TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THỊ NGỌC LINH

CẢM QUAN LỊCH SỬ
TRONG TIỂU THUYẾT HỒ QUÝ LY
CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lý luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

PGS. TS. PHÙNG GIA THẾ

HÀ NỘI, 2017


LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS. Phùng
Gia Thế, người thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình
học tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa luận. Đồng thời tôi cũng xin gửi lời
cảm ơn chân thành nhất tới các thầy cô trong khoa Ngữ văn, Trường Đại học
Sư phạm Hà Nội 2, đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lí luận văn học cùng với
bạn bè và người thân đã tạo điều kiện để tôi có thể hoàn thành khóa
luận “Cảm quan lịch sử trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân
Khánh”.

2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề................................................................................2
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu................................................................... 5
3.1. Mục đích nghiên cứu..................................................................................... 5
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu.....................................................................................5
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.................................................................... 5
4.1. Đối tượng nghiên cứu.................................................................................... 5
4.2. Phạm vi nghiên cứu....................................................................................... 5
5. Phương pháp nghiên cứu.................................................................................. 6
6. Bố cục của khóa luận........................................................................................6
NỘI DUNG........................................................................................................... 7
CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ............................... 7
VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH.....................7
1.1. Khái quát về tiểu thuyết lịch sử..................................................................... 7
1.1.1. Khái niệm lịch sử........................................................................................7
1.1.2. Khái niệm tiểu thuyết..................................................................................8
1.1.3. Khái niệm tiểu thuyết lịch sử......................................................................9


1.2. Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh............................................... 9
1.3. Tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong hành trình sáng tạo.......................................12
của Nguyễn Xuân Khánh....................................................................................12
CHƯƠNG 2. CẢM QUAN VĂN HÓA............................................................. 15
VÀ CON NGƯỜI THỜI ĐẠI TRONG HỒ QUÝ LY........................................15
2.1. Cảm quan văn hóa trong Hồ Quý Ly........................................................... 15
2.1.1. Tôn giáo.................................................................................................... 15
2.1.2. Phong tục.................................................................................................. 16
2.1.3. Giáo dục.................................................................................................... 17
2.2. Con người thời đại trong Hồ Quý Ly.......................................................... 18
2.2.1. Hồ Quý Ly- anh hùng và bi kịch..............................................................18
2.2.2. Vua chúa nhà Trần trong Hồ Quý Ly.......................................................21

chương nói riêng từ lâu đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Tuy
nhiên, do tính phức tạp của vấn đề nên chủ đề trên thường gây ra những cuộc
tranh luận và những gợi mở đòi hỏi cần tiếp tục đi sâu tìm hiểu. Nghiên cứu
cảm quan lịch sử trong văn chương, do đó, vừa giúp người nghiên cứu tìm
hiểu diễn ngôn lịch sử trong văn chương vừa thấy được hàm lượng văn hóa và
năng lực sáng tạo của mỗi nhà văn.
1.2. Nguyễn Xuân Khánh có những tác phẩm từ những năm năm mươi
của thế kỉ trước nhưng trước một số lí do, ông đã ngừng sáng tác trong một
thời gian dài. Những năm gần đây, với các phẩm xuất sắc như Hồ Quý Ly
(2000), Mẫu thượng ngàn (2006) và Đội gạo lên chùa (2012), Nguyễn Xuân
Khánh đã xuất hiện trở lại nền văn học Việt Nam trong sự chào đón nồng
nhiệt của độc giả nói chung và giới văn nghệ sĩ nói riêng.
Trong ba tác phẩm trên, Hồ Quý Ly là tiểu thuyết mà cảm hứng lịch sử
của Nguyễn Xuân Khánh được thể hiện đậm nét nhất. Tham gia vào dòng
chảy văn học Việt Nam cách đây không lâu nhưng tiểu thuyết Hồ Quý Ly của
Nguyễn Xuân Khánh đã được tái bản lần thứ 11, điều đó chứng tỏ sức hấp
dẫn của tác phẩm đồng thời cho thấy sự quan tâm của độc giả đối với Hồ Quý
Ly. Trong Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh đã đặt ra những vấn đề quan
trọng ở nhiều lĩnh vực dựa trên sự hiểu biết, cảm nhận và lí giải của bản thân.
Chính điều đó đã góp phần làm nên cái riêng cho tiểu thuyết lịch sử của ông.
Và đây cũng là tác phẩm còn nhiều vấn đề tranh cãi và chưa rõ ràng. Vì vậy,
chúng tôi lựa chọn đề tài này với mong muốn đóng góp một cách nhìn về một
khía cạnh của tác phẩm để từ đó có thể góp phần giúp độc giả có cái nhìn toàn
diện hơn về tác phầm Hồ Quý Ly.
1.3. Nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, tác giả khóa luận
mong muốn khắc phục một phần sự chia cắt giữa văn học nhà trường, cái

