó. Tại thánh địa Mỹ Sơn còn lưu lại dấu ấn của 18 Yoni thuộc bệ vuông và tròn để du
khách chiêm ngưỡng về nền văn hóa độc đáo Champa xưa kia.
Dọc khắp nước mình, đâu đâu cũng in lại những dấu ấn văn hóa lạ kỳ mà đẹp đẽ đến lạ lùng. Và tín
ngưỡng phồn thực của người Champa hằn vết tích lên Thánh địa Mỹ Sơn là một trong những điều diệu


kỳ như thế. Có dịp du lịch Quảng Nam, nhớ ghé Mỹ Sơn chìm đắm vào thế giới tín ngưỡng phồn thực
ma mị, bạn nhé!

Ai đã nghe chuyện kể phồn thực
Hằn vết tích thời đại cổ xưa
Về Mỹ Sơn trong một chiều mưa
Lòng thầm lặng thời gian quay ngược.

Naga là tên gọi của một loài linh vật rắn trong thần thoại Ấn Độ. Trong tín ngưỡng Đông Nam Á
lục địa, rắn thần Naga sống trong cõi thủy cung có tên là Mương Bađan nằm dưới lòng sông Mêkông. Trong trí tưởng tượng, Naga thường có một, ba, năm hoặc bảy đầu, nói chung là những



Thần Vishnu nằm ngủ trên mình rắn Ananta - Shesa

Khoảng 4.000 năm trước đồ đá đạt đến trình độ cực thịnh với kỹ thuật chế tác đa dạng. Người Việt cổ ứng dụng
nghệ thuật chế tác đá vào trong đời sống hàng ngày mà trước hết là làm đẹp cho chính bản thân con người, trong
tiến trình đó người ta thấy luôn xuất hiện những hình ảnh khắc vạch mang ngữ nghĩa phồn thực. W Goloubew là
người phát hiện ra bãi đá cổ Sapa-Lào Cai năm 1925 tại thung lũng Mường Hoa kéo dài hơn 4km, rộng 2km với gần
200 hòn đá lớn nhỏ khắc hình mặt trời nắng, mưa, suối, ruộng bậc thang, hình người, cảnh giao phối...
Trống đồng là hiện vật tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn và cũng là loại hiện vật có ở nhiều nước Đông Nam á. Trống
đồng Đông Sơn dù to nhỏ khác nhau, trang trí nhiều ít khác nhau và thời gian đúc sớm muộn khác nhau, nhưng đều
cho thấy có khá nhiều hình ảnh tính giao của động vật và con người được khắc trên mặt trống, thân trống và cả phần
đế. Bố cục mặt trống là những vòng tròn đồng tâm bao lấy ngôi sao nhiều cánh (12 hoặc 14 cánh) mà giữa hai cánh
lại có hình như đôi cá úp bụng vào nhau biểu hiện sự giao phối âm dương. Giữa hai dải hồi văn là các hoa văn diễn
tả các hoạt động của người, chim và thú. Trên mặt hoặc thân trống, thạp đồng có những yếu tố tín ngưỡng phồn
thực sâu đậm như hươu đực cái đang chạy, bò đực cái, nam nữ giã gạo, nhảy múa, thuồng luồng giao nhau, chơi
chồng nụ chồng hoa... ở thân thạp Đào Thịnh khắc chìm hình những con thuyền, chiếc sau nối đuôi chiếc trước,
khiến cho hai con cá sấu - rồng được gắn ở mũi và lái của hai chiến thuyền chạm vào nhau trong tư thế giao hoan.
Trên nắp trống đồng Hoàng Hạ (Hà Sơn Bình) khắc những cặp chim ngồi trên lưng nhau trong tư thế đạp mái, tượng
cóc giao phối, điệu múa nam nữ úp mặt và tay đưa hai vật thể chạm nhau như kiểu múa “tùng - dí” trong lễ hội làng
ở Phú Thọ sau này. Hình cá sấu trong chạm khắc có ở nhiều trống đồng Đông Sơn và các vật dụng khác như các
tấm chắn của chiến binh, bùa hộ mệnh, và chúng thường song đôi...
Hình ảnh nam nữ nô đùa, chọc ghẹo nhau, ân ái được thể hiện hầu hết các ngôi đình ở Bắc Bộ. Nhiều nhà nghiên
cứu đã thống kê được hàng loạt cảnh tượng mang tính phồn thực như vậy được chạm khắc ở đình Lỗ Hạnh, đình
Phú Lưu, đình Diềm, đình Trà Cổ, đình Chu Quyến, đình Phú Lão, đình Hồi Quan... với những hình ảnh sống động
như trên một tấm ván có đôi trai gái âu yếm nhau, bá vai nhau đùa nghịch. Hình ảnh Trai làng chọc ghẹo các cô gái
tắm dưới đầm sen. (Đình Đông Viên-Hà Tây), Quan binh ghẹo gái (Đình Đệ tam- Nam Hà) Trai gái vui đùa (Đình
Hưng Lộc- Nam Hà)... là những hình chạm sinh động, dí dỏm và thấm đượm tính phồn thực dân gian.

Đối với các dân tộc ở Tây Nguyên thì việc biểu thị phồn thực qua các tác phẩm tượng nhà mồ là sự cầu mong cho