BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NỘI VỤ

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

NGUYỄN THU HẰNG

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC BẰNG PHÁP LUẬT
VỀ AN TOÀN, VỆ SINH LAO ĐỘNG
TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ CÔNG

HÀ NỘI, 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NỘI VỤ

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

NGUYỄN THU HẰNG

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC BẰNG PHÁP LUẬT
VỀ AN TOÀN, VỆ SINH LAO ĐỘNG
TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Quản lý công
Mã số: 62 34 04 03

giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện
luận án.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Viện Khoa học An toàn và Vệ sinh lao động, Hội
Khoa học Kỹ thuật An toàn, vệ sinh lao động Việt Nam, Cục An toàn Lao động,
các nhà khoa học, các chuyên gia, các doanh nghiệp mà đề tài đã tiến hành
nghiên cứu điều tra, phỏng vấn … đã tạo điều kiện giúp đỡ và ủng hộ tôi trong
quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài luận án.
Xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã
luôn hỗ trợ, động viên và tạo điều kiện thuận lợi giúp tôi vượt qua những khó
khăn để hoàn thành luận án này.
Tác giả luận án

Nguyễn Thu Hằng


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

STT

Chữ viết tắt

Nghĩa đầy đủ

1.

ATVSLĐ

An toàn, vệ sinh lao động

2.

MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU

1

Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN

12

QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
1.1. Tình hình nghiên cứu có liên quan đến quản lý nhà nước bằng

12

pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ
và vừa ở ngoài nước và trong nước
1.2. Đánh giá những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

24

Chương 2. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

31

BẰNG PHÁP LUẬT VỀ AN TOÀN, VỆ SINH LAO ĐỘNG
TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Ở VIỆT
NAM
2.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của quản lý nhà nước bằng pháp


71

nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam
3.2. Thực trạng quản lý nhà nước bằng pháp luật về an toàn, vệ sinh lao 78
động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam
3.3. Đánh giá thực trạng quản lý nhà nước bằng pháp luật về an toàn,

112

vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam
Chương 4. PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN
THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC BẰNG PHÁP LUẬT VỀ AN
TOÀN, VỆ SINH LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH
NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Ở VIỆT NAM

122

4.1. Phương hướng hoàn thiện quản lý nhà nước bằng pháp luật về an 122
toàn, vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt
Nam
4.2. Các giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước bằng pháp luật về an 127
toàn, vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt
Nam
KẾT LUẬN

149

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ 152
TÀI LIỆU THAM KHẢO


74

Bảng 3.3

Tình hình tai nạn lao động trong ngành khai thác dầu khí giai
đoạn 2010-2015

75

Bảng 3.4

Tình hình tai nạn lao động qua kết quả khảo sát của luận án

76

Bảng 3.5

Tình hình bệnh nghề nghiệp qua các giai đoạn 2001-2014

77

Bảng 3.6.

Kết quả đánh giá các văn bản pháp luật về an toàn, vệ sinh
lao động tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa

90

Bảng 3.7


toàn, vệ sinh lao động tại Hàn Quốc
Hình 3.1.

Mô hình tổng quát quản lý nhà nước về an toàn, vệ sinh

95

lao động đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa
Hình 4.1.

Mô hình quản lý nhà nước về an toàn, vệ sinh lao động

134

trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa được đề xuất ở Việt
Nam
Biểu đồ 3.1.

Tình hình tai nạn lao động giai đoạn 2009-2015

73

Biểu đồ 3.2.

Tình hình tai nạn lao động ngành hóa chất (2009-2015)

74

Biểu đồ 3.3.



về ATVSLĐ
Biểu đồ 3.8.