1



nhiều bài học quý giá. Hồ Quý Ly để lại bài học về cải cách đất nước, Hồ

2


Nguyên Trừng và Sử Văn Hoa để lại bài học về vấn đề trọng dụng kẻ sĩ trong
thời loạn. Tác giả tỏ ra ngậm ngùi trước bi kịch của nhân vật và có ý so sánh
với hình ảnh kẻ sĩ trong chính cuộc sống hiện tại. Từ đó bài viết trở thành nỗi
niềm “ôn cố tri ân” của những người trí thức “đồng bệnh tương liên” của hiện
tại.
Đề cập tới một khía cạnh khác trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân
Khánh, bài viết “Tư cách nhà văn trong Nguyễn Xuân Khánh” của Châu Diên
đã có những nhận xét xác đáng. Ở đây, tác giả không đi sâu vào nội dung của
tác phẩm mà khai thác phong cách viết văn của nhà văn. Châu Diên cũng đề
cập tới một loạt các tác phẩm nổi tiếng của Nguyễn Xuân Khánh, phân tích
cách tiếp cận, tư tưởng mới lạ của ông, từ đó làm rõ sự khác biệt giữa tác giả
văn học và tác giả lịch sử. Tư cách nhà văn là dù đứng ở lịch sử, khai thác yếu
tố lịch sử, song vẫn phải có hơi thở của cuộc sống hiện nay, vẫn phải có cái
hồn của từng số phận, từng suy nghĩ. Xét theo điều đó, Nguyễn Xuân Khánh
đã đứng vững trong tư cách nhà văn trong tiểu thuyết lịch sử của mình. Tác
giả Châu Diên còn viết tham luận về tiểu thuyết Hồ Quý Ly. Với sự hiểu biết
của mình về Nguyễn Xuân Khánh, ông khẳng định thành công của Nguyễn
Xuân Khánh ở nhiều phương diện. Ông đặc biệt nhấn mạnh: “Nói đến cách
tạo nhân vật, ta sẽ không thể nào quên công lao của Nguyễn Xuân Khánh
trong việc tạo ra nhân vật chính Hồ Quý Ly. Đó là con người có nhiều phẩm
chất…”.
Tiếp theo phải kể đến bài Hồ Quý Ly- cuốn tiểu thuyết lịch sử đặc sắc
của Đinh Công Vỹ. Tác giả nhận xét: “Nguyễn Xuân Khánh không hề đơn
giản hóa, không hề bị chi phối bởi cách xây dựng nhân vật một chiều. Nhân
vật của ông tập trung nhiều mâu thuẫn giằng xé nội tâm”. Đồng nhất với quan

