B GIÁO D C VÀ ðÀO T O
TRƯ NG ð I H C KINH T QU C DÂN

NGUY N TH NHUNG

GI I PHÁP XÓA ðÓI GI M NGHÈO
NH&M PHÁT TRI'N KINH T ( XÃ H I
* CÁC T+NH TÂY B,C VI-T NAM
CHUYÊN NGÀNH: KINH T CHÍNH TR
MÃ S : 62.31.01.01

LU9N ÁN TI N SĨ KINH T

Hà N
Tuy nhiên, trong quá trình phát tri3n kinh td ` xã h i hi!n nay, tình trrng
chênh l!ch giàu – nghèo ngày m t gia tăng và s phát tri3n không ñ2ng ñ0u giha
các vùng ngày càng l8n nên ti0m ”n nhhng nguy cơ h u qu xã h i khó lư9ng.
Trong khi, XðGN v,n ñang là v&n ñ0 thách th c l8n ñ(i v8i nư8c ta, ñsc bi!t là %
Tây Bpc. Theo s( li!u báo cáo th(ng kê cho th&y, msc dù tình trrng nghèo c5a các
tnnh này ñã gi m nhanh, t 73,4% h nghèo năm 1998 xu(ng 27,3% h nghèo năm
2010, song so v8i c nư8c, thì gi m nghèo % Tây Bpc di~n ra ch m hơn. Năm 1998,
t“ l! h nghèo c5a Tây Bpc b ng 1,96 lln t“ l! h nghèo c5a c nư8c, thì năm 2010
t“ l! này là 2,89 lln. Hơn nha quá trình h i nh p kinh td qu(c td m t mst ñã tro ra
nhhng cơ h i m8i trong phát tri3n kinh td ` xã h i nhưng mst khác lri ti0m ”n không
ít r5i ro, thách th c. ði0u ñó ñòi h¥i ph i có nhhng nghiên c u sâu ñ3 ñưa ra các
quydt ñ7nh phát tri3n KT`XH phù h.p v8i t ng th9i kỳ cũng như v8i t ng ñ7a
phương, t ng nhóm dân cư, t ng vùng lãnh thf… nh m v a ñ m b o TTKT v a
ñ m b o XðGN nhanh, b0n vhng và th c hi!n t(t công b ng xã h i (CBXH). Chính
vì v y vi!c nghiên c u nhhng gi i pháp XðGN nh m phát tri n KT XH
Vi t Nam ñang có ý nghĩa c&p bách, thidt th c c v0 lý lu n và th c ti~n.

Tây B c


2

2. Mtc ñích và nhicm vt nghiên cfu cqa luvn án
2.1. M&c ñích
Lu n án làm rõ m(i quan h! giha XðGN và phát tri3n KT`XH, th c trrng
XðGN và vai trò c5a nó ñ(i v8i phát tri3n KT`XH % Tây Bpc Vi!t Nam ñ3 ñưa ra
phương hư8ng và nhhng gi i pháp cơ b n ñ3 th c hi!n XðGN nh m phát tri3n KT`
XH % các tnnh này.

2.2. Nhi m v&

v8i phát tri3n KT`XH % Tây Bpc; khó khăn hrn chd trong vi!c XðGN nh m phát
tri3n KT`XH % Tây Bpc.
` V0 không gian: Trong khuôn khf lu n án tidn sĩ, tác gi th c hi!n các
nghiên c u tri 4 tnnh Tây Bpc theo phân vùng kinh td, bao g2m: Lai Châu, ði!n
Biên, Sơn La, Hòa Bình (sau ñây g4i t t là Tây B c).
` S( li!u nghiên c u trong nhhng năm ñfi m8i, ch5 ydu t 2000 ñdn nay.

