HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

DƯƠNG HOÀNG HƯƠNG

PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
Ở TỈNH PHÚ THỌ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ PHÁT TRIỂN

HÀ NỘI - 2017


HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

DƯƠNG HOÀNG HƯƠNG

PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
Ở TỈNH PHÚ THỌ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ PHÁT TRIỂN
Mã số: 62 31 01 05

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. NGUYỄN THỊ HƯỜNG

HÀ NỘI - 2017


LỜI CAM ĐOAN


đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

26

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH
BỀN VỮNG Ở ĐỊA PHƯƠNG CẤP TỈNH

30

2.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của phát triển du lịch bền vững

30

2.2. Nội dung và tiêu chí đánh giá phát triển du lịch bền vững

44

2.3. Những yếu tố cơ bản tác động, ảnh hưởng đến phát triển du lịch bền vững

57

2.4. Kinh nghiệm từ một số mô hình phát triển du lịch bền vững và không
bền vững

61

Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG Ở TỈNH
PHÚ THỌ

68

149

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN
ĐẾN LUẬN ÁN

151

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

152

PHỤ LỤC

164


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

ASEAN

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

CHERPLAN Dự án Tăng cường Di sản văn hóa thông qua Kế hoạch và Quản lý
Môi trường
ESRT

Chương trình Phát triển Năng lực Du lịch có Trách nhiệm với Môi
trường và Xã hội

EU


UNWTO

Tổ chức du lịch thế giới của Liên hiệp quốc

VH,TT&DL Văn hóa, Thể thao và Du lịch
WCED

Ủy ban Môi trường và Phát triển thế giới

WWF

Quỹ Quốc tế bảo vệ thiên nhiên


DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang
Bảng 3.1: Doanh thu du lịch Phú Thọ giai đoạn 2006 - 2015

77

Bảng 3.2: Giá trị tăng thêm ngành du lịch Phú Thọ và tỷ trọng trong nền
kinh tế của tỉnh giai đoạn 2006 - 2015

78

Bảng 3.3: Danh mục các tuyến du lịch đang được khai thác

80


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Trang
Biểu đồ 3.1: Cơ cấu dân số và lao động tỉnh Phú Thọ năm 2015

68

Biểu đồ 3.2: Tốc độ tăng trưởng GRDP giai đoạn 2011 - 2015

69

Biểu đồ 3.3: Tăng trưởng doanh thu du lịch giai đoạn 2006 - 2015

77

Biểu đồ 3.4: Giá trị tăng thêm du lịch giai đoạn 2006 -2015

78

Biểu đồ 3.5: Tăng trưởng tổng lượng khách du lịch giai đoạn 2006 - 2015

93

Biểu đồ 3.6: Tăng trưởng khách du lịch nội địa giai đoạn 2006 - 2015

93

Biểu đồ 3.7: Tăng trưởng khách du lịch quốc tế giai đoạn 2006 - 2015


phi vật thể độc đáo khác. Sự đa dạng, phong phú về tài nguyên du lịch, thuận lợi về
vị trí địa lý và giao thông là cơ sở, điều kiện quan trọng để Phú Thọ có thể trở thành
một trong những trọng điểm du lịch quốc gia, phát triển du lịch thành ngành kinh tế
mũi nhọn của tỉnh. Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020,
tầm nhìn đến năm 2030 do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt cũng đã xác định Phú
Thọ là một trong các địa bàn trọng điểm phát triển du lịch của cả nước [89, tr.7].


