Tỉnh Hà Tỉnh
Hà Tĩnh phía Bắc giáp tỉnh Nghệ An, phía Đông là biển Đông Hải, phía Nam giáp
tỉnh Quảng Bình, phía Tây là nước Lào. Diện tích khoảng 7.500 cây số vuông. Tỉnh
lỵ Hà Tĩnh cách thành phố Hà Nội 341 cây số về hướng Nam.
Địa thế Hà Tĩnh toàn núi đồi, rừng rậm. Các dãy núi cao thường ở phía Tây. Một số
núi đáng kể là dãy núi Giăng Màn (là một đoạn của Trường Sơn, độ cao từ 1.671
đến 2.286 thước), núi Vụ Quang (được cấu tạo bởi đá hoa cương, đá nai và mi-ca
diệp thạch, độ cao trung bình 2.000 thước), dãy núi Hồng Lĩnh, Đại Hàm, Bà Mụ
(1.357 thước), Ong Giao (1.100 thước), Hoành Sơn (1.044 thước), Keo Nưa (725
thước.), Rú Lâm (508 thước), Vàng, Rú Coi, Thiên Cầm, Nam Giới, Lạc Sơn, Trạm
Voi, Cẩm, Cao Vọng, đèo Ngang....
Sông ngòi trong tỉnh cũng giống như của Nghệ An, giòng sông ngắn nhưng hạ lưu
chảy ra biển bằng cửa lớn. Những sông đáng kể là sông Con, Ngàn Phố, Ngàn Sâu,
La Giang, Rào Con, Khe Trời, Rào Bầu Nước, Khe Canh, Rào Mốc, hai sông Cửa Sót
và Cửa Khẩu chảy ra hai cửa cùng tên....
Khí hậu ở đây thay đổi luôn, mùa mưa từ tháng Chín đến tháng Mười Hai; các tháng
Tám, Chín, Mười hay có bão. Tháng Một, Hai và Ba tương đối ấm áp. Tháng Tư Năm
mưa rào gặp núi dốc nên thường có lụt bất ngờ. Mùa khô tháng Sáu, Bảy, có gió
Lào rất khô nóng.
Hai quốc lộ 1 và 8 là trục giao thông quan trọng để di chuyển đến các tỉnh lân cận.
Dân Cư - Kinh Tế
Ngoài người Kinh sinh sống phần đông trong tỉnh, còn có một số sắc dân khác như
người Mường, Thái, Mèo.... Dân chúng theo đạo Phật, Thiên Chúa, thờ phụng Thần
linh và Tổ tiên.
Những vùng trồng nhiều lúa tập trung ở các huyện Nghi Xuân, Đức Thọ, Can Lộc,
Thạch Hà và Cẩm Xuyên. Hoa màu phụ là khoai lang, lạc (đậu phọng), ngô, mía,
rau quả, trồng nhiều ở các vùng ven sông biển và đồng bằng như Hương Khê,
Hương Sơn, Thạch Hà. Các loại cây kỹ nghệ như cao su, cà phê, trà, dâu nuôi tằm,
cây dầu, cam, dứa.... được trồng ở Kỳ Anh, Đức Thọ, Hương Khê, Hương Sơn. Cam
và bưởi ở Chu Lễ, gần huyện Hương Khê ngon có tiếng.
Rừng Hà Tĩnh có lâm sản các loại như gỗ lim, củ nâu, gụ, mây, tre, nứa; một số cây

nhạc réo rắt trên trời và đặt tên núi là Thiên Cầm (đàn trời). Đây cũng là nơi Hồ
Quý Ly chạy trốn và bị bắt. Thành đá Chăm Pa: Thuộc huyện Kỳ Anh, vẫn còn vết
tích thành đá do người nước Chăm Pa xây. Ngoài ra còn có thành Định Cầu, là trấn
sở Nghệ An vào đầu nhà Lê. Đất Hà Tĩnh là quê quán của nhiều danh nhân đã góp
phần rất lớn trong việc giữ nước và phát triển đất nước qua nhiều lãnh vực:
Huyện Can Lộc: Làng Đô Liêu, Bùi Cầm Hổ, danh sĩ đời vua Lê Thánh Tông; khi ông
mất, dân chúng lập đền thờ ông gần núi Hồng Lĩnh để ghi ơn người đã hướng dẫn
dân trong vùng đào một con kinh dẫn nước vào đồng ruộng khá lớn. Can Lộc còn là
quê Đặng Minh Khiêm, danh sĩ đời vua Lê Thánh Tông, con ông Đặng Chiêm (cũng
là một danh thần triều Lê, thuộc dòng dõi anh hùng Đặng Dung); tác giả Việt Giám
Vịnh Sử thi tập, tập thơ vịnh Nam sử đầu tiên ở nước ta.
Huyện Nghi Xuân có làng Tiên Điền, quê thi hào Nguyễn Du, danh sĩ thời Nguyễn
sơ, tác giả Đoạn Trường Tân Thanh, Thanh Hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc
Hành tạp lục; nay còn mộ của ông tại nơi sinh quán. Nguyễn Du có hai người cháu
đều là danh sĩ cùng thời; Nguyễn Điền, tác giả các sách Quan Hải tập, Minh Nguyên
phổ, Thiên Địa Nhân Vật Sự Chi và Nguyễn Thiện, tác giả Đông Phủ thi tập, Huyền
Cơ Đạo Thuật bí thư. Cùng huyện, có làng Uy Viễn là quê của Nguyễn Công Trứ, tài
kiêm văn võ, dẹp giặc xây làng được dân chúng nhớ ơn, làm thơ rất giỏi trong triều
Nguyễn. Nguyễn Công Trứ trước tác rất nhiều trong cuộc đời đầy thăng trầm mà
luôn luôn tích cực yêu nước thương dân và vui sống trong mọi hoàn cảnh. Ông là
tác giả của hàng trăm bài hát nói, hơn 50 bài thơ Đường luật, một số phú, câu đối
và bản tuồng.
Huyện Đức Thọ: Làng Trường Lưu, Nguyễn Huy Oánh, danh sĩ đời Lê, tác giả các
sách Quốc Sử toát yếu, Tiêu Tương bát vịnh, Thạch Đình Di Cảo, Tính Lý toản yếu.
Ông có người con là Nguyễn Huy Tự, danh sĩ thời vua Lê Hiển Tông và vua Quang
Trung Nguyễn Huệ, tác giả Hoa Tiên truyện; ông còn là vị tướng tài từng dẹp yên
giặc cướp ở Tuyên Quang, Hưng Hóa. Làng Lạc Thiên là quê Lê Văn Huân, nhà cách
mạng kháng Pháp, từng tham gia cuộc chống thuế ở miền Trung năm 1908 và bị
bắt đày đi Côn Đảo; sau khi được thả, ông tiếp tục đấu tranh và lại bị giặc bắt; để
bảo vệ cơ sở và giữ tròn danh tiết, ông móc ruột tự tử tại nhà giam Hà Tĩnh, ngày