ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐỖ THỊ BÍCH ĐÀO

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI NÊU VẤN ĐỀ
TRONG DẠY HỌC HAI TÁC PHẨM “TRÀNG GIANG” CỦA
HUY CẬN VÀ “ĐÂY THÔN VĨ DẠ” CỦA HÀN MẶC TỬ
Ở LỚP 11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2014

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐỖ THỊ BÍCH ĐÀO

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI NÊU VẤN ĐỀ
TRONG DẠY HỌC HAI TÁC PHẨM “TRÀNG GIANG” CỦA
HUY CẬN VÀ “ĐÂY THÔN VĨ DẠ” CỦA HÀN MẶC TỬ
Ở LỚP 11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

32
Chƣơng 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG CÂU HỎI NÊU VẤN ĐỀ
VÀ NHỮNG ĐỊNH HƢỚNG XÂY DỰNG CÂU HỎI NÊU VẤN
ĐỀ TRONG DẠY HỌC HAI TÁC PHẨM TRÀ NG GIANG CỦ A
HUY CẬN VÀ ĐÂY THÔN VĨ DA ̣ CỦ A HÀ N MẶC TƢ̉ Ở LỚP
11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.................................................................34
2.1. Thực trạng ................................................................................................34
2.1.1. Khảo sát hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm Tràng giang
của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử thấy nhiều điểm
không hợp lý ....................................................................................................34
2.1.2.Nguyên nhân dẫn đến những bất hợp lý khi sử dụng các câu hỏi
trong dạy học hai tác phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ
Dạ của Hàn Mặc Tử ........................................................................................38

1


2.2. Định hướng xây dựng câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học hai tác
phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử ..........40
2.2.1. Những yêu cầu chính đối với câu hỏi nêu vấn đề trong giờ học
hai tác phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn
Mặc Tử ...........................................................................................................40
2.2.2. Hai tác phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của
Hàn Mặc Tử chứa đựng những tiền đề cho việc ứng dụng câu hỏi nêu
vấn đề ..............................................................................................................42
2.3. Các bước chuẩn bị cho việc xây dựng câu hỏi nêu vấn đề trong
giờ học hai tác phẩm Tràng giang và Đây thôn Vĩ Dạ ...................................54
2.3.1. Phát hiện vấn đề, tình huống có vấn đề, thiết kế giáo án là khâu
đầu tiên trong quá trình xây dựng câu hỏi nêu vấn đề ....................................54
2.3.2. Xây dựng tình huống có vấn đề, hoạt động mang tính tiền giả

3.5.2.Những vấn đề còn hạn chế .....................................................................92
3.6. Một số điểm cần lưu ý khi sử dụng câu hỏi nêu vấn đề trong giờ học ............
94
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ...............................................................96
1. Kết luận .....................................................................................................................
96
2. Khuyến nghị ............................................................................................................
97
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................99
101
PHỤ LỤC .......................................................................................................

3


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là một vấn đề cấp bách, được
đặc biệt quan tâm
Đổi mới PPDH là một trọng tâm của đổi mới giáo dục. Luật giáo dục
(điều 28) yêu cầu: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích
cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp
học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng
kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú
học tập cho HS”.
Trong giai đoạn hiện nay, đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong
những yêu cầu cấp thiết đối với ngành giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo
dục và đào tạo, là sự sống còn của mỗi cơ sở đào tạo.Vấn đề đổi mới phương
pháp dạy học rất được dư luận quan tâm. Báo chí và các cơ quan truyền thông đã
mở nhiều cuộc trao đổi xoay quanh vấn đề này. Cũng là những tín hiệu đáng