4. Phương pháp nghiên cfu
` Lu n án l&y nhhng nguyên lý, quan ñi3m duy v t bi!n ch ng và duy v t
l7ch s), nhhng thành t u c5a kinh td h©c phát tri3n và kinh td h©c hi!n ñri làm
phương pháp lu n chung. L&y phương pháp tr u tư.ng hóa, phân tích và tfng h.p,
lôgic và l7ch s), so sánh, th(ng kê… làm phương pháp lu n tr c tidp.
` Lu n án tidn hành nghiên c u các cách tidp c n khác nhau c5a các nhà khoa
h©c, các tf ch c trong và ngoài nư8c v0 XðGN và phát tri3n KT`XH. Phân tích
th c ti~n XðGN và phát tri3n KT`XH % Vi!t Nam và % m t s( nư8c trên thd gi8i,
ñ3 ñưa ra các gi i pháp cơ b n ñ3 XðGN nh m phát tri3n KT`XH % Tây Bpc.
` Lu n án s) d*ng các phương pháp nghiên c u truy0n th(ng như: tidp c n,
so sánh, kdt h.p v8i các mô hình hi!n ñri trong phân tích ñ3 làm rõ nhhng tác ñ ng
c5a XðGN trong quá trình phát tri3n KT`XH hi!n nay.
` Lu n án còn s) d*ng các tài li!u ñi0u tra th c&p như s( li!u th(ng kê các
năm c5a c nư8c cũng như s( li!u th(ng kê c5a 4 tnnh Tây Bpc; các báo cáo v0 tình
hình phát tri3n KT`XH và kdt qu th c hi!n các chương trình, DA gi m nghèo c5a
các tnnh, các B ngành và c5a các Ban chn ñro gi m nghèo c5a 4 tnnh Tây Bpc.
ð2ng th9i lu n án s) d*ng phương pháp ñi0u tra, kh o sát, ph¥ng v&n cán b qu n
lý các c&p và ngư9i dân % b(n tnnh Tây Bpc (Thông qua các phidu ñi0u tra) ñ3 ñánh
giá th c trrng v0 tình hình phát tri3n KT`XH và ñánh giá tác ñ ng, hi!u qu c5a các
chính sách XðGN % các tnnh Tây Bpc.


4

T~NG QUAN NGHIÊN C•U V XÓA ðÓI GI M NGHÈO VÀ PHÁT
TRI'N KINH T ( XÃ H I
1.1. K_t quR nghiên cfu cqa các tác giR và t• chfc quwc t_
ðói nghèo không chn t2n tri dư8i chd ñ công xã nguyên th5y, chidm hhu nô
l!, phong kidn, … v8i trình ñ l c lư.ng s n xu&t (LLSX) lrc h u, kém phát tri3n
mà ngay trong th9i ñri công nghi!p hóa, hi!n ñri hóa v8i trình ñ khoa h©c k– thu t
công ngh! phát tri3n như hi!n nay, ñói nghèo v,n t2n tri ngay c % các nư8c phát
tri3n. Vì v y, t xưa ñdn nay XðGN luôn là v&n ñ0 ñư.c nhi0u nư8c, nhi0u nhà
nghiên c u trên thd gi8i và Vi!t Nam quan tâm nghiên c u. Tuy nhiên % mši th9i
ñri, mši qu(c gia lri có nhhng quan ni!m, cách gi i quydt v&n ñ0 XðGN khác nhau
tùy thu c vào quan ñi3m phát tri3n KT`XH c5a mình.

1.1.1. Nh8ng nghiên c/u v9 nghèo ñói và xóa ñói gi m nghèo
Ngay t nhhng năm 50 c5a thd k“ XIX, K.Marx và Ph.Ăngghen ñã vidt v0
tình trrng nghèo khf và cùng c c c5a giai c&p vô s n và ngư9i lao ñ ng khi s(ng
dư8i ách th(ng tr7 c5a ch5 nghĩa tư b n ñã ph i bán s c lao ñ ng c5a mình cho ch5
tư b n ñ0 kidm s(ng, như tác ph”m nfi tidng là Kinh td h©c và Tridt h©c (1860`
1895), r2i tác ph”m “B,n th,o kinh t2 3 tri2t hUc”, 1844 c5a K.Marx [61] hay tác
ph”m “Tình c,nh giai cCp lao ñ ng 8 Anh”, 1845 c5a ông và Ph.Ăngghen [63].
Trong các tác ph”m trên và hàng lort &n ph”m khác, các ông ñã chn rõ s phân hóa
hai c c giàu – nghèo ñó là: Tích lũy giàu có t t ñ c5a giai c&p tư s n và tích lũy s
bln cùng c c ñ c5a giai c&p vô s n và ngư9i lao ñ ng. Do chd ñ tư hhu TBCN v0
TLSX và chd ñ áp b c bóc l t c5a giai c&p tư s n nên ngư9i lao ñ ng b7 tư8c ñort
hdt TLSX rơi vào tình trrng bln cùng bu c ph i bán s c lao ñ ng ñ3 kidm s(ng.
Trong “Tuyên ngôn c5a ð ng C ng s n”[60], “Lao ñ ng làm thuê và tư b n”[62],
K.Marx và Ph.Ăngghen ñã ñ0 c p nhi0u lln ñdn tình c nh ñói nghèo c5a ngư9i vô
s n, c5a ngư9i lao ñ ng làm thuê, nh&t là v&n ñ0 lao ñ ng b7 tha hóa.