Tỷ lệ các cơ quan, tổ chức tham gia tuyên truyền, huấn
luyện ATVSLĐ cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa

107


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên thế giới và ở Việt Nam đã và đang đóng
vai trò ngày càng quan trọng đối với nền kinh tế quốc gia. Theo số liệu của Ủy
ban Châu Âu (EC) công bố tháng 8/2014, có hơn 20 triệu doanh nghiệp nhỏ và
vừa ở Châu Âu chiếm 99% tổng số doanh nghiệp. Tại Mỹ theo báo cáo của
Tradeup thì nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa của nước này chiếm tới 99% tổng số
doanh nghiệp, sử dụng trên 50% tổng số lao động xã hội. Tại Việt Nam, doanh
nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam chiếm hơn 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt
động trên cả nước. Doanh nghiệp nhỏ và vừa đóng vai trò rất quan trọng, là động
lực của nền kinh tế, nơi tạo ra việc làm chủ yếu và tăng thu nhập cho người lao
động, góp phần ổn định an sinh xã hội. Hằng năm, các doanh nghiệp tạo ra hơn 1
triệu việc làm mới, sử dụng tới 51% lao động xã hội, thu hút 38% vốn đầu tư xã
hội; đóng góp 31% tổng kim ngạch xuất khẩu, 40% GDP cho nền kinh tế.
Hiện nay, Việt Nam đang trong quá trình hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế
thế giới thông qua việc tham gia vào tổ chức thương mại quốc tế (WTO), ký kết
các hiệp định thương mại song phương, đa phương…. Điều này, vừa là cơ hội
cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam cũng vừa là thách thức. Hội
nhập kinh tế quốc tế yêu cầu các doanh nghiệp phải nâng cao khả năng cạnh
tranh của mình bằng các sản phẩm, dịch vụ, xây dựng văn hóa doanh nghiệp, đáp

chủ yếu là bệnh bụi phổi silic và điếc nghề nghiệp. Đây là những con số rất đáng
được quan tâm vì tình trạng bệnh tật ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe, năng
suất lao động của mỗi người. Một số vụ tai nạn lao động nghiêm trọng thời gian
gần đây chủ yếu xảy ra ở các doanh nghiệp nhỏ và vừa như: vụ tai nạn chết
người xảy ra vào ngày 30/1/2016 do bị rơi thang máy tại Công ty TNHH MTV
Duyên Hải tại công trình khách sạn 18 tầng tại Đà Nằng làm chết 05 người; vụ

2


tai nạn ngày 04/04/2016 tại Công ty Cổ phần và KDTM Long Sơn tại Nghệ An
làm 01 người chết và 06 người bị thương…
Ngoài hậu quả gây chết người, thương tật và các hậu quả xã hội, thiệt hại về
của cải vật chất, tài sản do tai nạn lao động gây ra cũng rất lớn. Thiệt hại vật chất
hàng trăm tỷ đồng/năm; trong giai đoạn 2008-2011, tiền bồi thường, trợ cấp từ
người sử dụng lao động mất hàng trăm tỷ đồng mỗi năm, chưa kể các thiệt hại về
mặt xã hội thì không thể thống kê hết được.
Có nhiều nguyên nhân của tình trạng trên, tuy nhiên một trong những
nguyên nhân quan trọng là công tác quản lý nhà nước bằng pháp luật về an toàn
vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn có những hạn chế như:
công tác xây dựng và ban hành các văn bản, quy phạm pháp luật về ATVSLĐ
trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn thiếu và chưa phù hợp; công tác tổ chức
thực hiện pháp luật về ATVSLĐ trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa được
thực hiện đầy đủ; công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát ATVSLĐ trong các
doanh nghiệp nhỏ và vừa còn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế.
Trước những đòi hỏi khách quan của quá trình hội nhập và những đóng góp
ngày càng quan trọng trong nền kinh tế của đất nước của các doanh nghiệp nhỏ
và vừa, Đảng và Nhà nước ta khẳng định tạo môi trường về pháp luật và các cơ
chế chính sách thuận lợi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc mọi thành phần
kinh tế phát triển bình đẳng và cạnh tranh lành mạnh theo phương châm tích cực,

QLNN bằng pháp luật về ATVSLĐ trong các DNNVV ở Việt Nam và lý giải
nguyên nhân của chúng;
- Nghiên cứu, đề xuất định hướng và hệ thống giải pháp có cơ sở khoa học
nhằm hoàn thiện QLNN bằng pháp luật về ATVSLĐ trong các DNNVV ở Việt
Nam phù hợp với bối cảnh hội nhập quốc tế và thực tiễn phát triển kinh tế - xã
hội ở Việt Nam.