2
Nhận thức được những tiềm năng, lợi thế về du lịch và lợi ích do du lịch đem
lại, tỉnh Phú Thọ đã có nhiều chủ trương, chính sách, giải pháp cụ thể đẩy mạnh
phát triển ngành kinh tế quan trọng này và đã đạt những kết quả đáng ghi nhận.
Nhiều năm qua, lượng khách du lịch liên tục tăng trưởng với tốc độ khá, doanh thu,
giá trị tăng thêm cũng đạt mức tăng trưởng cao; cơ sở vật chất phát triển; vốn đầu tư
cho du lịch tăng đều qua các năm và theo hướng đẩy mạnh xã hội hoá khá rõ nét…
Tuy nhiên, so với tiềm năng, sự phát triển của du lịch Phú Thọ chưa đạt được
mức tương xứng và còn nhiều hạn chế đáng kể trên các mặt: Chất lượng và tính đa
dạng của sản phẩm du lịch, chất lượng và tính đồng bộ của hệ thống cơ sở vật chất,
chất lượng nguồn nhân lực ngành du lịch, công tác quản lý hoạt động du lịch, mối
quan hệ liên kết, tính cạnh tranh trên thị trường…Đặc biệt, từ góc độ phát triển bền
vững, hoạt động du lịch tỉnh Phú Thọ đang bộc lộ những vấn đề đáng quan tâm:
Tăng trưởng của ngành du lịch chưa vững chắc; tốc độ và mức độ ổn định của tăng
trưởng du lịch, đóng góp của du lịch cho GRDP của tỉnh đều thấp kém hơn so với
mặt bằng chung cả nước; du lịch Phú Thọ chưa đón bắt và tranh thủ tốt được những
cơ hội từ hội nhập ngày càng sâu rộng và toàn diện của Việt Nam với kinh tế thế
giới; hoạt động du lịch gây không ít tác động tiêu cực tới tài nguyên du lịch, tới môi
trường tự nhiên, xã hội, tới việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá vật thể, phi
vật thể; một số ngoại ứng tiêu cực từ du lịch tới cộng đồng…Những hạn chế, yếu
kém trên ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển du lịch của tỉnh Phú Thọ cả trước mắt
cũng như về lâu dài. Trước tình hình đó, việc nghiên cứu, đề xuất các giải pháp phát

tác động, ảnh hưởng đến phát triển du lịch bền vững cấp tỉnh dựa trên ba trụ cột
chính là tăng trưởng kinh tế bền vững; tăng trưởng kinh tế đồng thời thúc đẩy tiến
bộ và công bằng xã hội; tăng trưởng kinh tế gắn với bảo vệ tài nguyên, bảo vệ môi
trường sinh thái;
+ Nghiên cứu kinh nghiệm trong nước và quốc tế về một số mô hình phát
triển du lịch bền vững để rút ra bài học kinh nghiệm cho địa phương cấp tỉnh trong
phát triển du lịch bền vững;
+ Phân tích, đánh giá thực trạng phát triển du lịch bền vững ở tỉnh Phú Thọ;
+ Đề xuất mục tiêu, định hướng và giải pháp phát triển du lịch bền vững ở
tỉnh Phú Thọ đến năm 2030.
- Về không gian: Nghiên cứu phát triển du lịch bền vững trên địa bàn tỉnh
Phú Thọ.
- Về thời gian: Nghiên cứu thực trạng hoạt động du lịch từ năm 2006 đến
nay; xây dựng mục tiêu, định hướng, giải pháp phát triển du lịch bền vững ở tỉnh
Phú Thọ đến năm 2030.


4
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận
Cơ sở lý luận của luận án là Chủ nghĩa Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh;
quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước ta; dựa trên các lý thuyết về kinh tế
học phát triển, kinh tế du lịch, phát triển bền vững, quản lý kinh tế, kinh tế vĩ mô,
kinh tế vi mô… đồng thời kế thừa, tiếp thu có chọn lọc những kết quả nghiên cứu
về các vấn đề thuộc nội dung liên quan đến luận án trong các công trình khoa học
đã được công bố.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Để phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu và thực hiện những nhiệm vụ của đề tài
đặt ra, tác giả sẽ sử dụng các phương pháp sau:
- Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa

- Đề xuất các mục tiêu, định hướng, giải pháp phát triển du lịch bền vững ở
tỉnh Phú Thọ đến năm 2030.
Luận án có thể là tài liệu tham khảo hữu ích cho tỉnh Phú Thọ trong việc xây
dựng và tổ chức thực hiện các Quy hoạch, Kế hoạch, Đề án phát triển du lịch của
địa phương; đồng thời có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cán bộ
nghiên cứu trong lĩnh vực phát triển du lịch bền vững.
6. Kết cấu và nội dung của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình của tác giả đã công bố
liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án gồm 4
chương, 12 tiết.


