ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-------o0o-------

KIỀU THỊ NGỌC ANH

CHỨC NĂNG GIA ĐÌNH TRONG QUÁ TRÌNH
ĐÔ THỊ HÓA Ở HÀ NỘI HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành Triết học

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-------o0o-------

KIỀU THỊ NGỌC ANH

CHỨC NĂNG GIA ĐÌNH TRONG QUÁ TRÌNH
ĐÔ THỊ HÓA Ở HÀ NỘI HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Triết học
Mã số: 60.22.03.01

Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN THỊ THANH HUYỀN

Hà Nội - 2015


Ở Việt Nam nói chung, TP Hà Nội nói riêng, quá trình ĐTH, CNHHĐH; sự phát triển của nền KTTT và hội nhập quốc tế hiện nay đã tác động
mạnh mẽ, toàn diện và mang đến những biến đổi sâu sắc tới các lĩnh vực của
đời sống xã hội, đặc biệt trong đó có sự biến đổi sâu sắc của gia đình và chức
năng gia đình.
Trước hết, kinh tế phát triển nhanh chóng làm thay đổi hẳn bộ mặt vùng
ĐTH của Hà Nội và nâng cao mức sống của các gia đình ở khu vực này. Đây
cũng chính là môi trường, là điều kiện để gia đình khẳng định vị trí, vai trò
đối với xã hội thông qua việc thực hiện ngày càng tốt hơn các chức năng của
mình, đóng góp tích cực vào sự ổn định và phát triển chung của xã hội.
Nhưng thực tế cũng cho thấy, chính quá trình ĐTH với mặt trái của nó đã tác
động tiêu cực đến gia đình và việc thực hiện các chức năng của gia đình. Bên
cạnh những cơ hội mà ĐTH đem lại như đời sống vật chất, tinh thần được cải
thiện và nâng cao, thì hàng loạt các vấn đề xã hội phát sinh. Quá trình ĐTH
dẫn đến sự chuyển mình mạnh mẽ của những vùng ven đô và các làng quê
ngoại thành Hà Nội. Trong sự chuyển mình đó, người dân ven đô Hà Nội
đang phải dung hòa những giá trị văn hóa truyền thống của mình với những
ảnh hưởng mạnh mẽ của lối sống hiện đại. Ảnh hưởng của quá trình ĐTH,
CNH - HĐH nên phần lớn các địa phương ven đô là địa điểm phát triển của
các KCN lớn; đất nông nghiệp dần được chuyển đổi sang các mục đích sử
dụng khác. Đất nông nghiệp không còn, người dân phải đối mặt với tình trạng
thiếu việc làm, thất nghiệp, khó khăn về nhà ở và tệ nạn xã hội… đang làm
cho trật tự xã hội những vùng ĐTH phức tạp. Hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật
– xã hội đô thị, mạng lưới giao thông chưa đủ khả năng phục vụ nhu cầu phát
triển… Chính những mặt trái đó của quá trình ĐTH đang đe dọa đến thiết chế
gia đình cũng như sự ổn định của xã hội; khiến cho gia đình có những xáo
trộn trong việc thực hiện những chức năng cơ bản của mình. Thậm chí, trong

