SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LANG CHÁNH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP VẬN DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY
ĐỂ DẠY HỌC VĂN MIÊU TẢ LỚP 5 Ở TRƯỜNG TIỂU
HỌC GIAO THIỆN I, HUYỆN LANG CHÁNH

Người thực hiện: Trương Thị Hân
Chức vụ: Giáo viên
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Giao Thiện I
SKKN
thuộc
lĩnh
vực
(phân
môn):
1- Sách giáo khoa, sách
giáo viên
Tiếng
Việt
Lớp
4, Lớp
5 hiệnTập
hành.làm văn
2- Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên.
3- Học tốt Tiếng Việt 5 (Tập 1, Tập 2)- Tác giả: Phạm Thị Hồng Hoa.
4- Tài liệu dạy học theo chương trình SEQAP:Các kĩ thuật dạy học ở Tiểu học

2


I. MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài.
Tiếng Việt là một môn học đóng vai trò đặc biệt quan trọng ở bậc Tiểu học,
là phương tiện chủ yếu để học sinh tiếp thu các môn học khác. Môn Tiếng việt ở
Tiểu học có nhiệm vụ hình thành năng lực ngôn ngữ cho học sinh thể hiện ở bốn
kỹ năng: Nghe, nói, đọc, viết.
Việc bồi dưỡng kỹ năng làm bài Tập làm văn nói chung và kiểu bài văn miêu
tả nói riêng cho học sinh Tiểu học trong các nhà trường đang là mối quan tâm
của nhiều giáo viên. Bởi phân môn Tập làm văn là phân môn thực hành tổng
hợp, được vận dụng các tri thức, kỹ năng của nhiều phân môn khác. Phân môn
Tập làm văn có vị trí hết sức quan trọng trong chương trình Tiểu học. Thông qua
phân môn Tập làm văn nhằm rèn luyện cho học sinh các kỹ năng: Nói, viết,
nghe, đọc để phục vụ cho việc học tập và giao tiếp: nói, viết đúng từ ngữ, đủ các
bộ phận của câu, đủ ý, rõ ràng, mạch lạc nội dung diễn đạt. Cũng từ đó trau dồi
thái độ ứng xử có văn hoá, tinh thần trách nhiệm trong công việc. Bồi dưỡng
tình cảm lành mạnh, tình yêu tiếng Việt, tình yêu quê hương, đất nước, góp phần
đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện và nâng cao các kỹ năng sử dụng tiếng
Việt cho học sinh Tiểu học.
Qua thực tế 12 năm giảng dạy lớp 5 tại Trường Tiểu học Giao Thiện I,
huyện Lang Chánh, tôi nhận thấy học sinh không mấy hứng thú khi học phân
môn Tập làm văn, rất ít học sinh học tốt phân môn này. Vậy làm thế nào để học
sinh hứng thú khi học phân môn Tập làm văn và nâng cao chất lượng học tập
làm văn nhất là văn miêu tả cho học sinh lớp 4 và lớp 5? Sau năm năm được
tham gia chương trình SEQAP, bản thân tôi được tiếp thu, thực hành và trao đổi,
rút kinh nghiệm với đồng nghiệp về các kĩ thuật dạy học tích cực và tôi đã vận
dụng các kĩ thuật này vào các tiết học rất hiệu quả, nhất là sử dụng kĩ thuật “sơ
đồ tư duy” trong dạy học văn miêu tả ở lớp 5.

khác, trong dạy học phân môn tập làm văn nó còn có ưu thế
trong tập hợp, tổ chức và triển khai ý tưởng nên bản thân tôi
nhận thấy "Sơ đồ tư duy" như một phương tiện để hướng dẫn
HS nắm rõ bố cục bài văn, lập được dàn ý cho một bài văn miêu
tả. Quá trình thực nghiệm được tiến hành nhằm rèn luyện cho
HS lớp 5 có kĩ năng làm bài văn rõ bố cục, đủ ý nhờ "Sơ đồ tư
duy".
2. Thực trạng học sinh:
Năm học 2015 - 2016, tôi được nhà trường phân công chủ nhiệm và giảng
dạy lớp 5A với 18 học sinh. Hầu hết các em còn rất hạn chế khi làm bài Tập làm
văn. Sau khi nghiên cứu sách giáo khoa Tiếng Việt 4, tôi nhận thấy học sinh lớp
4 đã được học văn miêu tả về đồ vật, cây cối, con vật. Nhưng khi nhận lớp, tôi
thấy đa số học sinh rất lúng túng khi làm bài văn miêu tả, bố cục chưa thể hiện
rõ ràng, mắc nhiều lỗi khi dùng từ,.... Với thực trạng trên, ngay từ đầu năm học,
tôi đã tiến hành điều tra khảo sát 18 học sinh lớp 5A, trường Tiểu học Giao
Thiện I phân môn Tập làm văn . Kết quả như sau:
Nội dung đánh giá
Bài viết đúng thể loại,
bố cục rõ ràng, diễn đạt
mạch lạc, ngôn ngữ giàu
hình ảnh, biết sử dụng
các hình ảnh so sánh,