tư tưởng,…
- Trong bài viết “Nhìn chung về tiểu thuyết Việt Nam từ 1995 đến nay”
(2005), tác giả Phạm Thị Thu Thủy đã khẳng định: Nguyễn Xuân Khánh có
thành tựu trong việc xây dựng nhân vật tiểu thuyết, đặc biệt là xây dựng nhân
vật chính Hồ Quý Ly.
Ngoài ra còn rất nhiều ý kiến khác nhau xung quanh tác giả Nguyễn
Xuân Khánh, về tiểu thuyết Hồ Quý Ly đăng rải rác trên các báo, tạp chí và
các trang thông tin điện tử. Những ý kiến trên đã cung cấp cho chúng tôi điểm
tựa về lý luận và văn học sử để chúng tôi thực hiện đề tài luận văn của mình.
Bên cạnh sự ghi nhận và đánh giá cao, các tác giả cũng đã chỉ ra một số
hạn chế của Nguyễn Xuân Khánh trong việc xây dựng nhân vật. Tiến sĩ Đinh
Công Vỹ cho rằng: “Đối thoại của các nhân vật lích sử còn quá hiện đại: cha

4


con Hồ Quý Ly nói chuyện với nhau mà xưng hô như gia đình quan chức thời
nay”. Một số ý kiến cho rằng các sự kiện, nhân vật trong tác phẩm chưa được
đẩy ở mức cao. Tóm lại, các bài viết, công trình nghiên cứu trên đã chỉ ra
được những đặc điểm cơ bản về nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết Hồ
Quý Ly, tuy nhiên nhìn chung còn khá tản mạn. Chúng tôi nghĩ cần có sự đào
sâu phân tích tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong đối sánh với lịch sử để có cái nhìn
toàn diện hơn.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Tìm hiểu về tiểu thuyết lịch sử nói chung và tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý
Ly của Nguyễn Xuân Khánh nói riêng, từ đó thấy được cảm quan lịch sử, hay
cách nhìn, cách cảm nhận và lí giải riêng của tác giả đối với những vấn đề
lịch sử.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Chương 1: Khái quát về tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết lịch sử của
Nguyễn Xuân Khánh
Chương 2: Cảm quan văn hóa và con người thời đại trong tiểu thuyết Hồ
Quý Ly
Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết Hồ
Quý Ly

6


NỘI DUNG

CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ
VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH
1.1. Khái quát về tiểu thuyết lịch sử
1.1.1. Khái niệm lịch sử
Lịch sử trong tiếng Hy Lạp là “historia”, có nghĩa là "sự tìm hiểu kiến
thức bằng cách điều tra". Xét từ nguyên, từ lịch sử (histoire) có 6 nghĩa. Một
là chuyện kể; hai là chuyện đã xảy ra; ba là chỉ quá trình phát triển (Mác nói
về quan điểm lịch sử); bốn là đời sống của con người xã hội.(Trong Gia đình
thần thánh Mác nói, “Lịch sử chẳng phải cái gì khác mà chính là cuộc sống
của con người theo đuổi một mục đích của mình.”); năm là quá khứ của hiện
tại đã lùi xa; sáu là chỉ khoa học lịch sử, sử học. Khi nói đến lịch sử, theo giải
thích đơn giản, lịch sử là những gì thuộc về quá khứ và gắn liền với xã hội
loài người. Với ý này, lịch sử bao trùm tất cả mọi lĩnh vực trong xã hội, đaị
diện do đó khó định nghĩa chính xác và đầy đủ. Vì thế, định nghĩa về lịch sử
được rất nhiều nhà nghiên cứu đưa ra.
Khi nói đến lịch sử, các nhà nghiên cứu khá nhất trí với ba nội dung sau:
Việc diễn ra trong quá khứ: Những sự kiện diễn ra trong quá khứ cho
đến thời điểm hiện tại, không thể thay đổi được, cố định trong không gian và

có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời
gian. Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức
tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái
hiện nhiều tính cách đa dạng”[5;328].

