MAY NHÀN DINH VE DÒI SONG TÒN CIÀO
Ò VIET NAM HIÉN NAY VA NHLTNG V A N D È C Ù A N Ó
Bò Quang Hung*

1. Phài chàng co sy "thùc tinh tón giào" & Viét Nam hién nay?
Quan sài trén hi mài, dilu de nhàn thày, tu khi Viét Nam dòi mai vi dudng lói
va chinh sàch tdn giào (cuòi 1990), sinh boat tdn giào trd nén sàm uàl, sy hién dièn
xà boi nhgn nhjp va da dang, trén cài nln ddi song tin ngudng tàm linh ndi chung
bùng nd that nào nhiét. Cà trén iTnh vye ddi song eà nhàn din ddi song edng dòng,
sinh boat tàm linh, fin ngudng, le boi cùng nhu cài tón giào thye sy nhu ed sy quay
trd lai dùng nhu nhàn djnh nói filng eùa Malreaux: "thè ky XXI là thè ky eùa tàm
linh", "tdn giào ra khdi dàu de nhàn loai nhung tàm thùc tdn giào Ibi quay trd lai".
Theo ehùng Idi, sy "thùc tinh tdn giào" d Viét Nam nhùng thap ky gàn day llié
hién d nhùng ehiéu canh sau day:
1.1. Nhàn khàu hoc tòn giào (deniographie religieuse)
Ké tu khi Viét Nam bài dàu edng cude dòi mai, vide xày dyng nhà nude phàp
quyèn dà kich thich mot ITnh vye rat indi me là vàn de nhàn khàu hgc tòn giào. Càc
nhà nude ó Viét Nam tu trude dén nay do nhièu ly do ehù quan va khàeh quan it co
dièu kién làm còng tàc dièu tra dàn so va nhà d. Trong dd, dàc biet là vàn de dàn so
idn giào. Cài khd khan edn bài dàu tu cau hdi co bàn: thè nào là mot fin dò? Bdi le,
trù mot so tdn giào "ed thè che" (nhu Cdng giào hoàc Tin Lành, Ihàm ehi nhu Hòi
giào) edn nhilu tdn giào ó Viét Nam, dàc biét là Phat giào rat khó xàe djnh liéu chi
mot tin dò. Trong khi nhièu nuóe ó khu vye Dòng Bàc À, chàng han nhu ó Hàn
Quóc, nhùng thap ky gàn day, il nhàt dà co ha cugc long dièu tra dàn so, trong dd ed
dàn sd ve tòn giào.
Vói Viét Nam, nàm 1999, duge coi là nàm ed cugc tòng dièu tra dàn so va nhà
a day dù nhàt dén nay. Chùng Idi se phàn ành diéu này trong càc thdng tin dudi day.
Càc bang két qua dudi day eùa cugc Tóng dièu tra Dàn sé va Nhà a Viét Nam
thàng 4-1999; edng bò 4/2001, cho thày nhùng thdng fin quan trgng dàu fién:

GS. TS., Dai hgc Quóc già Ha Nói.


- Chia theo vùng:
100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

10,3

8,2

18,2

0,5

0,2

0,1

0,0


0,0

4. Bàc Trung Bg

6,3

4,7

11,5

1,1

0,1

0,0

0,0

5. Duyén hai Nam Trung Bò

5,6

7,6

4,0

7,6

0,1


77,8

54,8

0,1

8. Dòng bang song Cùu Long

35,7

43,7

11,8

6,9

21,7

38,9

99,9

Tong so

100,0

48,3

34,7


60,8

3,0

0,0

0,0

0,0

3. Tày Bàc

100,0

23,7

70,2

6,0

0,0

0,1

0,0

4. Bàc Trung Bg

100,0


100,0

27,4

48,3

23,4

0,0

1,0

0,0

7. Dòng bang song Cùu Long

100,0

43,8

42,7

2,9

1,0

9,6

0,0


bó tdn giào giùa càc vùng: Ddng bang sdng Cùu Long tàp trung bau bèi mùng
ngudi theo Phàt giào (44%) va Hda Hào (99,9%), bón tdn giào edn lai tàp Irun^ ehù
yéu d Ddng Nam Bg. Trù DÒng bang sdng HÒng va Bàc Trung Bg ed ly Ironj dàn
sd theo Cdng giào tuong dòi cao (chiém tuong ùng ÌS% va 12%o), bón vùng e
2. Dòng Bàc