6

Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
Ở nhiều quốc gia trên thế giới, du lịch luôn là ngành, lĩnh vực được quan
tâm đầu tư phát triển bởi những lợi ích to lớn mà nó đem lại cho nền kinh tế.
Song, phát triển du lịch với mục đích thuần kinh tế tuy đem đến nhiều lợi ích
trước mắt, nhưng ngày càng bộc lộ những hạn chế, bất cập về lâu dài, nguy cơ
làm suy kiệt tài nguyên du lịch, giảm tính đa dạng và đe dọa hủy hoại môi trường
sinh thái, tác động xấu đến các nền văn hóa bản địa, đến cộng đồng địa phương,
hậu quả của những tác động này sẽ ảnh hưởng tiêu cực trở lại đến chính sự phát
triển du lịch trong dài hạn. Từ thực tế này, đã xuất hiện nhu cầu nghiên cứu về
các loại hình du lịch mới, những cách thức phát triển du lịch mới, quan tâm hơn
đến việc bảo vệ tài nguyên du lịch, đến môi trường sinh thái, đến trách nhiệm với
cộng đồng, xã hội, cân đối hơn giữa các yếu tố trước mắt và lâu dài trong quá
trình phát triển. Lý thuyết về phát triển du lịch bền vững dần được hình thành và
bổ sung, hoàn chỉnh qua quá trình tìm tòi, nghiên cứu đó.

quan điểm về những nguyên tắc chỉ đạo và phương pháp tiếp cận hiệu quả để xây
dựng các định hướng, chiến lược và chính sách nhằm tăng cường bền vững du lịch;
đánh giá những tác động về mặt chính sách của chương trình du lịch bền vững;
phân tích vai trò của Chính phủ, của doanh nghiệp, du khách, cộng đồng địa
phương, các tổ chức phi chính phủ, sự tác động của thị trường và các yếu tố văn
hóa, xã hội, môi trường liên quan đến phát triển du lịch bền vững. Cuốn sách cũng
đề xuất một bộ công cụ khá chi tiết với các nhóm công cụ đo lường bao gồm các chỉ
số bền vững, giám sát bền vững và xác định giới hạn; công cụ chỉ đạo và kiểm soát
bao gồm pháp luật, quy định, quy hoạch; công cụ kinh tế bao gồm thuế, phí, các
chính sách khuyến khích và thỏa thuận tài chính, các công cụ hỗ trợ khác…, để thực
thi chiến lược và chính sách, thúc đẩy phát triển du lịch bền vững. Có thể nói rằng,
đây là một trong những công trình công phu và có giá trị nghiên cứu cao về lý
thuyết cũng như giá trị tham khảo thiết thực trong thực hành phát triển du lịch bền
vững tính cho đến thời điểm sách được ấn hành và cả trong các năm về sau.
- Cuốn “Managing Sustainable Tourism: A legacy for the future” (Quản lý
du lịch bền vững: Một di sản cho tương lai) của David L.Edgell [125]: Thông qua
nghiên cứu các hoạt động du lịch cụ thể, phân tích chính sách và thực tiễn quản lý
du lịch cả thành công và thất bại, tác giả chỉ ra những ảnh hưởng có thể có của du
lịch như tác động tiêu cực đến môi trường, nguy cơ làm suy thoái văn hóa, phá vỡ


8
cấu trúc xã hội của cộng đồng bản địa và rút ra nhận định: Sự thành công hay không
của phát triển du lịch phụ thuộc vào việc duy trì một sự cân bằng tinh tế giữa tăng
trưởng kinh tế với bảo tồn văn hóa, tôn trọng cộng đồng và bảo vệ môi trường. Tác
giả cũng nhấn mạnh và cập nhật những xu hướng tác động, các cơ hội và thách thức
toàn cầu đến du lịch; đề cao triết lý bảo vệ thiên nhiên, môi trường, văn hóa trong
khi vẫn đảm bảo duy trì tăng trưởng kinh tế hợp lý và có trật tự trong quá trình phát
triển du lịch; cung cấp cách tiếp cận đa diện cho việc nghiên cứu và thực hành quản
lý du lịch bền vững; cung cấp câu trả lời cho việc khắc phục những khó khăn mà du