8


1.1.3. Khái niệm tiểu thuyết lịch sử
Tiểu thuyết lịch sử hiểu theo nghĩa chung nhất, là tiểu thuyết viết về đề
tài lịch sử. Theo Từ điển thuật ngữ văn do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn
Khắc Phi chủ biên thì tiểu thuyết lịch sử (thể loại văn học lịch sử) được hiểu
như sau: “Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật
và các chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng
tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang
phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy. Tác phẩm lịch sử
thường mượn truyện đời xưa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của
quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, song
không vì thế mà hiện đại hóa người xưa, phá vỡ tính chân thật lịch sử của thể
loại này…” [5;302]. Trong Từ điển văn học, bộ mới, thì tiểu thuyết lịch sử
được hiểu như sau: “Tác phẩm tự sự hư cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung
chính. Lịch sử trong ý nghĩa khái quát, là quá trình phát triển của tự nhiên, xã
hội. Các khoa học xã hội (cũng được gọi là các khoa học lịch sử) đều nghiên
cứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó. Tuy vậy
những tiêu điểm chú ý của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch
sử, thường đều là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước,
những biến cố lớn trong đời sống xã hội của cộng đồng quốc gia, trong quan
hệ giữa các quốc gia như chiến tranh, cách mạng…cuộc sống và sự nghiệp
của các nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình lịch sử…” [2;1725]. Trong bài
viết, Suy nghĩ từ những tiểu thuyết mang chủ đề lịch sử, đăng trên vietnamnet

trong Mẫu Thượng ngàn, xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã
trở thành cảm hứng cho những suy ngẫm về văn hoá, tôn giáo… Giai đoạn
giao thời với sự khủng hoảng dẫn tới suy vong, sự giao tranh mới – cũ luôn là
thử thách đối với bản lĩnh của ngòi bút mỗi nhà văn. “Tiểu thuyết Nguyễn
Xuân Khánh dù viết về quá khứ cách đây hàng mấy trăm năm hay gần hơn
đều có khả năng mở rộng biên độ phản ánh hiện thực bởi tính thời sự cập nhật
của nó. Không né tránh những vấn đề của hôm nay, Nguyễn Xuân Khánh ráo
riết tìm lời đáp cho những câu hỏi thiết thực đối với hiện tại. […].Tìm thấy
những điểm tương đồng giữa quá khứ và hiện tại, dùng hiện tại soi tỏ quá khứ,
nêu ra được những chân lý có tính phổ quát, đó chính là giải thích mới về đề
tài cũ, là ôn cố tri tân”[17]. Chính vì vậy, dù Nguyễn Xuân Khánh viết về
nhân vật đã quen thuộc, thời đại đã được các nhà sử học phân tích, đánh giá
nhưng tiểu thuyết của ông vẫn mới mẻ.
Lịch sử trong tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh không phải là lịch sử
bị đóng khung mà luôn ở trạng thái động. Các nhân vật, sự kiện lịch sử…
không đơn nghĩa mà trở nên đa diện khi được soi chiếu từ nhiều góc độ. Nhà
văn đặt nhân vật trong những mối quan hệ phức tạp của gia đình và xã hội.
Chẳng hạn nhân vật Hồ Quý Ly được hiện lên trong các vai khác nhau: một

10


yếu nhân văn võ song toàn, một con người với cảm nhận tinh tế sâu sắc, một
người chồng, người cha nén chặt tình cảm trong lòng, một kẻ loạn thần tặc tử
thâm hiểm, tàn bạo. Trần Khát Chân không chỉ là vị tướng tài ba mưu lược,
có tâm hồn nghệ sĩ và tấm lòng nhân hậu, nhân vật này cũng có thể tàn bạo và
thủ đoạn như đối thủ của mình, không ngần ngại đề nghị Sử Văn Hoa viết
sách bôi nhọ Hồ Quý Ly.
Trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh có sự đan xen trần thuật ở ngôi
thứ ba với trần thuật ngôi thứ nhất. Nhà văn nhập thân vào nhân vật để cho