4


3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu hoạt động quản lý nhà nước bằng pháp luật về
ATVSLĐ trong các DNNVV ở Việt Nam.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu hoạt động QLNN bằng pháp
luật về ATVSLĐ trong các DNNVV ở Việt Nam, tiếp cận theo nội dung quản lý,
trong đó, tập trung vào những nội dung cơ bản như sau:
+ Xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động;
+ Tổ chức thực hiện pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động (nội dung trọng
tâm được nghiên cứu);
+ Thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật về an toàn vệ sinh lao động.
- Về không gian: Luận án thực hiện nghiên cứu trên phạm vi cả nước. Trong
đó, các khảo sát được thực hiện tại một số tỉnh, thành khu vực phía Bắc, miền
Trung và miền Nam.
- Về thời gian: Luận án xem xét, đánh giá thực trạng QLNN bằng pháp luật
về ATVSLĐ trong các DNNVV ở Việt Nam từ năm 2010 đến năm 2016. Số liệu
sử dụng trong phân tích, đánh giá tình hình QLNN bằng pháp luật về ATVSLĐ
trong các DNNVV chủ yếu từ: số liệu điều tra, khảo sát thực tế từ các DNNVV;
số liệu thứ cấp: số liệu từ Niên giám thống kê của Tổng Cục thống kê; số liệu

Bảo hộ lao động, trường Đại học Công đoàn; Sở LĐTB&XH, những người làm
công tác công đoàn, cán bộ an toàn... để xin ý kiến đóng góp cho luận án.
- Phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi:
Luận án tập trung vào điều tra xã hội học thông qua phát phiếu điều tra
dành cho các cán bộ quản lý về ATVSLĐ tại các DNNVV (tính theo quy mô lao
động). Để tính cỡ mẫu, tác giả sử dụng công thức cỡ mẫu sau:

6


z
n

2
1 / 2

p(1  p)
d2

Trong đó:
p = 0,5 (p=0,5 để có cỡ mẫu lớn nhất cho một nghiên cứu mô tả)
Z1-α/2: hệ số tin cậy ở xác suất 95% là 1,96
d: độ chính xác tuyệt đối của p là 5 %
Thay vào công thức, tính được cỡ mẫu tối thiểu của nghiên cứu là n = 384.
Số phiếu khảo sát đã gửi đi là 450 phiếu và số phiếu thu lại là 434 phiếu (chiếm
96,44%). Thông qua các câu hỏi điều tra sẽ cho chúng ta được những số liệu
minh họa sinh động từ các DNNVV.
Nội dung khảo sát tập trung vào các vấn đề liên quan: các văn bản quy
phạm pháp luật về ATVSLĐ; việc thực hiện các quy định về ATVSLĐ tại các
DNNVV; tuyên truyền, huấn luyện về ATVSLĐ; khai báo, điều tra, thống kê

hạn chế của hoạt động quản lý nhà nước bằng pháp luật về an toàn, vệ sinh lao
động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời lý giải được nguyên nhân
của những hạn chế đó.
- Giả thuyết 3: Nếu thực hiện đồng bộ nhóm giải pháp cơ bản về ban hành
pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật, nguồn nhân lực, thanh tra, kiểm tra giám
sát… sẽ góp phần hoàn thiện quản lý nhà nước bằng pháp luật về an toàn, vệ
sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam trong thời gian tới.
Dự kiến kết quả nghiên cứu: Đề xuất được những giải pháp nhằm góp phần
hoàn thiện hoạt động quản lý nhà nước bằng pháp luật về an toàn, vệ sinh lao
động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam.
5.2. Câu hỏi nghiên cứu
Luận án được tiến hành để trả lời những câu hỏi nghiên cứu sau:
- Câu hỏi nghiên cứu thứ nhất: Cơ sở khoa học của hoạt động quản lý nhà
nước bằng pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và
vừa bao gồm những nội dung cơ bản nào?
- Câu hỏi nghiên cứu thứ hai: Thực trạng hoạt động quản lý nhà nước bằng
8


pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt
Nam hiện nay như thế nào?
- Câu hỏi nghiên cứu thứ ba: Cần thực hiện những giải pháp nào để hoàn
thiện hoạt động quản lý nhà nước bằng pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động ở
Việt Nam nói chung và trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa nói riêng?
6. Những đóng góp mới của luận án
- Luận án đã hệ thống một cách toàn diện về cơ sở khoa học của QLNN
bằng pháp luật về ATVSLĐ trong các DNNVV ở Việt Nam. Luận án đã phân
tích và làm sáng rõ khái niệm, vai trò, đặc điểm, nội dung và các nhân tố ảnh
hưởng đến QLNN bằng pháp luật về ATVSLĐ trong các DNNVV. Từ đó, tạo
lập khung lý thuyết làm căn cứ khoa học cho nghiên cứu thực tiễn QLNN bằng

- Luận án đã tổng hợp, hệ thống hóa các văn bản pháp luật về ATVSLĐ; đã
phân tích và đánh giá thực trạng về công tác QLNN bằng pháp luật về ATVSLĐ
trong các DNNVV trên các nội dung: xây dựng và ban hành văn bản pháp luật,
công tác tổ chức thực hiện pháp luật về ATVSLĐ và công tác thanh tra, kiểm tra,
xử lý vi phạm. Trên cơ sở phân tích và chỉ ra những kết quả đạt được, những
điểm hạn chế và phân tích các nguyên nhân của những hạn chế của công tác
QLNN bằng pháp luật về ATVSLĐ trong các DNNVV, luận án đã đề xuất các
giải pháp khoa học và phù hợp. Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ có ý nghĩa
quan trọng đối với các định hướng cũng như giải pháp nhằm đảm bảo cho công
tác QLNN bằng pháp luật về ATVSLĐ trong các DNNVV ngày càng được hoàn
thiện.
- Luận án sẽ là một báo cáo khoa học tương đối toàn diện, có hệ thống về
vấn đề QLNN bằng pháp luật về ATVSLĐ trong các DNNVV. Sẽ là tài liệu
tham khảo cho các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, các học viên, sinh viên, những
người quan tâm đến công tác quản lý an toàn vệ sinh lao động...
8. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mở đầu, mục lục, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo,
phụ lục luận án gồm có 04 chương.
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.
Chương 2. Cơ sở khoa học của quản lý nhà nước bằng pháp luật về an
10


toàn, vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Chương 3. Thực trạng tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và quản lý nhà
nước bằng pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và
vừa ở Việt Nam.
Chương 4. Phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý nhà nước
bằng pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở
Việt Nam.