454 989

164 825

276 470

13 576

48

69

1

3. Tày Bàc

21 448

5 080

15 059

1 281

8

20



50

44 736

258

6. Tày
Nguyén

808 798

221 725

390 291

188 881

27

7810

64

7. Dòng
N a m Bò

4 912 523

2152623

bang song

Hong

Nguón: Tàp bàn dd kinh té - xà hdi Viét Nam, Nxb Bàn do. Ha Nói, 2005.

548


MAY NHÀN DINH VE DÒI SONG TÒN GIÀO.

Nhu dà ndi d trén, vi linh phùc tap eùa vàn de nhàn khàu hgc tdn giào d Viét
Nam nel ngay sau khi edng bd nhùng sd liéu ày dà ed nhùng sy thay ddi khà ddi
ngdt. Chàng han, sd liéu eùa Ban Tdn giào Chinh phù nàm 2003 cho thày sd tin dd
Phàt già) lù 7 Iriéu dà thành 10 trieu (12,5%) dàn sd); sd tin dd Cdng giào Ibi tuong
ddi dn cjnh 5.725.250 {1% dàn sd); Tin Lành 500.000 tin dd; sd fin hùu Tin Lành
CMA là 0,7% dàn so; dàc biét so fin dò Cao Dai lén Idi 2.400.000, trong khi Phàt
giào Hdi Hào ehi ed 1.600.000... Tuy vày, ehiéu hudng chung là sd lugng fin dd
càc tdn giào d Viét Nam tàng lén rd rèi do bang loat càc tdn giào mdi duge edng
nhàn va thay ddi... lai càu hình bg màt tdn giào Viét Nam. Dudi day là sd liéu eàp
nhàt nhàt.
Bang 3: Thòng ké so lieu càc tón giào tinh dén thàng 2 nàm 2011
STT

Tén tò chù'c tòn giào

So tin dò

So chù'c sàc


3ÙU San Ky Huong

15.000

10

rjnh dò Cu sì Phàt hdi

11

7.000
409

So co- sd
thò- tu-

Chi ehù

15.500 Tin Lành:
2000 diém
6.000 nhóm
duge dàng
500 ky boat
dòng va 10
1.331
tò chùe
duge cóng
39
nhàn; ehùc
77 sàc ehù


3àlamdn

54.068

158

37

N[uón: Ban Tdn giào Chinh phù, 2011.

549


VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU

May nhàn djnh:
- Thir nhdt, màc dù Viét Nam thye sy là mdt xà hdi da tdn giào, nhung dén nay
Viét Nam vàn là mot xà boi so ddng "khdng ed tdn giào" (khoàng 70%)). Màc dù,
dàn sd tdn giào ed tàng khà nhanh lù 1999 dén nay (d Ihdi diém nàm 1999, ti le này
edn d mùc 15%).
- Thir hai, Tin Lành là tdn giào ed sy tàng Irudng dot bién.
- Thù ba, phuong dien nhàn khàu hgc da cho thày mdt phuong dién eùa tal
càu hình tón giào: trén cdng luàn, lù "tdn giào" vón chi bièu thj 6 thye lai tdn giào,
nay con sd dd da là 13 (khdng ké dà ed 32 tó ehùc tdn giào dà duge cóng nhàn).
- Thù tu, diéu tra dàn so hgc tòn giào ó Viét Nam cùng chua phàn ành duge
tinh da dang eùa dòi song tdn giào trong già dình, tuong quan giùa càc tdn giào ve
mal djatdn giào...
Vàn de so lugng tin dò Phàt giào vàn edn là vàn de nói edm. Cd nhièu thdng
tin khàe nhau. Chàng han nhu website ehuyén ve du Ijch Vietnam Paradise Travel