trạng đất nước đã trở nên mục ruỗng. Hay như trong Mẫu Thượng ngàn, quá
trình xâm lược và công cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp có thể
được hình dung qua chuyện đời, chuyện tình của anh em nhà Messmer.
Những thăng trầm trong quá trình làm giàu ở thuộc địa, các cấp độ của sự
chiếm đoạt tình yêu, và kết thúc nhiều nghiệt ngã (cái chết của Philippe,
chứng hoang tưởng của Julien, đứa bé ra đời từ đêm hội) cho thấy tương lai
phá sản của chủ nghĩa thực dân ở Việt Nam.
1.3. Tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong hành trình sáng tạo
của Nguyễn Xuân Khánh
Nguyễn Xuân Khánh là người chịu nhiều thiệt thòi và sóng gió trong cả
đời tư và sự nghiệp nhưng ở ông, ta luôn nhận thấy một ý chí phấn đấu không
mệt mỏi vì lòng yêu văn chương chưa khi nào dứt. Những cố gắng ấy đã giúp
Nguyễn Xuân Khánh có được thành công như ngày hôm nay, mặc dù số
lượng tác phẩm của ông không nhiều. Con đường văn nghiệp của ông có thể
chia làm ba chặng.
Chặng đường đầu tiên được đánh dấu bằng việc ông ra mắt làng văn
miền Bắc năm 1959 với truyện ngắn Một đêm đăng trên Tạp chí Văn nghệ
Quân đội số 2/1959 và lập tức được thừa nhận với giải thưởng đầu tiên trong
sự nghiệp của mình. Tiếp đó các sáng tác của ông đến 1962 được in trong tập
Rừng sâu do Nxb Văn học ấn hành năm 1963. Những sáng tác của Nguyễn
Xuân Khánh trong giai đoạn vẫn gói gọn trong phương pháp sáng tác xã hội
chủ nghĩa, tên tuổi của ông chưa thực sự được biết đến một cách rộng rãi.
Chặng thứ hai là chặng đường gian nan và sóng gió trong sự nghiệp
văn học của Nguyễn Xuân Khánh. Thời kì này gắn liền với hai tác phẩm lớn
là Trư cuồng và Miền hoang tưởng. Những sáng tác này đều đề cập đến
những vấn đề nóng bỏng của thời cuộc, thể hiện quan điểm của tác giả qua lối
viết đậm tính huyền hoặc và giàu triết lí. Tuy nhiên các tác phẩm này lại
không được công chúng đón nhận. Một thời gian dài ông chuyển snag dịch
thuật.


lịch sử. Các nhân vật của ông đều được đặt trong mối quan hệ đa chiều, để từ
đó nhân vật tự bộc lộ khả năng, tính cách và phẩm chất của mình. Nguyễn
Xuân Khánh có cách kể chuyện hấp dẫn riêng, đặc biệt là việc sử dụng ngôi
kể linh hoạt, làm cho tác phẩm vừa mang tính khách quan lại vừa có thể đưa
đẩy cảm xúc một cách khéo léo, tinh tế.
Hồ Quý Ly là tác phẩm mở đầu cho chặng đường sáng tác mới nhất của

13


Nguyễn Xuân Khánh với các giải thưởng lớn. Nhưng thành công lớn nhất của
tác phẩm mang lại chính là sự chào đón nồng nhiệt của độc giả và các nhà
nghiên cứu. Tác phẩm đã mang tên tuổi của Nguyễn Xuân Khánh trở lại với
nền văn học Việt Nam. Có thể nói đây là một tác phẩm mà tác giả đã dồn
nhiều tâm huyết, sự hiểu biết, kinh nghiệm sống và kinh nghiệm nghệ thuật để
viết nên. Bằng sự cảm nhận cùng với cách lí giải riêng với các vấn đề đặt ra
trong tác phẩm, Nguyễn Xuân Khánh đã mang lại cho Hồ Quý Ly một sức hấp
dẫn đặc biệt.