Bài viết đúng thể loại,
bố cục, thể hiện rõ nội
dung miêu tả, tả được
những đặc điểm nổi bật,
diễn đạt tương đối mạch

Bài văn chưa thể hiện rõ


38,9%

*Các hạn chế của học sinh là:
Bố cục của bài văn chưa thể hiện rõ ràng.
Học sinh chưa xác định được trọng tâm đề bài cần miêu tả.
Các em chưa biết cách dùng từ, dùng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả.
* Nhưng một lỗi rất quan trọng là học sinh không nắm được bố cục của bài
văn miêu tả, khi làm bài văn viết các em chưa viết đúng theo cấu tạo của một
bài văn miêu tả, các em thường chỉ viết một đoạn văn và rất nhiều học sinh mắc
lỗi này, một số em thường viết lan man, không trọng tâm. Thực trạng học sinh
còn nhiều hạn chế như vậy đã làm cho tiết Tập làm văn trở thành một gánh
nặng, một thách thức đối với giáo viên tiểu học.
Nguyên nhân của thực trạng
Theo tôi có bốn nguyên nhân chính như sau:
1. Học sinh không nắm vững cấu tạo của bài văn miêu tả.
2. Khi làm văn, học sinh chưa xác định được yêu cầu trọng tâm của đề bài.
3. Học sinh không được quan sát trực tiếp đối tượng miêu tả.
4. Khi quan sát thì các em không được hướng dẫn về kĩ năng quan sát: quan
sát những gì, quan sát từ đâu ? Làm thế nào phát hiện được nét tiêu biểu của
đối tượng cần miêu tả.
3. Các giải pháp.
Từ thực trạng và nguyên nhân trên, tôi mạnh dạn đưa ra một số giải pháp sau :
3.1. Giáo viên phải nắm vững nội dung, chương trình và phương pháp
dạy Tập làm văn:
Giáo viên tổ chức dạy như thế nào để học sinh viết được những bài văn
miêu tả rõ bố cục, đúng yêu cầu của đề bài. Điều cơ bản là người dạy phải nắm
vững nội dung chương trình, đồng thời biết chọn và vận dụng phương pháp phù
hợp để dẫn dắt học sinh nắm được kiến thức. Biết được học sinh cần gì, chưa


Mở bài (Giới thiệu bao quát cảnh sẽ tả.)
Thân bài (Tả từng phần của cảnh hoặc sự thay đổi của cảnh
theo thời gian),
Kết bài (Nêu nhận xét hoặc cảm nghĩ của người viết.)
Cách tiến hành: Dùng "Sơ đồ tư duy" khái quát kiến thức về
cấu tạo bài văn tả cảnh.
7


Bước 1: Hình thành kiến thức
Giáo viên cho học sinh phân tích hai ngữ liệu mẫu:
Hoạt động nhóm đôi: Bài “Hoàng hôn trên sông Hương”
(Theo Hoàng Phủ Ngọc Tường) để rút ra được cấu tạo 3 phần
của bài văn tả cảnh, chức năng của từng phần và trình tự miêu
tả cảnh theo thời gian;
Hoạt động cá nhân: Đọc lại bài Tập đọc “Quang cảnh
làng mạc ngày mùa” (Theo Tô Hoài) củng cố cấu tạo 3 phần của
bài văn tả cảnh, chức năng của từng phần và trình tự miêu tả
theo không gian.
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh rút ra được cấu
trúc của bài văn tả cảnh và thể hiện kiến thức bằng "Sơ đồ tư
duy".
+ Chuẩn bị
− Dụng cụ: giấy troky, bút màu.
+ Thảo luận nhóm:
Học sinh tiến hành làm việc theo 3 nhóm :
Học sinh lập "Sơ đồ tư duy" với câu hỏi gợi ý của giáo:
− Bài văn tả cảnh được cấu tạo bởi những phần nào? (Bậc
1)
− Trong từng phần, các em nên trình bày những nội dung