Lành lù dàu thè ky XX. Hoi gldo, Àn giào gàn vdi llch su virang quóc Champa lù
thè ky X, vàn tdn lai dén ngày nay.
- Càc tdn giào bàn dja mdi này sinh vào dàu thè ky XX d Nam Ky nhu Dao
Cao Dai (1926) va Phàt giào Hda Hào (1938). Ò Nam Ky edn ed rat nhièu càc
nhdm phài tdn giào khàe thude phong trào càc óng Dao lù Bù-u San Ky Huang
(cuòi thè ky XIX), Tir Àn Hlèu NghTa, Tinh Dò Cu Si Phàt Hól, Dao Óng Tran...
dàu thè ky XX.
Tu nàm 1985 dén nay, theo nghién cùu eùa Vién Nghién cùu Tdn giào, Viét
Nam, cùng nhu nhièu nude trén thè gidi, dà xuàl hién va phàt trién càc "hién lugng
tdn giào mdi" (Les nouveaux mouvemenls religieux), trong dàn gian quen ggi là: Dao
la, Tà giào, giào phài...' . Theo thòng ké chua day dù, dén cuòi thap ky 90 eùa thè ky
XX, con sd "dao la" ày dà lén dén 60 nhdm giào phài vdi nhièu tén ggi khàe nhau.
Cd thè ndi ràng viéc xuàl hién bg phàn thù tu, "càc hién lugng tdn giào mdi"
trong "he thòng tdn giào" d Viét Nam là nhùng thàeh dò dàu lién de thày nhàt eùa
xu thè plurallsme. Chùng Idi cùng muòn ndi thèm ràng vdi sy nghién cùu bude dàu,
qua cugc khào sài 2 nàm d càc tinh phia Bàc (khào sài lai càc tinh Thanh Hda, Ha
Ndi, Vình Phùc va mot phàn Hai Phdng) chùng Idi dà rùt ra ba nhàn xél ve "dao la"
ó Viét Nam trong boi cành mó eùa, hòi nhàp va loàn càu hóa.
Vày là dà rd, nhùng thàeh dò ve bàn sàc vàn hóa cùng nhu truyén thòng tòn
giào va luàt phàp luòn là nhùng thàeh dò co finh phò bién vói mgi quóc già truóe
làn song da nguyén hóa tòn giào (plurallsme).
1.3. Tòn giào trong ddi song cà nhàn va dòi song còng cpng
Theo nghién cùu eùa Kate Jellema (2007), sy phyc hòi ve tòn giào ó Viét Nam
hién nay phàn ành hai xu thè: ó nhùng quóc già dang phàt trién Ibi "sy phyc hòi tòn
giào" di lién vói bòi nhàp kinh té thè gioì; sy hòi sinh manh me eùa ddi sdng làm
linh trong nhùng xà hdi ehuyén dòi lù "Chù nghla xà hdi".
Dàc biét vdi nghién cùu eùa Philip Taylor {Modernlty and Re-enhantment In
Post-revolutlonary Vietnam, 2007), ggi ra nhièu y tudng nghién cùu ve ehuyén bién
ddi song tdn giào d Viét Nam hién nay. Trude bèi, theo tàc già, thye hành tdn giào


Palmer viét: "Càc doàn thè lòn giào yéu nuóe duge làp ra duói sy bào trg eùa Dàng
Còng san Trung Quóc trong nhùng nàm 1950 dà lùng, dòi vói 5 tòn giào lién quan,
là nhùng hình thài thièt che hoàn loàn chua lùng eó. Chua bao già trong Ijeh su ma
nhùng ngudi theo Phàt giào, Dao giào bay HÒi giào d Trung Quóc lai cùng hdi tu
lai trong mdt tò ehùc quóc già duy nhàt (dà lùng ed nhièu y dò làm viéc này trong
Ihdi ky cdng hda (1911-1949) song phàn Idn dèu dà thàt bai). Vd vàn giào phài va
nhdm fin dò ehóng dòi dà bj bude phài hgp nhàt lai va tàch mình ra khdi càc nhà Ihd
va hdi truyén giào ngoai quóc. TÓ chùe cdng giào luàn theo càc ménh lenh lù Trung
Nam Hai ehù khdng phài lù Vatican" .
Tàc già cùng phàn fich thém ràng, qua trình thiét che hda Phàt giào, Còng
giào, Dao giào, HÒi giào va Tin Lành a Trung Quóc dà tao ra mot "càu Irùc hành
chinh" tuong dòi dòng nhàt giùa truyén thòng tò chùe càc don vj san xuàl xà boi

