BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

TÔ HỒNG THIÊN

NGHIÊN CỨU CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN TỔ
CHỨC HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ TOÁN TẠI CÁC
TRƢỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Tp Hồ Chí Minh, năm 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

TÔ HỒNG THIÊN

NGHIÊN CỨU CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN TỔ
CHỨC HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ TOÁN TẠI CÁC
TRƢỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP Ở
VIỆT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Chuyên ngành: Kế toán
Mã ngành: 62.34.03.01

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PGS. TS PHẠM VĂN DƢỢC
2. PGS. TS TRẦN PHƢỚC

Tp Hồ Chí Minh, năm 2017

để tôi hoàn thiện luận án này.
Tôi xin chân thành cảm ơn các Anh, Chị đang làm việc tại Phòng Kế
hoạch – tài chính, Phòng tài vụ của các trường đại học công lập đã cung cấp
cho tôi dữ liệu để tôi hoàn thành luận án.
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn các bạn đồng nghiệp gần xa và gia đình đã
động viên và giúp đỡ tôi để tôi có thể hoàn thành luận án.
Nghiên cứu sinh

TÔ HỒNG THIÊN


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
PHẦN MỞ ĐẦU

1

1. Đặt vấn đề nghiên cúu

1

2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu


1.1.1.1. Những nghiên cứu đã được công bố về HTTT kế toán ở
doanh nghiệp

7

1.1.1.2. Những nghiên cứu đã được công bố về HTTT kế toán ở
trường đại học

14

1.1.2. Nhận xét về những nghiên cứu đã được công bố ở nước ngoài về
HTTT kế toán

16

1.2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong nước

18

1.2.1. Nội dung các nghiên cứu trước có liên quan đến đề tài luận án

18


iv

1.2.1.1. Những nghiên cứu đã được công bố về HTTT kế toán ở
doanh nghiệp

18

28

Chƣơng 2: Cơ sở lý thuyết

29

2.1. Lý thuyết nền vận dụng trong luận án

29

2.1.1. Lý thuyết về hệ thống thông tin

29

2.1.1.1. Nội dung lý thuyết về hệ thống thông tin

29

2.1.1.2. Vận dụng lý thuyết về HTTT vào nội dung luận án

29

2.1.2. Lý thuyết thông tin bất cân xứng

30

2.1.2.1. Nội dung lý thuyết thông tin bất cân xứng

30



2.1.5. Lý thuyết ngẫu nhiên

33

2.1.5.1. Nội dung lý thuyết ngẫu nhiên

33

2.1.5.2. Vận dụng lý thuyết ngẫu nhiên vào nội dung luận án

34

2.2. Tổ chức hệ thống thông tin kế toán

34

2.2.1. Hệ thống thông tin

34

2.2.2. Hệ thống thông tin kế toán

35

2.2.2.1. Một số quan điểm về HTTT kế toán

35

2.2.2.2. Các thành phần của HTTT kế toán

40

2.3. Tổng quan về trường ĐHCL

45

2.3.1. Khái niệm về trường ĐHCL và mục tiêu giáo dục đại học

45

2.3.1.1. Khái niệm về trường ĐHCL

45

2.3.1.2. Mục tiêu của giáo dục đại học

46

2.3.1.3. Phân bố của các trường ĐHCL ở Việt Nam

46

2.3.2. Tổ chức và quản lý của trường ĐHCL

47


vi

2.3.2.1. Cơ cấu tổ chức và quản lý

2.4.1. Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến HTTT kế toán từ các
nghiên cứu trước

50

2.4.2. Quan điểm tiếp cận các nhân tố được tập hợp từ các nghiên cứu trước

55

2.4.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến tổ chức HTTT kế toán tại các trường
ĐHCL ở Việt Nam

57

2.4.4. Mô hình nghiên cứu lý thuyết

62

Kết luận chương 2

63

Chƣơng 3: Phƣơng pháp nghiên cứu

64

3.1. Khung nghiên cứu chung của luận án

64


76

3.3.2. Mô hình nghiên cứu của luận án

83

3.3.3. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu

85

3.3.4. Phương pháp thu thập dữ liệu

91

3.3.4.1. Phương pháp và đối tượng khảo sát

91

3.3.4.2. Phương pháp chọn mẫu và kích thước mẫu

91

3.3.4.3. Cách thức thu thập dữ liệu

93

3.3.4.4. Thời gian thu thập dữ liệu

93


98

4.1.2. Kết quả nghiên cứu định lượng

101

4.1.2.1. Thống kê mô tả mẫu khảo sát

101

4.1.2.2. Kiểm tra độ tin cậy của các thang đo

106

4.1.2.3. Phân tích nhân tố

112

4.1.2.4. Đánh giá thang đo tổ chức HTTT kế toán

121

4.1.2.5. Phân tích tương quan và hồi quy

124


viii

4.2. Một số bàn luận từ kết quả nghiên cứu

165

5.1. Kết luận

165

5.2. Kiến nghị

166

5.2.1. Về tổ chức HTTT kế toán

166

5.2.1.1. Hệ thống dữ liệu đầu vào

166

5.2.1.2. Hệ thống xử lý dữ liệu

168

5.2.1.3. Hệ thống lưu trữ dữ liệu

170

5.2.1.4. Hệ thống BCTC

171



Báo cáo tài chính

ĐHCL:

Đại học công lập

ĐVSN:

Đơn vị sự nghiệp

GD&ĐT:

Giáo dục và đào tạo

HCM:

Hồ Chí Minh

HCSN:

Hành chính sự nghiệp

HTTT:

Hệ thống thông tin kế toán

NSNN:

Ngân sách Nhà nước


Bảng 2.2 - Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến HTTT kế toán từ các
nghiên cứu trước

53

Bảng 3.1 – Thang đo tổ chức HTTT kế toán tại các trường ĐHCL
ở Việt Nam

73

Bảng 3.2 - Thang đo các nhân tố ảnh hưởng đến tổ chức HTTT kế toán
tại các trường ĐHCL ở Việt Nam

79

Bảng 4.1 – Kết quả khảo sát chuyên gia

99

Bảng 4.2 - Thống kê mô tả các biến đo lường

103

Bảng 4.3 - Đánh giá độ tin cậy của các thang đo

107

Bảng 4.4a - KMO and Bartlett's Test của các nhân tố ban đầu


Bảng 4.8b – Tổng phương sai trích của thang đo tổ chức HTTT kế toán

122

Bảng 4.9 - Tương quan giữa hệ thống dữ liệu đầu vào và các nhân tố

126

Bảng 4.10a - Kết quả R Square của hệ thống dữ liệu đầu vào

127

Bảng 4.10b - Kiểm định ANOVA hệ thống dữ liệu đầu vào

127


xi

Bảng 4.10c - Kết quả hồi quy giữa hệ thống dữ liệu đầu vào và các nhân tố

127

Bảng 4.11 - Tương quan giữa hệ thống xử lý dữ liệu và các nhân tố

128

Bảng 4.12a - Kết quả R Square của hệ thống xử lý dữ liệu

129


135

Bảng 4.16b - Kiểm định ANOVA của hệ thống BCTC

135

Bảng 4.16c - Kết quả hồi quy giữa hệ thống BCTC và các nhân tố

135

Bảng 4.17 - Tương quan giữa các nhân tố và tổ chức HTTT kế toán

137

Bảng 4.18a - Kết quả R Square của tổ chức HTTT kế toán

138

Bảng 4.18b - Kiểm định ANOVA tổ chức HTTT kế toán

139

Bảng 4.18c - Kết quả hồi quy giữa tổ chức HTTT kế toán và các nhân tố

139

Bảng 4.19 - Tổng hợp kết quả kiểm định giả thuyết

144

SỐ HIỆU

TÊN HÌNH

Trang

Hình 1.1 - Mô hình nghiên cứu của Rapina

12

Hình 1.2 - Mô hình của DeLone và McLean

13

Hình 1.3 - Mô hình nghiên cứu của Nunung Nurhayati

14

Hình 2.1 - Biểu đồ phân bố các trường ĐHCL ở Việt Nam

47

Hình 2.2 - Mô hình nghiên cứu của Xu và cộng sự

62

Hình 2.3 - Mô hình nghiên cứu của Komala

63


là cơ chế, chính sách của Nhà nước mở ra, tạo cơ hội cho các trường đại học công
lập nâng cao tính tích cực chủ động, sáng tạo trong quản lý tài chính và tài sản của
đơn vị; sử dụng có hiệu quả phần vốn ngân sách được giao; phát triển nguồn thu
thông qua việc đa dạng hoá các hoạt động sự nghiệp; đồng thời nâng cao chất lượng
đào tạo, huy động được nhiều nguồn vốn để đầu tư, tăng cường cơ sở vật chất, đổi
mới trang thiết bị… bằng các hoạt động hợp tác liên doanh, liên kết. Cùng với việc
khai thác các nguồn thu, nhiều trường đại học công lập cũng đã xây dựng quy chế
chi tiêu nội bộ, các quy trình quản lý nhằm tiết kiệm chi phí. Từ đó, từng bước giảm
dần sự bao cấp của Nhà nước, tăng thu nhập cho cán bộ, giảng viên, công chức
trong đơn vị.
Phát huy hơn nữa khả năng tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại
học công lập, ngày 24 tháng 10 năm 2014 Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành
Nghị quyết số 77/NQ - CP, thí điểm đổi mới cơ chế hoạt động đối với các cơ sở
giáo dục đại học công lập giai đoạn 2014 – 2017. Theo tinh thần của nghị quyết
này, về mặt tài chính các trường đại học công lập ở Việt Nam phải chủ động cân đối
nguồn thu, nguồn chi theo hướng từ một nguồn thu có sự tài trợ của ngân sách Nhà
nước sang cơ chế nguồn thu dựa hoàn toàn vào học phí cũng như nguồn thu từ các
hoạt động dịch vụ khác của nhà trường.
Với điều kiện hoạt động theo cơ chế tự chủ tài chính toàn diện, đòi hỏi các
trường ĐHCL phải nhanh chóng đổi mới các công cụ quản lý sao cho phù hợp với
điều kiện thực tế. Hệ thống thông tin kế toán là một trong những công cụ đắc lực
cung cấp thông tin kế toán đầy đủ, kịp thời không chỉ phục vụ cho lãnh đạo nhà
trường thực hiện chức năng quản lý kinh tế, tài chính tại đơn vị một cách hiệu quả,
giúp cho việc đánh giá tình hình thực hiện nhiệm vụ kế hoạch, tình hình chấp hành