Mở bài theo
kiểu gián tiếp

Cấu tạo của

Tả từng phần của
cảnh
Thân bài

bài văn tả
Tả sự thay đổi của
cảnh theo thời gian

cảnh
Kết bài

Kết bài theo
kiểu mở rộng

Nêu nhận xét hoặc
cảm
nghĩ của người viết
Kết bài theo
kiểu không mở
rộng

Ví dụ 2: Ứng dụng"Sơ đồ tư duy" để phân tích cấu tạo của
một bài văn miêu tả cụ thể.
Bài minh họa. Luyện tập tả cảnh (Tiếng Việt 5, tập 1, trang 14)
Mục tiêu: Học sinh biết vận dụng "Sơ đồ tư duy" để phân tích

Học sinh nhận xét, thảo luận, chỉnh sửa để hoàn thiện "Sơ đồ
tư duy" về cấu tạo bài văn tả cảnh. Giáo viên là người cố vấn
giúp học sinh hoàn chỉnh "Sơ đồ tư duy" .
Giáo viên tổng kết ý của các nhóm, gợi ý mở rộng thêm và
hoàn thiện "Sơ đồ tư duy" (Giáo viên đã chuẩn bị cơ bản trên
màn hình trình chiếu) (Hình 5), mời học sinh lên trình bày một
lần nữa về cấu tạo của bài văn tả cảnh.

Giới
thiệu làng
mạc ngày
mùa

Mở
bài

Quang cảnh
làng mạc
ngày mùa

Kết
bài

Nêu nhận
xét về
ngày mùa
Quả xoan vàng lịm

Quan
g

Ví dụ 3: Ứng dụng "Sơ đồ tư duy" để lập dàn ý cho bài văn
miêu tả cụ thể
Bài minh họa. Luyện tập tả cảnh (Tiếng Việt 5, tập 1, trang
21).
Mục tiêu: Học sinh thành thạo kĩ năng dùng "Sơ đồ tư duy" để
lập dàn ý cho đề bài: “Lập dàn ý bài văn tả cảnh một buổi sáng
( hoặc trưa, chiều) trong vườn cây (hay trong công viên, trên
đường phố, trên cánh đồng, nương rẫy)”.
* Do đối tượng học sinh lớp tôi 100% là học sinh dân tộc thiểu
số, nên tôi đã chọ đề bài như sau: Lập dàn ý bài văn tả cảnh
một buổi sáng trên nương rẫy.
Cách tiến hành:
Bước 1: Củng cố lại cấu tạo bài văn tả cảnh (hoạt động cá
nhân).
− Dựa vào "Sơ đồ tư duy" đã thành lập, giáo viên mời học
sinh nhắc lại cấu tạo bài văn tả cảnh.
− Học sinh đọc và phân tích đề bài. Trả lời các câu hỏi tìm
hiểu đề bài:
+ Đề bài yêu cầu làm gì?
+ Lập dàn ý bài văn thuộc thể loại nào? Đối tượng
miêu tả là gì?
Bước 2:
Cho học sinh quan sát một số hình ảnh về nương rẫy, định
hướng quan sát, hướng dẫn các em ghi lại những gì quan sát
được vào giấy nháp.
11