1. Xem bài eùa Duang Phugng Cuong (Feng Gang Yang), Thi truòng ba màu sàc tdn giào eùa
Trung Quóc, nguyén bàn tiéng Trung duge dàng lai trén tap chi Xà hòi hoc, so 47, 2006,
tr.93-122. Trong euòe bòi thào quóc té Tdn giào va phàp quyin ò Ddng Nam A - tiép tue
thào luàn, eùa Vién Nghién cùu Tòn giào lo chùe tal Ha Nói thàng 11/2007; nhà nghién eùu
Luu Bành trong bài Càc vàn di tdn giào cita Trung Quóc (nguyén bàn tiéng Anh) cùng dà
gàn nhu gidi Ihiéu ùnh hình "thi truàng tón giào" này Ibeo càch phàn tich eùa Duang
Phugng Cuang. Dong Ihdi Luu Bành cùng phàn tich rò han ve so liéu tin dò càc tón giào
thuóc ba thi truòng ày, dong thdi óng nhàn manh "su luòmg phàn: su cùng ton lai hai giào
bòi" trong nhièu tòn giào Idn d Trung Quóc hién nay, mot phàn do chinh viéc Chinh phù
Trung Quóc dà nò lue va kién tri chinh sàch làp càc "Giào bòi yéu nude" do Chinh phù truc
tiép bào trg...
2. Xem David A. Palmer, Les danwei religieuses. L'institutionallsation de la religion en Chine
populaire, (tam djeh: Càc tó ddi tdn giào. Thiit chi hòa tdn giào ò nuòc Cóng hòa nhàn dàn
Trung Hoa hién nay); Tap ehi Perspectives, No 4/2009, Paris, p.21-22.

553


8. Hdi thành Chùng nhàn Jehovah (2009)
9. Hdi thành Menonile Viét Nam (2009)
Ndi ve sy kién ày. Idi dà nhàn manh "khài niém "dao Tin Lành d Viét Nam"
dà ed sy thay ddi thye sy. Ndi theo ngòn ngù xa hòi hoc lòn giào là da eó sy lài càu
hình, phàn ành dùng dàn bàn chat da nguyén eùa tòn giào này".
Ve phuang dién phàp ly. Chi thi 01 (nàm 2005) vói ehù truòng "còng nhàn
Irgn gói", dà mó ra cho "thè giói Tin Lành" ó nuóe ta mot khà nàng chua lùng eó ve
tu eàeh phàp nhàn eùa tal eà càe he phài, khcmg con chi là càu ehuyén eùa Tin Lành
C&MA, he phài "Tin Lành chinh thòng" dà tròn 100 tuoi.
Nhu vày là ve dai thè buóc di ngày hòm nay eùa Tin Lành Viét Nam eùng
tuong dòng vcVi nhùng ngudi anh em eùa hg thude nhiéu lue dia, nhiéu khu vye.
Chùng ta cùng biét ràng nhùng thap ky gàn day, trén thè gidi dà va dang ed sy "tài
càu trùc ben trong thè giói Tin Lành" nhu ehù dùng eùa J.P Willaime". Tàc già cho
ràng, thè giói Tin Lành ngày hòm nay dang co ehiéu huóng tàng dan làm quan trgng
!. Sau nhìhig ehuyén di Viét Nam nàm 2005 va 2007, làm viéc ó Vién Nghién cùu Tòn giào ó
Ha Nói, GS J.P Willaime co viét it nhiéu ve nhóm Tin Lành này (xem: Le Vietnam au défì
de la diversite protestante, Sicial Compass, No September, 2010).
2. Xem J.P Willaime, "Les recomposilions internes au monde protestant: protestantisme etabli
et protestantisme evangélique" (Tài càu trùc ben trong thè giói Tin Lành: Tin Lành "duge
thiét làp" va Tin Lành "Phùe àm"), trong euón La globalisation du religieux (Toàn càu hóa
tòn giào), chù bién: J.P Bastian, F.Champion va K. Rousselet, ed. L'Harmattan, Paris, 2001,
p.71-182.
558