6



7

thôn. Phương pháp này nh&n mrnh vào vi!c s) d*ng các công c* th(ng kê, xã h i
h©c, nhân ch5ng h©c, kinh td như thd nào ñ3 nghiên c u xã h i nông thôn ñrt hi!u
qu . Nói v0 các thí ñi3m th c hi!n % phía Tây vùng Sahel % châu Phi.
Còn

Christensen,

Hanne v8i

nghiên

c u

“The

Reconstruction

of

Afghanistan: A Chance for Rural Afghan Women” (Geneva: United Nations
Institute for Social Development, 1990) [127] ñã nghiên c u công cu c c i tf ñ&t
nư8c Apganixtan và ñ9i s(ng nhhng ngư9i t7 nrn Apghan % Pakistan, vai trò ngư9i
ph* nh trong gia ñình và xã h i sau ñó ñưa ra bài h©c và khuydn ngh7 cho quy0n l.i
c5a ph* nh nông thôn trong công cu c xây d ng lri nông thôn.
Tri h i ngh7 v0 ch(ng ñói nghèo do ƒy ban kinh td `xã h i khu v c châu Á `
Thái Bình Dương (ESCAP) tri Băng C(c Thái Lan (di~n ra t ngày 15`17 tháng 9`

trong phân ph(i thu nh p.
Trong cu(n “Kinh t2 hUc cHa các nư?c phát tri.n”, (Nhà xu&t b n Th(ng kê,
1998) [42] E.Wayne Nafziger ñã phân tích khá c* th3 s nghèo ñói và b&t công v0
thu nh p % các nư8c ñang phát tri3n, xác ñ7nh các nhóm nghèo ñói, nguyên nhân
nghèo ñói, tình hình nghèo ñói % khu v c nông thôn, tình hình nghèo ñói theo gi8i,
h u qu c5a tình trrng nghèo ñói và các chính sách bi!n pháp gi m nghèo.
Còn Sachwald, Denis Cogneau và Jean Pierre Cling trong cu(n “Chính sách
và chi2n lưbc gi,m bCt bình ñqng và nghèo khe” (sách d7ch` NXB Chính tr7 qu(c
gia 2003) ñã phân tích m(i quan h! giha toàn clu hoá, b&t bình ñ•ng và nghèo khf;
nhhng hrn chd c5a các sáng kidn qu(c td m8i trong vi!c gi m ñói nghèo...
Tác gi

Khan, Mahmood Hasan năm 2001 có cu(n “Rural poverty in

developing countries: Implication for public policy” [137] thì lri ñi sâu phân tích v0
s nghèo ñói % vùng nông thôn các qu(c gia ñang phát tri3n, v0 các drng ngư9i
nghèo, tài s n c5a ngư9i nghèo, nguyên nhân c5a s nghèo ñói, các chính sách
XðGN & các ydu t( cln thidt trong chính sách XðGN.
Trong khi Dollar, D. và Kraay, A. v8i cu(n “Growth is Good for the Poor”,
(Journal of Economic Growth, 2002) [133], lri nghiên c u trên 92 qu(c gia qua b(n
th p k“ v0 thu nh p bình quân c5a nhóm nghèo nh&t tăng tương ng v8i thu nh p
trung bình và nh&n mrnh tlm quan tr©ng c5a TTKT v8i XðGN ñ3 cho th&y thu
nh p bình quân c5a nhóm nghèo nh&t tăng tương ng v8i thu nh p trung bình % các
nư8c này ñư.c gih % khu v c, th9i gian, m c thu nh p và t“ l! tăng trư%ng. Tuy các