14


CHƯƠNG 2. CẢM QUAN VĂN HÓA
VÀ CON NGƯỜI THỜI ĐẠI TRONG HỒ QUÝ LY

2.1. Cảm quan văn hóa trong Hồ Quý Ly
Lịch sử không chỉ bao gồm những sự kiện trọng đại của dân tộc khi
diệt thù trong giặc ngoài để dựng nước và giữ nước mà lịch sử còn là những
nét đẹp văn hóa của dân tộc truyền từ đời này qua đời khác. Những nét đẹp đó
được trân trọng, lưu giữ và phát triển để tạo nên một nền văn hóa đậm đà bản

người ta thấy ngay được sự lên xuống của Phật giáo Đại Việt. Thời vua Trần
Nhân Tông đệ nhất tổ Trúc Lâm, đây là núi tổ Phật giáo.[...]. Chùa Yên Tử
lúc này, qua thời gian gần trăm năm, kể từ khi Trần Nhân Tông thị tịch, đã bắt
đầu đổ nát.” [13; 721-722]. Như vậy, tác giả không chỉ khái quát được tôn
giáo phổ biến và quan trọng nhất của dân tộc mà còn khái quát sự phát triển
và suy tàn của nó cùng với đó là sự suy tàn của triều đại nhà Trần.
2.1.2. Phong tục
Trong Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh không chỉ đơn thuần viết về
một thời đại trong lịch sử dân tộc mà còn viết về những lề lối phong tục của
người dân Việt. Những lễ hội truyền thống mang đậm phong cách của dân tộc
Việt như: Hội thề Đồng Cổ, Đốn Sơn đã góp thể hiện phần nào phong tục của
người dân Việt. Các lễ hội dân gian được tác giả miêu tả khá kĩ và sâu sắc,
giúp người đọc bổ sung thêm được vốn kiến thức về văn hóa truyền thống.
Mỗi lễ hội dân gian được tác giả tái hiện lại với một không gian chân thực đến
mức làm chúng ta như đang chứng kiến tận mắt những sự việc ấy. Ở đây, có
thể thấy tác giả nhắc đến hai lễ lớn là Hội thề Đồng Cổ và Đốn Sơn. Không
gian lễ hội được miêu tả vô cùng hấp dẫn và sinh động với đầy đủ âm thanh
của chiêng trống, của tiếng hát, tiếng đàn, tiếng người ồn ào; màu vàng rực
của đôi lọng vàng, chiếc kiệu vàng và cả rèm cửa cũng màu vàng,… Tất cả
tạo nên một khung cảnh náo nhiệt vô cùng. Ở hội thề Đồng Cổ, không gian
chính của buổi lễ là ở trong đền: “Chiếc trống đồng và chiếc Đại Hồng
Chung được đặt gian giữa đền [...] Đích thân vua rót rượu. Quan thái sư Lê
Quý Ly đánh ba hồi trống đồng. Thượng tướng Trần Khát Chân đánh ba hồi
chuông. Ngoài sân thái bảo Trần Nguyên Hàng sai giết ngựa trắng, lấy máu
pha rượu đổ vào cái chậu lớn […] cửa đền đóng kín […]Trong đền, trống
đồng và chuông quý lại vang lên một hồi, rồi nhã nhạc tấu lên” [13; 18-19].
Kết thúc tác phẩm là lễ hội Đốn Sơn được diễn ra linh đình và trọng thể hơn.
“Tây Đô tưng bừng náo nhiệt. Suốt dọc đường lát đá từ cửa Nam đến núi Đún

16

cuộc sống âm thầm, lặng lẽ chịu đựng nỗi đau.
2.1.3. Giáo dục
Giáo dục là một trong những vấn đề quan trọng hàng đầu của một đất
nước. Muốn đất nước phát triển thì giáo dục phải phát triển. Tuy không nói
nhiều đến vấn đề này trong tác phẩm nhưng Nguyễn Xuân Khánh cũng không