MAY NHÀN DINH VE DÒI SONG TÒN GIÀO...

eùa loai hình Tin Lành Phùc àm va Tin Lành Ngù luàn. Dòng thdi eùng là lue giàm
dàn vai trd eùa Tin Lành "duge thièt làp" dà trd nén lac bau vdi fién trình hién dai
hóa. Theo nhùng ggi y nhu thè, chùng Idi cùng mudn ndi thém ràng, thè gidi Tin

Xem bài Dò Quang Hung, "Vàn de tin ngudng, tòn giào trong Hién phàp 1992: Luàn eù cho
mot nhu càu sua dói", Tap chi Nghién ciru Tón gldo, so 01-2012.
559


VIÉT NAM HOC - KY YÉU HOI THÀO QUÒC TÉ LÀN THIJ TU

4.2. Nhirng thàeh thire ve phàp ly
Nhùng nàm trude dòi mdi, luàt phàp tdn giào d Viét Nam dà dal duge nhùng
nén mdng quan trgng lù eudi thap ky 50. Trong nhùng nghién eùu trude day, chùng
Idi dà khàng djnh ràng, Nhà nude Viét Nam trén thye tè dà lya chgn md hình (thù
ba), mó hình nhà nude thè tue uu tién cho su da dgng, ve co bàn là dùng dàn va phù
hgp . Chùng Idi eùng dà ed nhàn xél ràng, trude nàm 2005, trong mdt thdi gian dai
khi xày dyng md hình nhà nude thè tue ày, Viét Nam dà ed "mot mdn ng phàp ly"
là, khi edng nhàn 6 tdn giào chinh, vi nhiéu ly do chù quan va khàeh quan, dà xem
nhe ve phàp ly "tdn trgng càc tdn giào edn lai". Chi thi 01 (2005) dà bù dàp co bàn
cho Ihiéu bui dd.
Vàn de ngày hdm nay là, ve phuang dién phàp ly, càe td ehùc tdn giào duge
edng nhàn (vdi hai eàp dd "ed tu càch phàp nhàn" va "duge dàng ky boat ddng") se
edn bién dién nhu thè nào? Sd lugng càe tdn giào duge thùa nhàn ndi cho cùng là so
n trong sd hgc. Ngay hién nay eùng dà va dang ed nhùng y kién Iranh luàn, 12 (hay
13) càe tdn giào duge thùa nhàn là nhiéu hay là con so thich hap"? Theo ehùng Idi,
sy "lài càu hình tdn giào" dà cho thày, viéc lya chgn md hình da nguyén vi tón gldo
khién Nhà nude rd ràng phài chàp nhàn sd n ndi trén. Vàn de là d ehd quyèn han
phàp ly, sy hién dién eùa càe td chùe tdn giào ày cùng nhu ùng xù vdi "nhùng tdn
giào edn lai" sao cho phù hgp vói mó hình da lya chgn mai là nhùng vàn de ed linh
quyél djnh,
4.3. Vàn de "thè nhàn" va "phtip nhàn" tòn giào
Nhu dà ndi d trén, cùng vdi nhùng he luàn eùa sy "tài càu hình ddi song tdn
giào" ma trong dd d Viét Nam, chinh Nhà nude ddng vai trd quan trgng trong vice