9

tác gi ñã xem xét m t s( ydu t( thư9ng không cân ñ(i l.i ích ngư9i nghèo nh&t
trong xã h i, nhưng lri th&y r&t ít b ng ch ng tác d*ng c5a chúng.


ninh lương th c % Vi!t Nam và Châu Phi, vai trò c5a TTKT trong XðGN cũng như
phân tích v0 ngu2n v(n vi!n tr. phát tri3n và s t n d*ng hi!u qu ngu2n v(n vi!n
tr. (ODA) ñ(i v8i các qu(c gia này.
Trong các nghiên c u k3 trên, c5a các tác gi hlu hdt ñ0u phân tích th c
trrng v0 nghèo và m t s( khía crnh khác v0 m c s(ng c5a n0n kinh td ñ(i v8i các
DTTS % Vi!t Nam ñ2ng th9i chn ra ñư.c nhóm DTTS v,n sŸ chidm hơn m t n)a tn
l! ngư9i nghèo c5a Vi!t Nam. ðsc bi!t có nghiên c u còn có nhhng khuydn cáo v0
s cln thidt ñ3 Chính ph5, các B /ngành, c ng ñ2ng các nhà tài tr. qu(c td cho Vi!t
Nam nên ñánh giá lri phương pháp tidp c n c5a các chính sách và chương trình ñã
thidt kd ñ3 hš tr. ñ2ng bào DTTS.
Ngoài ra còn có r&t nhi0u các tác ph”m, báo cáo nghiên c u v0 v&n ñ0 nghèo
ñói và XðGN như:
` World Bank (1998) v8i tác ph”m “Viet Nam 3 Poverty Assessment and
strategy” [143].
` Chen, S. và Ravallion, M. (1997), “What Can New Survey Data tell Us
about Recent Changes in Distribution and Poverty?” The World Bank Economic
Review; [130].
` Cling, J.P., Razafindrakoto, M., Roubaud, F. (eds) (2003), New
International Poverty Reduction Strategies, Routledge, London/New York; [131]
` Glewwe, P., N. Agrawal, và Dollar, D. (egs) (2004), Economic Growth,
Poverty, và Household Welfare in Vietnam, World Bank Regional và Sectoral
Studies, World Bank, Washington D.C.[134];
Các quan ñi3m v0 nghèo ñói, nguyên nhân và gi i pháp gi m nghèo ñư.c các
nhà nghiên c u c5a các tf ch c qu(c td như WB, ADB, IFM,… nghiên c u và có
nhi0u phương án ñ0 xu&t khác nhau ñ3 th c hi!n công tác XðGN ñ(i v8i các nư8c
ñang phát tri3n trong ñó có Vi!t Nam.

1.1.2. Nh8ng nghiên c/u v9 tăng trư ng và phát tri n
Hơn 200 năm trư8c, trư9ng phái kinh td cf ñi3n ra ñ9i v8i hai ñri di!n tiêu

th7 trư9ng có kh năng t do ñi0u chnnh nhhng m&t cân ñ(i c5a n0n kinh td ñ3 b o
ñ m vi!c làm m t cách ñly ñ5” [23, tr68].
Còn David Ricardo (1772`1823) thì “ñư.c coi là tác gi cf ñi3n xu&t spc
nh&t” [23, tr69]. Ông kd th a các tư tư%ng c5a Adam Smith, và ch7u nh hư%ng tư