17


bỏ qua. Dưới cách nhìn, cách cảm của một người viết tiểu thuyết lịch sử, tác
giả cũng đã chỉ ra những vấn đề cơ bản về giáo dục cuối thời Trần, chủ yếu
thông qua những mong muốn đổi mới, cải cách của Hồ Quý Ly. “Quan thái
sư rất quan tâm tới việc học. Ông thấy các lộ, phủ, châu việc học chưa vào
nền nếp, ông bèn đặt ra chức học quan, đề bạt một loạt những nhà khoa bảng,
đưa về các địa phương trông coi việc học hành của dân. Ông chú ý đến những
người đỗ đạt có tài nhưng chưa được cất nhắc đúng mức” [13; 473]. Hồ Quý
Ly cũng thẳng thắn chỉ ra những chỗ đáng nghi ngờ trong kinh điển Nho giáo.
Ông cho rằng Khổng Tử không xứng đáng đứng đầu Nho gia như mọi người
vẫn thường ca tụng, Hàn Dũ là một nhà Nho ăn trộm, còn Trinh Tử, Chư Tử
là những người học rộng nhưng không có thực tài chỉ chuyên đi ăn cắp văn
chương tư tưởng của người khác. Điều đó chứng tỏ, vào cuối thời Trần, Nho
giáo đã không còn được chiếm vị trí như trước nhưng vẫn chưa mất hẳn, nó
vẫn tồn tại trong suy nghĩ, tư tưởng của một số người như Đoàn Xuân Lôi.
Nền giáo dục nước ta tại thời điểm đó vẫn chưa có những bước phát triển và
cải cách đáng kể cũng như chính tình hình đất nước lúc bấy giờ. Điều này
cũng có thể lí giải được phần nào, bởi lúc ấy, trong triều đình còn đang rối ren,
lo tranh quyền đoạt vị, các phe phái chống lại lẫn nhau thì chuyện giáo dục,
thi cử không còn là điều trọng yếu nữa.
2.2. Con người thời đại trong Hồ Quý Ly
2.2.1. Hồ Quý Ly- anh hùng và bi kịch

không hạn chế người đọc trong cái nhìn riêng, phiến diện về Hồ Quý Ly mà đặt
ông trong cái nhìn đa chiều của các nhân vật khác, mỗi người họ là một cảm
nhận khác nhau, thậm chí trái ngược nhau, từ đó soi chiếu Hồ Quý Ly một cách
thấu đáo nhất, công bằng nhất.
Nguyễn Xuân Khánh không bó hẹp Hồ Quý Ly trong những việc làm
tự riêng mình mà ông đặt mọi việc làm, hành động suy nghĩ của nhân vật vào
trong những mối quan hệ với nhiều tuyến nhân vật khác nhằm có cái nhìn, sự
hiểu biết đến cùng về một nhân vật. Phức tạp, đa chiều, nhân ái, thủ đoạn, sâu
sắc...tất cả đều có trong một Hồ Quý Ly.
Hồ Quý Ly được Nguyễn Xuân Khánh xây dựng và cảm nhận trong tác
phẩm thực sự là một anh hùng của thời đại, một nhà cải cách táo bạo. Ngay từ
nhỏ ông đã là một chú bé “thông minh đĩnh ngộ, rất có chí, đã làm gì là quyết
tâm làm cho bằng được”, đặc biệt “chú rất thích chơi với lửa và chú muốn thắp
một ngọn lửa không khi nào tắt, có thể đó là bản năng khát khao thầm kín của
con người muốn giữ một ngọn lửa đời đời”. Đây là sở thích không những lạ mà
còn dự báo một con người trong tương lai. Cha của Quý Ly cũng nói: “Thằng
bé này thích lửa, sau này sẽ là người có chí khí”. Nguyễn Xuân Khánh đã xây
dựng Hồ Quý Ly từ một nhân vật lịch sử thành một nhân vật văn học mà vẫn
không làm mất đi giá trị và những cứ liệu lịch sử có ý nghĩa. Những cải cách,
quan điểm tiến bộ của Hồ Quý Ly được ghi trong chính sử được Nguyễn Xuân
19