2




cũng như có sự tiếp cận nghiên cứu về gia đình ở nhiều góc độ khác nhau. Có
thể chia thành các nhóm công trình nghiên cứu sau:
* Những công trình tiêu biểu nghiên cứu chung về gia đình Việt Nam
truyền thống và gia đình Việt Nam ngày nay trong bối cảnh đất nước đang
đổi mới và có sự phát triển mạnh mẽ:
- Gia đình Việt Nam ngày nay của GS. Lê Thi, năm 1996. Cuốn sách là
tập hợp các bài viết, bài nói chuyện trong Hội thảo khoa học với chủ đề “Gia
đình Việt Nam, các nguồn lực, các trách nhiệm trong sự đổi mới của đất nước
và vấn đề xây dựng con người” do Trung tâm nghiên cứu khoa học về Gia
đình và Phụ nữ - thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia tổ
chức vào tháng 4/1995. Nội dung của cuốn sách đã góp phần khẳng định
trong sự đổi mới toàn diện của đất nước hiện nay, gia đình Việt Nam giữ một
vai trò hết sức quan trọng, như một đơn vị kinh tế cơ bản và một cộng đồng
xã hội cơ sở. Trước đây và hiện nay, gia đình vẫn là nhân tố phát triển của xã
hội. Tuy nhiên, theo các tác giả, cùng với việc mở rộng KTTT và quá trình
ĐTH của đất nước đang đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm. Các gia đình có
nhiều thuận lợi nhưng cũng gặp không ít khó khăn trong quá trình thực hiện
các chức năng, đặc biệt là chức năng giáo dục, bồi dưỡng thế hệ trẻ. Công
trình trên đây chỉ là tập hợp những bài viết nên tính hệ thống và chuyên sâu
về gia đình, đặc biệt là chức năng gia đình Việt Nam còn có những hạn chế
nhất định.
- Thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với gia đình Việt Nam hiện nay
của tác giả Lê Ngọc Văn chủ biên, năm 2004. Đây là công trình phân tích các
tài liệu nghiên cứu và điều tra về gia đình Việt Nam được tiến hành trong 15
năm (1990 – 2004). Cuốn sách được kết cấu thành 3 phần với các nội dung:
thực trạng cấu trúc gia đình Việt Nam, thực trạng chức năng gia đình, dự báo
xu hướng biến đổi gia đình và những vấn đề đặt ra đối với gia đình Việt Nam.

4

5


của gia đình cũng như các chức năng của nó. Các tác giả đã phân tích gia đình
Việt Nam ở nhiều góc cạnh trước những thách thức của sự nghiệp CNH,
HĐH đất nước như với tư cách là một đơn vị kinh tế, hiện trạng các mối quan
hệ gia đình, giáo dục gia đình và xã hội hóa cá nhân… Đồng thời, trong cuốn
sách này, các tác giả đã công bố rất nhiều tư liệu, số liệu thống kê qua khảo
sát thực tiễn mà các tác giả đã trực tiếp tham gia. Đó cũng chính là cơ sở để
các tác giả đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao vai trò của gia đình trong
xã hội hiện đại. Là một giáo trình về gia đình nên những vấn đề như tác động
của ĐTH đến các chức năng của gia đình Việt Nam hiện nay đã được đề cập
nhưng còn rất ít, chưa đầy đủ và không mang tính hệ thống chuyên sâu.
- Gia đình nông thôn Việt Nam trong chuyển đổi là công trình nghiên
cứu của Trịnh Duy Luân, Helle Rydstrom, Wil Burghoorn năm 2009 trong
khuôn khổ hợp tác nhiên cứu Việt Nam – Thụy Điển (dự án VS-RDE-05).
Công trình nghiên cứu này tìm hiểu xem 20 năm thực hiện đường lối đổi mới
đã có tác động như thế nào đến cuộc sống gia đình Việt Nam, đặc biệt ở các
vùng nông thôn khắp ba miền Bắc, Trung, Nam. Công trình này không chỉ
xem xét các điều kiện kinh tế - xã hội hiện tại của các gia đình nông thôn mà
còn xem xét các bộ phận cấu thành và việc phân chia quyền lực trong nội bộ
gia đình Việt Nam. Mặc dù dự án được thực hiện trên diện rộng khắp cả ba
miền Bắc, Trung, Nam nhưng chỉ giới hạn ở vùng nông thôn, còn khu vực
thành thị, nơi tác động của quá trình ĐTH, CNH đến chức năng gia đình thì
chưa được đề cập đến. Các tác giả thiên về trình bày kết quả thực hiện dự án ở
các địa phương còn vấn đề lý luận cũng như khái quát thành các vấn đề
chuyên sâu, có hệ thống về chức năng gia đình Việt Nam chưa có trong công
trình này.
đơn, không nơi nương tựa; mâu thuẫn giữa các thế hệ… có ảnh hưởng
sâu sắc đến việc thực hiện các chức năng gia đình. Đã có những bài viết, công

những tác động tiêu cực của quá trình ĐTH đến việc thực hiện các chức năng

7


gia đình ở Hà Nội trong giai đoạn hiện nay, góp phần xây dựng gia đình ngày
càng ấm no, tiến bộ và hạnh phúc.
3.2. Nhiệm vụ
Để đạt được mục đích trên, luận văn đặt ra những nhiệm vụ cụ thể cần
được giải quyết sau:

Thứ nhất, làm rõ một số vấn đề lý luận chung về gia đình, đô thị, ĐTH
và khái quát quá trình ĐTH ở Hà Nội;
Thứ hai, phân tích, đánh giá thực trạng việc thực hiện chức năng gia đình
trong quá trình ĐTH ở Hà Nội hiện nay;
Thứ ba, đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm góp phần phát huy những
tác động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của quá trình ĐTH đến
việc thực hiện chức năng gia đình ở Hà Nội hiện nay.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu thực trạng việc thực hiện chức năng gia đình trong
quá trình ĐTH ở Hà Nội hiện nay.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
 Giới hạn không gian nghiên cứu: Đề tài chủ yếu tập trung nghiên cứu
thực trạng việc thực hiện chức năng gia đình trong quá trình ĐTH ở vùng ven
đô Hà Nội - nơi có quá trình ĐTH đang diễn ra với tốc độ và quy mô ngày
càng tăng.
 Giới hạn thời gian nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu thực trạng việc
thực hiện chức năng gia đình trong quá trình ĐTH ở Hà Nội từ năm 1995 đến
nay. Năm 1986 được coi là năm đầu của công cuộc đổi mới nền kinh tế Việt

đến việc thực hiện chức năng gia đình ở Hà Nội hiện nay.
7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

9


 Về phương diện lý luận: Luận văn góp phần hệ thống hóa, làm rõ một
số vấn đề lý luận dưới góc độ triết học, chính trị - xã hội về gia đình, chức
năng gia đình; ĐTH nói chung và ĐTH ở Hà Nội nói riêng; cũng như tác
động của quá trình ĐTH đến việc thực hiện các chức năng của gia đình.
 Về phương diện thực tiễn: Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích, đánh giá
thực trạng việc thực hiện chức năng gia đình và xác định một số vấn đề đặt ra
do tác động của ĐTH đến việc thực hiện chức năng gia đình ở Hà Nội hiện
nay, luận văn cung cấp những luận chứng khoa học cho việc đề xuất một số
giải pháp nhằm phát huy tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của
quá trình ĐTH đến việc thực hiện chức năng gia đình ở Hà Nội. Đồng thời,
luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo, phục vụ cho việc nghiên
cứu giảng dạy và học tập.
8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu
gồm 2 chương, 6 tiết.

10


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trần Thị Vân Anh (2004), Chức năng kinh tế của gia đình Việt Nam,
Ủy ban Dân số - Gia đình & Trẻ em.
2. Lê Ngọc Anh (2005), "Quan niệm của Ph.Ăng ghen về tình yêu, hôn
nhân và gia đình trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu


15. Ngô Văn Giá (2007), Những biến đổi về giá trị văn hoá truyền thống
ở các làng ven đô Hà Nội trong thời kỳ đổi mới, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà
Nội.
16. Ngô Trung Hải, Phát triển bền vững cho vùng ven đô thị.
( />17. Nguyễn Minh Hoà (2004), Một số đặc điểm cơ bản của lối sống đô thị
hiện đại, Nxb. Khoa học Xã hội.
18. Tô Duy Hợp (1997), Xã hội học nông thôn, Nxb. Khoa học Xã hội,
Hà Nội.
19. Vũ Thị Huệ (2010), Sự biến đổi của văn hóa gia đình đô thị ở Hà
Nội từ năm 1986 đến hiện nay, LATS Văn hóa học.
20. Trần Hùng, Nguyễn Quốc Thông (1995), Thăng Long – Hà Nội mười
thế kỷ đô thị hóa, Nxb. Xây Dựng, Hà Nội.
21. Vũ Tuấn Huy (1996), Sự biến đổi cơ cấu gia đình nông thôn đồng
bằng Bắc Bộ, LAPTSKH Xã hội học.
22. Vũ Tuấn Huy (2000), Bạo lực trên cơ sở giới, Thư viện Trung tâm
nghiên cứu khoa học về gia đình và phụ nữ.
23. Nguyễn Văn Huyên (2003), Lối sống của người Việt Nam dưới tác
động của toàn cầu hóa, Tạp chí Triết học (12), tr.29-34.
24. Đặng Cảnh Khanh (2007), Gia đình học, Nxb Chính trị - Hành
chính, Hà Nội.
25. Nguyễn Linh Khiếu (2001), Gia đình và phụ nữ trong biến đổi văn
hóa – xã hội nông thôn, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
26. Nguyễn Linh Khiếu (2003), Nghiên cứu phụ nữ giới và gia đình,
Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
27. Nghiêm Sĩ Liêm (2001), Vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế
hệ trẻ ở nước ta hiện nay, LATS Triết học.
28. Đặng Thị Linh (1996), Vấn đề phụ nữ trong gia đình Việt Nam hiện
nay – thực trạng và giải pháp, LAPTSKH Triết học.
29. Trịnh Duy Luân (2004), Xã hội học đô thị, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà

sĩ Việt Nam học.
41. Lê Thị Quý (2003), Suy nghĩ về xây dựng chiến lược phát triển gia
đình hiện nay, Tạp chí Cộng sản, số 30.
42. Lê Thị Quý (2010), Quản lý nhà nước về gia đình: Lý luận và thực
tiễn. Nxb. Dân trí.
43. Nguyễn Văn Sửu (2014), Công nghiệp hóa, đô thị hóa và biến đổi
sinh kế ở ven đô Hà Nội, Nxb. Tri thức.
44. Hà Văn Tác (2010), Vai trò của gia đình đối với sự phát triển nguồn
nhân lực trong sự nghiệp CNH, HĐH ở Thành phố Hồ Chí Minh, LATS Triết
học.

13


45. Nguyễn Văn Tân (2007), Lược sử Hà Nội, Nxb. Từ điển Bách khoa,
Hà Nội.
46. Đặng Quang Thành (2000), Tình yêu – hôn nhân và gia đình – những
vấn đề hiện nay, Nxb. Trẻ.
47. Trương Quang Thao (2001), Đô thị học, Nxb Xây dựng.
48. Lê Thi (1994), Gia đình và vấn đề giáo dục gia đình, Nxb. Khoa học
Xã hội, Hà Nội.
49. Lê Thi (1996), Gia đình Việt Nam ngày nay, Nxb. Khoa học Xã hội,
Hà Nội.
50. Lê Thi (1997), Vai trò gia đình trong việc xây dựng nhân cách con
người Việt Nam, Nxb. Phụ nữ.
51. Lê Thi (2002), Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới,
Nxb. Khoa học Xã hội.
52. Lê Thi (2006), Cuộc sống và biến động của hôn nhân gia đình Việt
Nam hiện nay, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
53. Nguyễn Thị Thọ (2010), Đạo đức gia đình trong điều kiện KTTT ở

và việc nhận thức vấn đề gia đình ở nước ta hiện nay, Tạp chí Khoa học
Chính trị, số 5.
67. Nguyễn Tiễn Vững (2005), Gia đình trong quá trình đô thị hóa ở
thành phố Hồ Chí Minh, LATS Triết học.
68. Trần Thị Kim Xuyến (2001), Gia đình và những vấn đề của gia đình
hiện đại, Nxb. Thống kê.
69. Phạm Thị Bích Yên (2011), Đô thị hoá Việt Nam trong quá trình
công nghiệp hoá, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ năm 2011.

15