personnes physiques) va càc phàp nhàn (les personnes juridique), nghìa là 2 ehù thè
quyèn Igi (les subjels de droits) co bàn thudng duge Nhà nude bào hd ve quyèn Igi
cho càc eà nhàn trong xà hdi va càe hdi doàn thè - xà boi hay doàn thè duge phàp
luàt cdng nhàn vdi dù tu càch phàp li de làm ehù thè càe quyén Igi.
Hon thè nùa, càc phàp nhàn vdn ed nhiéu loai. Vdi vàn de càc td chùe tdn
giào, theo thdng le, chù yéu thude linh vye phàp nhàn tu phàp (les personnes morales
de droit prive). Càe loai phàp nhàn ehù yéu trong ngành tu phàp thudng gdm: càe
hdi - xà boi (les sociétés) nhu càe bòi dàn sy, bòi buon...; càc hiép bòi (les associafions)
ma dàc linh ehù yéu là khòng vy Igi, huóng vào càc muc liéu vàn boa, tòn giào,
lù thién...
Trong thye tién dòi song tòn giào à Vict Nani, nhàt là truóe nam 2005, nhicu
tò ehùc lòn giào, tin dò càe tòn giào ày khi chua duge "còng nhàn" (ve co bàn hg
thuòc ve Ibi truòng xàm ma ehùng Idi dà phàn tich d phàn trén) thudng vàn dyng
quyén thè nhàn tdn giào, sinh boat lai già dình hoàc cdng ddng vdi quyén phàp ly
han che.
Hién nay vàn de lai là, vdi 13 td chùe tdn giào duge cóng nhàn dà eó sy thòng
nhàt hay chua giùa quyén thè nhàn va quyén phàp nhàn? Vi thè, theo chùng lói, giài
quyél mòi quan he giùa thè nhàn va phàp nhàn trong luàt phàp tòn giào ó Viét Nam
hién nay là mot trong nhùng vàn de phàp ly quan trgng nhàt.
Trén day là mot so vàn de dal ra ve phuang dién phàp ly dòi vói dói song tòn
giào ó Viét Nam khi nò duge "tài càu hình". Dì nhién con eó nhirng vàn de khàe,
nhung bài viét này kliòng thè dù khà nang bao ehùa.
Ket luan
I. Dói song tòn giào ó Viét Nam nhùng nàm gàn day dà bòi dù nhùng diéu
kién de xuàt hién mot "thj truòng tòn giào", tuong dòng vói nhiéu nuóe trong khu
vye. Là mot quóc già ma sy da dang ve tòn giào dà va dang thè hién rd rei vdi nhiéu
ehiéu kich. Cùng vdi viéc ehuyén ddi nén kinh té thj trudng, md eùa hdi nhàp cùng
561



nude thè tue, phuang thùc edng nhàn càc td ehùc tdn giào hay ndi chung là càn co
mot Luàt phàp nhàn tón gldo...
Dù sao day cùng là nhùng thàeh thùc eùa sy phàt trién, eùa sy dòi mdi dirdng
Idi chinh sàch tdn giào dà di vào ehiéu sàu va m.àt khàe cùng dang dùng trude
nhùng ca hdi nhu dudng Idi, chinh sàch tdn giào ma Dai hdi Dàng Cdng san Viét
Nam làn thù XI dà chi rd.

Tài lif u tham khào
1. Benoit Vermander, nguyén bàn tiéng Phàp "Réveil religieux et sortie de la religion en
Chine contemporaine"; Persperlive, No 4/2009, Paris.
2. B. Basdevant- Gaudemel et Francis Messner, Les origines historiques du Statuì des
Confessions religieuse dans les pays de l'Union européene, Puf, Paris, 1999.
3. David A. Palmer, "Les danwei religieuses L'instilutionalisalion de la religion en Chine
populaire", Tap ehi Perspectives, No 4/2009, Paris.
4. Ducmg Phugng Cuong (Feng Gang Yang), "Thj trudng ba màu sàc tdn giào eùa Trung
Quòc", nguyén bàn tiéng Trung duge dàng lài trén Tap chi Xà hói hgc, Bàc Kinh, so
47,2006.

562


MAY NHÀN DINH VE DÒI SONG TÒN GIÀO.

5. II. Caparros, L. Leon Chisdans, La religion en droit compare à l'aube duXXle siècle,
ed. Bruylaut, Bruxelles, 2000.
6. l'Yaneis Messner, P.H. Prélot, J.M Woehrling, Tratte de droit franqais des religions. Ed.
Litee, Paris, 2003.
7. J.P Willaime, Les recompositions internes au monde prote.stant: protestantisme "etabli"
et protestantisme "evangélique ", ehù bién: J.P Bastian, F.Champion va K. Rousselet, ed.
L'Harmattan, Paris, 2001.