2

chế độ tài chính, sử dụng hiệu quả nguồn thu; mà còn cung cấp thông tin về tài chính
cho các nhà tài trợ nhằm tiếp cận được nguồn vốn vay để đầu tư phát triển cơ sở hạ

 Câu hỏi nghiên cứu
Để thực hiện được mục tiêu nghiên cứu như đã nêu trên, luận án đặt ra hai
câu hỏi nghiên cứu cần được giải quyết:
Câu hỏi 1: Những nhân tố nào ảnh hưởng đến tổ chức HTTT kế toán tại các
trường ĐHCL ở Việt Nam?
Câu hỏi 2: Mức độ ảnh hưởng của những nhân tố này đến tổ chức HTTT kế
toán tại các trường ĐHCL ở Việt Nam như thế nào?
3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
 Đối tƣợng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là các nhân tố ảnh hưởng đến tổ chức
HTTT kế toán tại các trường ĐHCL ở Việt Nam và mức độ ảnh hưởng của các nhân
tố này đến tổ chức HTTT kế toán.
 Phạm vi nghiên cứu
Tổ chức HTTT kế toán là một phạm vi rộng lớn bao gồm nhiều công việc
khác nhau, do vậy trong phạm vi nghiên cứu này, luận án chỉ tập trung vào nội dung
tổ chức HTTT kế toán tại các trường ĐHCL bao gồm tổ chức hệ thống dữ liệu đầu
vào, tổ chức hệ thống xử lý dữ liệu, tổ chức hệ thống lưu trữ dữ liệu, tổ chức hệ
thống thông tin đầu ra. Riêng hệ thống thông tin đầu ra chỉ nghiên cứu về hệ thống
BCTC chứ không nghiên cứu các báo cáo kế toán quản trị.
Về phạm vi khảo sát, luận án tiến hành khảo sát những người đang làm công
tác kế toán tại các trường ĐHCL trên phạm vi cả nước. Trong đó, tập trung nhiều
nhất là các trường ĐHCL lớn ở thành phố Hồ Chí Minh, kế đến là một số trường
ĐHCL đại diện ở khu vực miền Bắc, miền Trung, Tây Nguyên và Đồng bằng sông
Cửu Long.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu


4

Luận án được thực hiện thông qua hai giai đoạn: nghiên cứu tổng thể bằng

các thang đo của các nhân tố ảnh hưởng đến tổ chức HTTT kế toán tại các trường
ĐHCL.
- Xây dựng mô hình nghiên cứu của luận án gồm 7 nhân tố ảnh hưởng đến tổ chức
HTTT kế toán tại các trường ĐHCL: (1) nhân viên kế toán; (2) nhà quản lý kế toán
(3) công nghệ thông tin; (4) môi trường làm việc; (5) hệ thống văn bản pháp quy;
(6) chuyên gia tư vấn; (7) ban giám hiệu.
- Kiểm định mô hình phản ánh mối liên hệ giữa các nhân tố đến tổ chức HTTT kế
toán tại các trường ĐHCL, đồng thời xác định mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố
đến tổ chức HTTT kế toán tại các trường ĐHCL ở Việt Nam.
Ý nghĩa thực tiễn:
Luận án góp phần giải quyết một số vấn đề sau:
- Đánh giá thực tế về tổ chức HTTT kế toán tại các trường ĐHCL và các nhân tố
ảnh hưởng đến HTTT kế toán tại các đơn vị này thông qua khảo sát ý kiến của
những người đang trực tiếp điều hành và vận hành HTTT kế toán.
- Kết quả nghiên cứu của mô hình đã chỉ ra 4 trong số 7 nhân tố có mức độ ảnh
hưởng đáng kể đến tổ chức HTTT kế toán tại các trường ĐHCL, ảnh hưởng mạnh
nhất là nhà quản lý kế toán, người trực tiếp tổ chức và điều hành HTTT kế toán; kế
đến là hệ thống văn bản pháp quy, các văn bản pháp luật kế toán chi phối việc tổ
chức HTTT kế toán; tiếp theo là công nghệ thông tin, những thiết bị điện tử, tin học
hỗ trợ cho việc tổ chức HTTT kế toán một cách thuận lợi và đạt hiệu quả cao từ
khâu tiếp nhận, xử lý, lưu trữ dữ liệu đến việc cung cấp thông tin kế toán; cuối cùng
là nhân tố ban giám hiệu, người phê duyệt các vấn đề có liên quan đến tổ chức
HTTT kế toán tại các trường ĐHCL.
6. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận án bao gồm 5 chương, cụ thể như sau:


6

Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu đã công bố, trong chương này luận án giới