12

tư%ng v0 dân s( h©c c5a T.R Malthus (1776`1834). Năm 1817 ông xu&t b n tác
ph”m nfi tidng “Nh>ng nguyên lý cHa kinh t2 chính tra hUc và thu2 khóa”. ðây là
m t tác ph”m cf ñi3n xu&t spc nh&t vidt v0 tăng trư%ng và phát tri3n. Cũng như Adam
Smith, ông coi tr©ng t do hóa kinh td và thương mri. “Trên cơ s% phát tri3n lý thuydt
“l.i thd tuy!t ñ(i” c5a Adam Smith, ông ñã ñưa ra lý thuydt v0 “l.i thd so sánh” trong
thương mri qu(c td” [23, tr70] ` m t trong nhhng lý thuydt “có ý nghĩa to l8n c v0
th c ti~n” [23, tr70]. Trong tác ph”m c5a mình, “ông coi ñ&t ñai, lao ñ ng, tư b n,
tidn b

k– thu t và môi trư9ng, th3 chd KT`XH là các nhân t( tác ñ ng ñdn

TTKT”[23, tr69]. Do ñó, theo ông b&t c bi!n pháp nào có th3 thúc ñ”y vi!c nâng cao
năng su&t c n biên như: c i tro nông nghi!p, áp d*ng máy móc, nh p ngũ c(c giá r‘,
gi m thud và chi tiêu công c ng, ñ0u làm tăng l.i nhu n, t ñó tăng t“ l! hình thành
tư b n, thúc ñ”y TTKT. Msc dù xu&t phát t góc ñ phân ph(i thu nh p ñ3 nghiên
c u TTKT, nhưng ông v,n ñsc bi!t nh&n mrnh tích lu– tư b n là nhân t( ch5 ydu
quydt ñ7nh s TTKT còn các chính sách c5a Chính ph5 không có tác ñ ng quan tr©ng
t8i hort ñ ng c5a n0n kinh td. Nhhng quan ñi3m cơ b n c5a David Ricardo v0 TTKT
th3 hi!n r ng: Nông nghi!p là ngành kinh td quan tr©ng nh&t. Tác ph”m cũng chn ra
r ng l.i nhu n là ñ ng cơ và ñi0u ki!n c5a tích lũy, ngu2n tích lũy là l.i nhu n; xã
h i cln có s c m% r ng s n xu&t, m% r ng quy mô s n xu&t ñ3 tăng cư9ng tích lũy.
Cùng th9i ñó, K.Marx (1818`1883) là m t nhà xã h i h©c, chính tr7 h©c, l7ch

ñ ng (1882).[44]
ði3n hình cho trư9ng phái tân cf ñi3n là m t h©c gi kinh td lši lrc nhhng
năm 30 c5a thd k“ XX ngư9i M– g(c Do Thái Robert Solow. Ông ñã dùng các bidn
s( ñ3 ñánh giá vai trò c5a các nhân t( s n xu&t ñ(i v8i TTKT ñ2ng th9i cũng nêu
b t vai trò c5a tidn b công ngh! ñ(i v8i TTKT. Tuy ñã ch ng minh ñư.c vai trò
c5a tidt ki!m, tăng dân s( và tidn b công ngh! ñ(i v8i TTKT và rút ra vai trò quydt
ñ7nh c5a tidn b công ngh! ñ(i v8i TTKT cũng như vi!c gi i thích tính ch&t h i t*
c5a các n0n kinh td. Song lý thuydt c5a ông mâu thu,n v8i th c ti~n vì n0n kinh td
cu(i cùng ñrt ñdn trrng thái fn ñ7nh (m c cân b ng tăng trư%ng như nhau).
Nhhng nghiên c u TTKT theo quan ñi3m hi!n ñri ra ñ9i và phát tri3n ch5
ydu trên cơ s% lý lu n kinh td h©c c5a nhà kinh td h©c Anh John Maynard Keynes
(1884`1946). Khi nhhng năm 30 (1929`1933) c5a thd k“ XX, cu c kh5ng ho ng
kinh td thd gi8i ñã ch ng t¥ r ng h©c thuydt “T ñi0u tidt” n0n kinh td c5a các