tình trạng sức khỏe yếu, bệnh tật và tử vong liên quan đến nghề nghiệp.
12


Ở cấp quốc gia, hướng dẫn được sử dụng để thiết lập một khuôn khổ quốc
gia dành cho hệ thống quản lý ATVSLĐ; tăng cường việc tuân thủ các quy định
và tiêu chuẩn hướng tới việc cải thiện liên tục việc thực hiện công tác ATVSLĐ.
Hướng dẫn của ILO tập trung vào 02 vấn đề chính là (1) hướng dẫn xây
dựng khung chương trình quốc gia về ATVSLĐ bao gồm các chính sách quốc
gia và các hướng dẫn ở tầm quốc gia; (2) các hệ thống quản lý ATVSLĐ ở cơ sở
chú trọng vào các hoạt động chính sách, triển khai, kế hoạch và thực hiện, đánh
giá hoạt động và cuối cùng là hoạt động cải thiện.
Năm 2004, ILO đã xuất bản cuốn “Global Strategy on Occupational Safety
and Health” (Chiến lược toàn cầu về an toàn vệ sinh lao động) [87]. Đây là
những kết luận của Hội nghị lao động quốc tế về ATVSLĐ năm 2003. Các kết
luận tại Hội nghị phác thảo ra một chiến lược ATVSLĐ toàn cầu. Những kết
luận này khẳng định các công cụ của ILO đóng vai trò như một trụ cột chính cho
việc phổ biến ATVSLĐ, đồng thời kêu gọi hòa nhập giúp kết nối một cách có
hiệu quả hơn nữa các tiêu chuẩn của ILO với những phương thức hành động
khác nhằm tối đa hóa tầm ảnh hưởng như sự ủng hộ tích cực, nâng cao nhận
thức, mở rộng kiến thức, quản lý, phổ biến thông tin và phối hợp kỹ thuật. Các
trụ cột cơ bản của chiến lược ATVSLĐ toàn cầu bao gồm việc xây dựng và duy
trì văn hóa phòng ngừa ATVSLĐ quốc gia, giới thiệu cách tiếp cận hệ thống
công tác quản lý ATVSLĐ.
Đồng thời ILO cũng đưa ra các kế hoạch hành động của mình nhằm tuyên
truyền công tác ATVSLĐ tại nơi làm việc.
Trong bản chiến lược ghi rõ việc cần thiết phải cần xây dựng và áp dụng
những giải pháp và chiến lược mới. Cần dành ưu tiên cao hơn nữa cho công tác
ATVSLĐ cấp quốc tế, quốc gia và doanh nghiệp nhằm liên kết với các tổ chức
xã hội đối tác xây dựng và duy trì các cơ chế giúp tiếp tục cải thiện hệ thống

quốc gia về ATVSLĐ, hồ sơ quốc gia, hệ thống quản lý ATVSLĐ. Cuốn sách
cũng giúp hướng dẫn xây dựng các chương trình và chính sách quốc gia về
14


ATVSLĐ ở các nước. Cuốn sách chỉ rõ việc xây dựng và thực hiện chương trình
quốc gia về ATVSLĐ, các biện pháp cần thiết để thực hiện một cách hiệu quả...
TS. Doo Yong Park (Hàn Quốc) năm 2012, đã có nghiên cứu về
“Occupational Safety- Developing infrastructure for occupational safety and
health” (An toàn lao động- phát triển cơ sở hạ tầng cho An toàn vệ sinh lao
động) [96]. Trong báo cáo này, hiện trạng ATVSLĐ được xem xét một cách tóm
lược. Qua đó, đưa ra những đề xuất chính sách và định hướng thiết lập các hệ
thống ATVSLĐ để đảm bảo phát triển kinh tế bền vững, thành công và nâng cao
chất lượng sống cho người lao động của Việt Nam. Báo cáo tập trung vào khuôn
khổ ATVSLĐ ở cấp quốc gia và đưa ra các kiến nghị trên quan điểm vĩ mô, ở
cấp quốc gia. Một số kiến nghị đề xuất cụ thể như:
1. Cơ cấu tổ chức theo luật của ATVSLĐ
2. Hệ thống luật ATVSLĐ
3. Nguồn lực đối với ATVSLĐ
4. Hệ thống giám sát nơi làm việc
5. An toàn hóa chất
6. Hệ thống kiểm tra và chứng nhận phương tiện bảo vệ cá nhân
Cuối cùng, báo cáo cũng chỉ ra kinh nghiệm và những gợi ý từ Hàn Quốc
và các quốc gia khác.
1.1.1.2. Nhóm công trình nghiên cứu về tổ chức thực hiện an toàn, vệ sinh
lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa
Tháng 8 năm 2004, nằm trong chương trình thúc đẩy đối thoại của ILO về
luật Lao động và quản lý hành chính lao động, Jason Heyes đã thực hiện một
nghiên cứu về “The changing Role of Labour Ministries: Influencing Labour,
Employment and Social Policy” (Sự thay đổi vai trò của các Bộ Lao động: sự

TNLĐ và BNN đang gia tăng. Tuy nhiên, Chính phủ Hàn Quốc để đẩy mạnh các
hoạt động ATVSLĐ, vẫn phải xây dựng chương trình ngăn ngừa TNLĐ 5 năm
16