12




Sáng
thứ.......
cảm
xúc
Yêu
quý

Giới thiệu
về nương
rẫy

Tình cảm
với
nương
rẫy

Mở
bài

BUỔI SÁNG

Bay lượn

Kết
bài

TRÊN
NƯƠNG RẪY


Tả chi
tiết
con người

trên
nương

lúa

Mùi hương

chín vàng

ngô

cây gỗ

xanh mướt
hoa dại

mây, khói

Bụi

Hoa

cây cỏ

xanh

Hoạt động nhóm đôi: Bài “Hạng A Cháng” (Theo Ma Văn Kháng)
để rút ra được cấu tạo 3 phần của bài văn tả người, chức năng
của từng phần và trình tự miêu tả người
Hoạt động cá nhân: Đọc bài văn “Hạng A Cháng” (Theo Ma Văn
Kháng) củng cố cấu tạo 3 phần của bài văn tả người, chức năng
của từng phần.
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh rút ra được cấu trúc
của bài văn tả người và thể hiện kiến thức bằng "Sơ đồ tư duy"
Chuẩn bị
− Dụng cụ: giấy trắng troky, bút màu.
− Phương hướng: Xác định chủ đề chính của sơ đồ là “ Cấu tạo bài
văn tả người”.
Học sinh tiến hành làm việc theo 3 nhóm :
Học sinh lập "Sơ đồ tư duy" với câu hỏi gợi ý của giáo viên:
− Bài văn tả người được cấu tạo bởi những phần nào? (Bậc 1)
− Trong từng phần, các em nên trình bày những nội dung gì?
(Bậc 2)
− Trong từng nội dung, các em có thể triển khai ý chi tiết nào?
15


(Học sinh căn cứ vào ngữ liệu mẫu đã tiếp xúc để triển khai bậc
này) (Bậc 3)
− Học sinh lưu ý các em về màu sắc, tính phân bậc của sơ đồ,
dùng mũi tên chỉ sự gắn kết ý này với ý kia, hoặc đánh số thứ
tự, vẽ các đường bao quát gom ý.
Đại diện của 3 nhóm học viên lên thuyết minh về 3 "Sơ đồ tư
duy" mà nhóm mình đã thiết lập.
Học sinh nhận xét, thảo luận, chỉnh sửa để hoàn thiện "Sơ
đồ tư duy" về cấu tạo bài văn tả người. Giáo viên là người cố


Kết bài theo kiểu
không mở rộng

Ví dụ 2: Ứng dụng "Sơ đồ tư duy" để lập dàn ý cho bài văn
miêu tả người cụ thể
Bài minh họa. Luyện tập tả người (Tiếng Việt 5, tập 1, trang
130).
Mục tiêu: Học sinh thành thạo kĩ năng dùng "Sơ đồ tư duy" để
16


lập dàn ý cho đề bài: Lập dàn ý bài văn tả một người mà thường
gặp .
Cách tiến hành:
Bước 1: Củng cố lại cấu tạo bài văn tả người (hoạt động cá
nhân).
− Dựa vào "Sơ đồ tư duy" đã thành lập, giáo viên mời học
sinh nhắc lại cấu tạo bài văn tả người;
− Học sinh đọc và phân tích đề bài. Trả lời các câu hỏi tìm
hiểu đề bài: Đề bài yêu cầu làm gì?
Lập dàn ý bài văn thuộc thể loại nào? Đối tượng miêu tả là
gì?
Bước 2:
Chuẩn bị: Dụng cụ: giấy troky, bút màu.
Phương hướng: Xác định chủ đề chính của sơ đồ có thể là
“tả một người mà em thường gặp"
Học sinh tiến hành theo nhóm 4
Nhóm học sinh lập "Sơ đồ tư duy" theo gợi ý của giáo viên:
− Các em định tả ai? (Xác lập từ, ngữ khoá)

thấp
giản dị

mới chuyển dến
tầm vóc

cầu kì

Mở bài

Ngoại hình của
người đó
Cấu tạo của
bài văn tả

Tính tình hoạt
động của người
đó

Kết bài

phúc hậu

mái tóc

Thân bài

cảnh

cách ăn

người.
Hướng dẫn học sinh phân tích ngữ liệu và làm bài tập thực hành theo các
bước sau:
- Giúp học sinh nắm vững yêu cầu bài tập.
- Tổ chức cho học sinh thực hiện bài tập.
4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm.
Qua một năm thực hiện các giải pháp nêu trên trong dạy văn miêu tả cho học
sinh lớp 5, tôi thấy học sinh rất hứng thú và yêu thích học phân môn Tập làm
văn. Các em đã biết viết đúng thể loại văn, bố cục rõ ràng, diễn đạt mạch lạc
những suy nghĩ, cảm xúc của mình một cách trôi chảy, biết chọn những chi tiết
độc đáo, nổi bật, viết câu văn giàu hình ảnh, biết sử dụng các hình ảnh nhân hoá,
so sánh một cách thích hợp khi làm bài văn miêu tả. Cả lớp đều hứng thú học
tập, sử dụng thành thạo sơ đồ tư duy khi học, không sợ sệt khi đến tiết Tập làm
văn như đầu năm học nữa.
18