học đọc chép; dạy học nhồi nhét; dạy học văn như nhà nghiên cứu khoa
học; học sinh học thụ động, thiếu sáng tạo; học sinh không biết tự học; học
tập thiếu hợp tác giữa thầy và trò, giữa trò với trò; học tập thiếu hứng thú,
đam mê.
Từ thực tế như vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn
trở thành một yêu cầu cấp bách.
1.3. Trong giờ dạy học tác phẩm văn chương, hệ thống câu hỏi của giáo
viên luôn giữ vai trò quan trọng
Hiện nay phương pháp giảng dạy tích cực theo quan điểm "Lấy học
sinh làm trung tâm” của quá trình dạy học đã được đưa vào ứng dụng trong
hoạt động dạy học nói chung, trong giờ học Ngữ văn nói riêng. Để phát huy
tính tích cực của học sinh trong hoạt động học tập thì người giáo viên có
nhiệm vụ tổ chức chỉ đạo hoạt động của trò, trò phải là chủ thể tự giác tích
cực trong quá trình lĩnh hội kiến thức. Để thực hiện được mục tiêu đó, đặt câu
hỏi có ý nghĩa tăng cường tính tích cực chủ động của học sinh, chống lại thói
quen thụ động trong giờ học. Câu hỏi chính là phương tiện cho học sinh tự
5


học để giáo viên dẫn dắt học sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức. Nhưng đặt
câu hỏi như thế nào để giờ học đạt hiệu quả lại là một vấn đề cần phải trao
đổi.
Trên thực tế đứng lớp, sau khi đi dự giờ góp ý tiết dạy, chúng tôi nhận
thấy việc đặt câu hỏi để khai thác kiến thức là vấn đề vô cùng quan trọng. Tuy
nhiên, nhận thức cũng như cách xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trong
dạy học của giáo viên còn rất nhiều hạn chế và bất cập. Có những tiết dạy
giáo viên đặt câu hỏi rất nhiều, câu hỏi nào học sinh cũng trả lời được, vì
những câu hỏi đó học sinh chỉ cần nhìn vào sách giáo khoa đọc lên, không
cần suy luận. Có những tiết dạy giáo viên chỉ sử dụng những câu hỏi ở trong
sách giáo viên và ở phần câu hỏi đọc - hiểu văn bản, như vậy thì khả năng

2. Lịch sử vấn đề
Trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có rất nhiều những công trình
khoa học nghiên cứu dưới góc độ phương pháp luận về câu hỏi trong giờ dạy
học Ngữ Văn.
Ngay từ những năm trước Công nguyên vấn đề này đã gắn liền với tên
tuổi của nhà triết học Socrát (470 - 390 TCN), Khổng Tử (551 - 479 TCN)
cho rằng khi dạy học là đưa người học vào tình huống mâu thuẫn, tức là đặt ra
cho họ những câu hỏi bẫy để kích thích cho người học.
Ở Liên Xô, các tài liệu đề cập đến phương pháp xây dựng và sử dụng
câu hỏi trong dạy học của các tác giả như: P.B. Gophman, O.Karlinxki,
B.P.Exipop, M.A.Danilop, N.M.Veczilin. Cũng đi sâu vào nghiên cứu và vấn
đề này còn có một số nhà giáo dục như: Skinner (Mỹ), Okon (Ba Lan)... Gần
đây đáng chú ý có công trình Đặt câu hỏi có hiệu quả cao (HEO) cách thức
giúp học sinh tham gia tích cực vào các hoạt động học tập của Ivan Hanel.
Ở nước ta, các tài liệu nghiên cứu riêng về vấn đề câu hỏi và bài tập nhìn
chung còn ít. vấn đề nghiên cứu phương pháp xây dựng câu hỏi trong dạy học
môn văn được đề cập trong một số công trình như: Phương pháp dạy học tác
phẩm văn chương trong nhà trường (2009) của Nguyễn Viết Chữ.
Trong cuốn Phương pháp dạy học Văn của Phan Trọng Luận (Chủ biên), tác
giả đề cập tới đặc điểm, vai trò và nguyên tắc của việc xây dựng hệ thống câu hỏi
7