(Botswana, Ấn Độ, Kenya, Việt Nam, Senegal và Timor-Leste) và hướng tới hai
nhóm đối tượng chính là EU và các cơ quan hỗ trợ phát triển khác, để giúp họ hiểu
và xác định các cơ hội hỗ trợ ngành du lịch trong phát triển bền vững.
- Công trình “Principles and practice of sustainable tourism planning”
(Nguyên tắc và thực hành kế hoạch du lịch bền vững) của Daniela Drumbrăveanu
[124]: Tài liệu làm rõ một số nội dung lý thuyết chung về phát triển du lịch bền vững
trong đó tập trung phân tích các quan điểm về phát triển du lịch bền vững, các khía
cạnh cần có để du lịch được gọi là bền vững, phân biệt giữa du lịch bền vững và du
lịch đại chúng; hệ thống và đề xuất 6 nhóm nguyên tắc của du lịch bền vững, bao
gồm: (1) giảm thiểu tác động đến môi trường để đảm bảo sự bền vững về sinh thái;
(2) giảm thiểu tác động tiêu cực đến cộng đồng địa phương để bảo đảm tính bền
vững về xã hội; (3) giảm thiểu tác động tiêu cực đến văn hóa, truyền thống của các
địa phương để bảo đảm sự bền vững về văn hóa; (4) tối đa hóa lợi ích kinh tế của các
địa phương để có được sự bền vững về kinh tế; (5) thông tin, giáo dục nhận thức đến
doanh nghiệp, du khách, chính quyền và người dân địa phương để cải thiện thái độ
của các chủ thể đối với môi trường và giảm thiểu tác động tiêu cực từ hành vi của
chủ thể đến môi trường, xã hội; (6) phát huy vai trò tham gia, kiểm soát của cộng
đồng địa phương đối với các hoạt động du lịch ở điểm đến.
- Tài liệu Hội thảo quốc tế “International forum on sustainable tourism
development and innovation” (Diễn đàn quốc tế về phát triển du lịch bền vững và
đổi mới) [127]: Tài liệu đã tập hợp các nghiên cứu lý thuyết và kinh nghiệm về phát
triển du lịch bền vững, phân tích nhiều nội dung lý luận chung về phát triển du lịch
bền vững như khái niệm, các nguyên tắc, mục tiêu hướng đến của phát triển du lịch
bền vững. Tài liệu cũng hệ thống và khái lược một số khuyến nghị thể chế cho các
quốc gia, các nhà hoạch định chính sách đã được nêu tại nhiều diễn đàn quốc tế lớn
về du lịch để hướng đến sự phát triển du lịch bền vững hơn như: Hiến chương thế
giới cho du lịch bền vững của Lanzarote (1995); Chương trình nghị sự 21 cho
ngành công nghiệp du lịch & du lịch (1996); Hiến chương châu Âu về du lịch bền



vững của các hoạt động và dịch vụ du lịch ... Cuốn sách cũng hướng dẫn việc sử
dụng các chỉ số cho việc lập kế hoạch, quản lý và các mục đích khác nhằm hỗ trợ