Kết quả đạt được cuối năm học 2015 - 2016 của 18 học sinh lớp 5A, trường
Tiểu học Giao Thiện I như sau:
Nội dung đánh giá
Bài viết đúng thể loại, bố
cục rõ ràng, diễn đạt
Bài viết đúng thể loại, bố Bài văn chưa thể hiện rõ
mạch lạc, ngôn ngữ giàu cục, thể hiện rõ nội dung bố cục 3 phần, mắc nhiều
hình ảnh, biết sử dụng
miêu tả, tả được những
lỗi dùng từ, câu, không
các hình ảnh so sánh,
đặc điểm nổi bật, diễn
biết xắp xếp ý, bài văn

giáo và học sinh lớp 5A trường Tiểu học Giao Thiện I, huyện Lang Chánh, tỉnh
Than Hóa. Chất lượng phân môn Tập làm văn đi lên rõ rệt đã góp phần quan
trọng vào việc nâng cao chất lượng môn Tiếng Việt của lớp và của tổ chuyên
môn trong nhà trường.
Cụ thể điểm kiểm tra môn Tiếng Việt cuối học kỳ II như sau:
Điểm 9-10

Điểm 7-8

Điểm 5-6

Điểm dưới 5

Số
lượng

Tỷ lệ

Số
lượng

Tỷ lệ

Số
lượng

Tỷ lệ

Số
lượng

nghiên cứu soạn giảng, có lòng nhiệt tình với học sinh và tâm huyết với nghề
nghiệp. Thầy cô giáo đã miệt mài, tận tuỵ thì việc mong muốn có nhiều học sinh
giỏi văn sẽ không còn là khó. Sau thời gian đầu tư nghiên cứu và áp dụng những
giải pháp dạy học như trên, học sinh lớp tôi đã có chuyển biến rõ rệt về chất
lượng phân môn Tập làm văn nói riêng và môn Tiếng Việt nói chung.
Tập làm văn đúng là phân môn có tính chất tổng hợp và sáng tạo cao. Cho
nên mỗi bài văn của từng học sinh là một tác phẩm văn học của các em, chúng ta
phải tôn trọng nó, giúp đỡ nó để mỗi ngày có được nhiều học sinh học tốt hơn ở
môn Tiếng Việt.
Đây là bước đầu thành công trong việc dạy Tập làm văn miêu tả cho học
sinh lớp 5, là nguồn động viên rất lớn cho tôi. Tôi sẽ đem kinh nghiệm này tiếp
tục áp dụng để giảng dạy phân môn Tập làm văn ở các năm học sau, với mong
muốn lớn nhất của tôi là giúp học sinh nâng cao chất lượng học tập phân môn
Tập làm văn nói riêng và môn Tiếng Việt cấp Tiểu học.
Tuy nhiên những giải pháp mà tôi đã nêu trên, tuỳ đối tượng học sinh cũng
cần có sự vận dụng một cách khéo léo, sáng tạo của giáo viên. Đồng thời tôi
cũng tin rằng nếu lâu nay ta làm chưa tốt thì bây giờ ta dốc hết tâm huyết vào,
tận tuỵ với học sinh, nghiêm túc thì chắc chắn sẽ gặt hái được thành công.
Rất mong nhận được sự đồng tình của các bạn đồng nghiệp.
2. Kiến nghị.
Để dạy học có hiệu quả phân môn Tập làm văn ở Tiểu học (nhất là văn
miêu tả ở lớp 4, 5 ) tôi xin có một số đề nghị sau :
- Đối với Ban Giám Hiệu nhà trường : Cần khuyến khích giáo viên sử dụng
kỹ thuật “sơ đồ tư duy” trong dạy học văn miêu tả ở các lớp 4 và 5 trong trường,
nhằm rút kinh nghiệm chung đồng thời nâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy
phân môn Tập làm văn nói chung và kiểu bài văn miêu tả nói riêng.
- Đối với đồng nghiệp dạy lớp 4, 5 : Thầy, cô giáo cần phải đầu tư hơn nữa
về phương pháp và các giải pháp cụ thể cho mỗi giờ học phân môn Tập làm văn
(từng thể loại, từng kiểu bài cụ thể ) để từng bước giúp các em nắm vững kiến


21


22