gắn với phương pháp dạy học. Tác giả bàn nhiều đến tiêu chí câu hỏi nêu vấn đề
và, điều đó có đóng góp đáng kể, làm phong phú thêm cho đề tài nghiên cứu.
Khi tiến hành biên soạn sách giáo khoa cải cách, nói về Phương hướng
biên soạn sách giáo khoa cải cách lớp 10, Nguyễn Lộc đã đề cập đến vấn đề
câu hỏi và bài tập: Tuyệt đối tránh những câu hỏi mà học sinh không cần
nghiên cứu văn bản cũng có thể trả lời được đại khái, hay những câu hỏi chỉ
chú trọng mặt đạo đức xã hội của tác phẩm mà hoàn toàn coi nhẹ giá trị thẩm

qua một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nước. Từ việc nghiên cứu
trên có thể thấy việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong giờ dạy học văn là vấn
đề không mới. Nhưng các công trình chỉ dừng lại ở việc lý luận về câu hỏi.
Còn việc xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề cho việc dạy và học hai tác
phẩm cụ thể là Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử
thì chưa có công trình hay bài viết nào. Đây là một vấn đề hoàn toàn mới mà
đề tài của chúng tôi quan tâm.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cƣ́u
3.1 Mục đích nghiên cứu
Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề trong hai tác phẩm là Tràng
giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử ở chương trình Ngữ
văn lớp 11, THPT.
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc đặt câu hỏi nêu vấn đề.
- Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề cho hai tác phẩm là Tràng giang
của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử ở chương trình Ngữ văn
lớp 11, THPT.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.
Hệ thống câu hỏi nêu vấn đề trong giờ học hai tác phẩm Tràng
giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử ở chương trình
Ngữ văn lớp 11, THPT.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng phối hợp các
phương pháp sau.
9


5.1 Phương pháp điều tra
- Thu thập những thông tin về việc sử dụng câu hỏi nêu vấn đề.
- Thu thập những thông tin ngược của học sinh về việc học hai tác phẩm

5. Hoài Thanh, Hoài Chân (2005), Thi nhân Việt Nam. Nxb Văn học.
6. Nguyễn Thanh Hùng (2002), Đọc và tiếp nhận văn chương, Nxb Giáo
Dục.
7. Nguyễn Thanh Hùng (2011), Kĩ năng đọc hiểu văn, Nxb Đại học Sư
phạm.
8. Nguyễn Thị Thanh Hƣơng (1998), Phương pháp tiếp nhận tác phẩm văn
học ở nhà trường. Nxb Giáo dục.
9. Nguyễn Thị Thanh Hƣơng (2001), Dạy học văn ở nhà trường phổ thông.
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
10. I.Ia.Lence( 1997 ), Dạy học nêu vấn đề. Nxb Giáo dục Việt Nam.
11. Phan Trọng Luận ( 1999), Phương pháp dạy học Văn. Nxb Đại học
Quốc Gia Hà Nội.
12. Phan Trọng Luận ( 2010), Dạy học theo chuẩn kiến thức, kĩ năng. Nxb
Đại học Sư phạm.
13. Machiuskin (1972), Tình huống có vấn đề trong tư duy và trong dạy học.
Nxb Giáo dục Việt Nam.
14. Nguyễn Đăng Mạnh (2007), Phân tích tác phẩm văn học 11. Nxb Giáo dục.
15. Makhơnutôp(1972), Lý luận và thực hành dạy học nêu vấn đề. Nxb Giáo

11


Dục Việt Nam.
16. Nhiều tác giả (1997), Nhìn lại một cuộc cách mạng trong thơ ca. Nxb
Giáo Dục.
17. Nhiều tác giả(1998), Tinh hoa thơ mới thẩm bình và suy ngẫm, Nxb Giáo
Dục.
18. Nhiều tác giả ( 2006), Sách giáo khoa Ngữ văn 11. Nxb Giáo dục.
19. Nhiều tác giả (2006), Sách giáo viên Ngữ văn 1. Nxb Giáo dục.
20. Nhiều tác giả (2007), Bình thơ từ 100 bài thơ hay thế kỷ XX, tập một.