14

trư9ng phái cf ñi3n và tân cf ñi3n là không phù h.p, lý thuydt v0 “Bàn tay vô hình”
c5a A.Smith tr% nên kém hi!u qu . ðòi h¥i các nhà kinh td ph i ñưa ra các h©c
thuydt m8i phù h.p hơn. Năm 1936, tác ph”m “Lý thuy2t chung v) vi9c làm, lãi
suCt và ti)n t9” c5a John Maynard Keynes [135] ra ñ9i ñã ñánh d&u m t trang m8i
c5a h©c thuydt kinh td v0 lý thuydt tăng trư%ng hi!n ñri. J.M.Keynes ñã ph n bác
quan ñi3m nghiên c u các hành vi cá nhân hay hành vi trong t ng b ph n mà suy
ra nhhng v&n ñ0 c5a n0n kinh td. Ông cho r ng nghiên c u n0n kinh td ph i ñ ng
trên tfng th3 c5a n0n kinh td. Ông là ngư9i ñ0 ra kinh td h©c và mô hình c5a n0n
kinh td th7 trư9ng. Ông ñã ñưa ra lý thuydt v0 TTKT v8i vai trò c5a tfng clu và vai
trò c5a Nhà nư8c ñ(i v8i TTKT. [135]
Tidp ñó, năm 1954 nhà kinh td William Arthur Lewis, trong công cu c “Phát
tri3n kinh td v8i cung lao ñ ng không gi8i hrn”, “ñã ñưa ra mô hình lý thuydt hai
khu v c t p trung vào s chuy3n ñfi c5a n0n kinh td nông nghi!p nông thôn truy0n

` Giai ñorn chín mu2i
` Giai ñorn tiêu dùng cao
Tidp ñó (1971) trong tác ph”m “Chính tra và các giai ñoKn tăng trư8ng”, ông cho
r ng tidp theo “giai ñorn tiêu dùng cao”, cln có thêm m t giai ñorn nha là “giai
ñorn tìm kidm ch&t lư.ng cu c s(ng”. “Trong h©c thuydt c5a mình, ông ñã dùng
tiêu chu”n kinh td ñ3 phân chia các giai ñorn phát tri3n, các ñi0u ki!n và bi!n pháp
chính nên áp d*ng cho m t giai ñorn” [23, tr82] . ðsc bi!t là giai ñorn “c&t cánh”.
W.Rostw chn rõ: “c&t cánh” chính là giai ñorn làm cho n0n kinh td c5a m t nư8c
phá v´ trrng thái trì tr! truy0n th(ng, gi(ng như chidc máy bay r9i kh¥i ñư9ng băng
bay vút lên không trung. Mu(n “c&t cánh” t(t ph i có ñ5 3 ñi0u ki!n liên quan, ñó
là: có tích lũy tư b n tương ñ(i cao; có m t hosc nhi0u ngành chd tro làm ngành
ch5 ñro cho c&t cánh; có m t kdt c&u xã h i và th3 chd chính tr7 ñ m b o cho c&t
cánh. [23, tr82]

1.2. Các k_t quR nghiên cfu trong nưCc
Trên cơ s% tidp thu Ch5 nghĩa Mác ` Lênin và tư tư%ng H2 Chí Minh v0
nghèo ñói và XðGN, các nghiên c u trong nư8c c5a các chuyên gia, các nhà khoa
h©c cũng ñã có nhi0u công trình nghiên c u v0 tình hình nghèo ñói và các gi i pháp
XðGN cho Vi!t Nam. Do ñi lên t m t n0n kinh td lúa nư8c nghèo ñói, nông
nghi!p lrc h u lri còn tr i qua m t th9i gian dài c5a ba cu c chidn tranh ñ2ng th9i


16

thư9ng xuyên gsp thiên tai, bão l*t nên v&n ñ0 nghèo ñói % Vi!t Nam luôn là m(i
quan tâm không chn c5a ð ng và Nhà nư8c mà còn là c5a c c ng ñ2ng qu(c td,
nh&t là trong quá trình phát tri3n KT`XH. ðsc bi!t v8i yêu clu phát tri3n nhanh và
b0n vhng ñang là m*c tiêu xuyên su(t chidn lư.c phát tri3n KT`XH c5a Vi!t Nam
hi!n nay. ð3 làm rõ các cơ s% lý lu n, quan ñi3m và th c ti~n ñ2ng th9i ñ0 xu&t
phương hư8ng, gi i pháp hhu hi!u cho vi!c gi i quydt các v&n ñ0 phát tri3n KT`XH