11
việc hình thành và thực hiện chính sách du lịch bền vững; đưa ra các ví dụ tham
chiếu cụ thể về ứng dụng bộ chỉ số ở các mức độ và cấp độ khác nhau, tương ứng
với đó là nhwungx kết quả phát triển bền vững điểm đến khác nhau, từ đó khuyến
nghị các vấn đề cần thiết cho việc áp dụng bộ chỉ số. Sách có ý nghĩa tham khảo
thiết thực cả về lý thuyết cũng như cho công tác hoạch định chính sách và thực
hành phát triển bền vững du lịch của các quốc gia, khu vực, địa phương.
Nhiều công trình nghiên cứu khác cũng đề cập, phân tích, hệ thống các
nội dung lý luận chung về phát triển du lịch bền vững ở các mức độ và phạm vi
khác nhau như: Cuốn “Tourism and Sustainable Development: Mornitoring,
Planning, Managing” (Du lịch và sự phát triển bền vững: Giám sát, Kế hoạch,
Quản lý) của Butler R.W., Nelson J. G. & Wall G. [123]; bài viết “Tourism and
sustainable development” (Du lịch và sự phát triển bền vững) của Murphy, P. E.
[137]; Bài viết “Sustainable tourism development: a critique” (Phát triển du lịch
bền vững: Một số bình luận) của Liu, Z. [133];...
1.1.2. Nghiên cứu các khía cạnh cụ thể của phát triển du lịch bền vững,
các kinh nghiệm và giải pháp thực tế phát triển du lịch bền vững
1.1.2.1. Nghiên cứu mối quan hệ giữa tài nguyên du lịch và phát triển du
lịch bền vững
- Tài liệu “Tourism and Natural Resource Management: A General
Overview of Research and Issues” (Du lịch và quản lý tài nguyên thiên nhiên:
Nghiên cứu tổng quan và các vấn đề) của Jeffrey D. Kline [131]: Tác giả phân tích
tác động qua lại giữa tài nguyên thiên nhiên và phát triển du lịch, nhất là các loại
hình du lịch dựa nhiều vào tài nguyên thiên nhiên và có sự tương tác cao với tài
nguyên thiên nhiên như du lịch sinh thái, trong đó đánh giá ý nghĩa quan trọng của
tài nguyên cho phát triển du lịch, đồng thời cũng nêu vai trò của việc phát triển các

phú về hoạt động du lịch ở nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ, trong đó tập trung nghiên
cứu điển hình ở 6 quốc gia, vùng lãnh thổ đang phát triển và một số địa phương trên
đất nước Mỹ, tác giả đưa ra những nhận định tổng quan về du lịch sinh thái trên thế
giới và mối quan hệ với phát triển bền vững; đánh giá sự phát triển của du lịch sinh
thái trong chiến lược du lịch bền vững của mỗi quốc gia, trong mối quan hệ với hệ
thống chính trị và sự thay đổi tương ứng của các chính sách kinh tế - xã hội của
quốc gia đó; phân tích những tác động kinh tế và văn hóa của việc mở rộng du lịch
đến quần thể bản địa cũng như trên các hệ sinh thái. Tác giả đặt ra các câu hỏi: Có
thể giúp các nước đang phát triển thu được lợi ích kinh tế từ du lịch, đồng thời bảo
vệ được môi trường hoang sơ, bảo vệ các hệ sinh thái mỏng manh? du lịch "xanh"
đang được tích cực tiếp thị như một giải pháp "cùng thắng" cho thế giới thứ ba thực


13
sự có thể đem lại kết quả như vậy? Làm sao để có sự công bằng hơn trong việc
hưởng lợi từ du lịch? Câu trả lời gắn với đề xuất về việc xây dựng và kiên trì thực
hiện chiến lược du lịch bền vững như một yêu cầu và điều kiện tiên quyết trong suốt
quá trình phát triển du lịch; về các giải pháp nhằm giáo dục ý thức bảo vệ môi
trường và hệ sinh thái; giáo dục trách nhiệm, lương tâm xã hội trong ngành công
nghiệp du lịch; cộng đồng và bình đẳng lợi ích, tăng cường sự chia sẻ giữa các quốc
gia nhất là giữa các nước phát triển với nước đang phát triển và nước nghèo.
- Cuốn “Ecotourism: A Sustainable Approach of Tourism in Jordan”(Du
lịch sinh thái: Một cách tiếp cận bền vững của du lịch ở Jordan) của Al-mughrabi và
Abeer [122]: Các tác giả cuốn sách nêu một số nội dung lý luận về du lịch sinh thái
như định nghĩa, nguyên tắc, tác động của du lịch sinh thái đối với tài nguyên và môi
trường, từ đó khẳng định vai trò của du lịch sinh thái như một hướng phát triển du
lịch bền vững hơn. Trên cơ sở hệ thống lý luận về du lịch sinh thái, các tác giả nêu
một số điển hình về kinh nghiệm phát triển du lịch sinh thái ở Úc và Bulgaria và
đi sâu phân tích, đánh giá thực trạng phát triển du lịch sinh thái ở Jordan, đưa ra
một số khuyến nghị chính sách thúc đẩy phát triển du lịch sinh thái ở Jordan. Các