Võ Phúc Châu – Tiểu luận Văn học
TÌM HIỂU DẤU VẾT VĂN HỌC TRUNG ĐẠI
QUA MỘT TRÍCH ĐOẠN “TRUYỆN KIỀU”
Võ Phúc Châu
/>Thúy Kiều đánh đàn
***
Sừng sững giữa cảnh quan thâm nghiêm, hùng vĩ của văn học trung đại Việt Nam,
“Truyện Kiều” là kết tinh tài năng và tấm lòng của đại thi hào Nguyễn Du. Qua từng
dòng thơ, đoạn thơ, “Truyện Kiều” thấm đẫm nước mắt và làm rơi lệ người đọc bao thế
hệ. Ở đó, có nước mắt của lòng trắc ẩn, có giọt lệ của nỗi cảm thương, có giọt tương sùi
sụt của oán hờn đau khổ, có giọt châu của niềm vui đoàn tụ. Chúng ta, những người đọc
hôm nay, mỗi lần đọc lại tác phẩm, cũng không ngăn được nước mắt như người xưa.
Nhưng không chỉ biết đồng cảm với tác giả, với nhân vật, chúng ta còn phải biết lau
nước mắt, để tỉnh táo hơn, lùi ra xa, khám phá những nội lực đã làm nên sức quyến rũ
mê hồn của tác phẩm. Là một trong vài kiệt tác của văn học trung đại Việt Nam,
“Truyện Kiều” hội tụ những phẩm chất đặc trưng của văn học trung đại, cũng qua từng
dòng thơ, đoạn thơ. Nhưng đặc trưng của thời kỳ văn học này ra sao, biểu hiện của nó
trong tác phẩm thế nào, dấu vết của nó in hằn nơi đâu, trong một đoạn thơ cụ thể?
Đi tìm câu trả lời, tiểu luận này xin chọn một góc nhỏ của “Truyện Kiều”, khảo sát
một đoạn thơ ngắn, tiêu biểu cho tài năng và tấm lòng của tác giả:
“Biết bao bướm lả ong lơi
Cuộc vui đầy tháng, trận cười suốt đêm.
Dập dìu lá gió cành chim,
Sớm đưa Tống Ngọc, tối tìm Tràng Khanh.
Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh,
Giật mình, mình lại thương mình xót xa.
Khi sao phong gấm rủ là,
Võ Phúc Châu – Tiểu luận Văn học
Giờ sao tan tác như hoa giữa đường?
Mặt sao dày gió dạn sương,
Thân sao bướm chán ong chường bấy thân?

Khi lòng buồn, Thúy Kiều muốn tìm ngắm cảnh để vơi đi. Nhưng nhìn bốn phía,
đâu đâu cũng có nỗi sầu đeo bám. Mối dây sầu não ấy, thực ra, do ánh mắt nàng mà có.
Nàng thấm thía nỗi cô đơn, trống vắng, lạnh lẽo của mình, qua cái lạnh lẽo của tuyết,
qua cái xa vời, rợn ngợp của trăng thâu. Thiên nhiên sẽ chẳng còn ý nghĩa gì, một khi
Võ Phúc Châu – Tiểu luận Văn học
con người không tìm thấy, ở đó, sự đồng cảm với mình. Kiều “thờ ơ” với “gió trúc
mưa mai” cũng vì lẽ ấy.
Mặt khác, con người luôn cảm thấy trong bản thân mình có cả vũ trụ. Con người
được xem là một tiểu vũ trụ, là sự khúc xạ cái đại vũ trụ luôn biến dịch không ngừng.
Biểu hiện rõ nét nhất của nó là con người thấy tâm trạng mình trong trường giao cảm
với thiên nhiên:
“Người buồn, cảnh có vui đâu bao giờ”
Ngược lại, thiên nhiên cũng như người, hiểu được lòng người: “Đòi phen gió tựa,
hoa kề”. Thiên nhiên vốn dĩ tác động trực tiếp đến “tâm – chí – khí – thần” của con
người. Người ta vui hay buồn, đầy sức sống hay bạc nhược, đều bởi liên thông với vũ
trụ. Ở đây, Kiều đang buồn, nỗi buồn câm lặng, chất ngất. Nó tràn đầy, đến nỗi lan ra,
tỏa rộng, thấm đẫm cảnh sắc, đất trời. Cảnh như phải động lòng mà âm u, ứa lệ. Hẳn là
Nguyễn Du đã quá thương Kiều. Thiên nhiên như thay thế tấm lòng tác giả, để kề cận,
đồng cảm và sẻ chia nỗi cô đơn cùng cực của một phẩm giá sáng ngời bị lưu đày vào
chốn bùn nhơ.
Một điểm nữa, con người hay đi từ cái nhận thấy được mà đi tới cái không thấy
được. Gương mặt mỗi người mang những dáng nét riêng cụ thể. Có kẻ là mặt mốc, có
người là bạch diện, thiết diện, có bậc đáng được gọi hồng nhan. Con người trung đại tìm
thấy, ở những đặc điểm cụ thể, bên ngoài ấy, sự phản chiếu cái vô hình: cốt cách, số
phận của đời người. Đây là hạng tiểu nhân, kia là lớp thư sinh nho nhã, nọ là bậc kỳ tài.
Còn đấy, lại là một kiếp tài hoa mệnh bạc... Nhân vật Kiều cũng tự thấy mình bằng cảm
quan như thế. Sau những khoảnh khắc “giật mình” giữa chốn lầu xanh, nàng tự soi
mình trong gương, để rồi thốt lên đau đớn:
“Mặt sao dày gió dạn sương”
Lúc này, nàng đâu còn thấy gì thần sắc kém sút, nhạt phai của gương mặt vừa

rộng tháng dài”. Thời gian ở đây như bị chắn lại, bị tù hãm. Nó vẫn trôi, nhưng vật vờ,
loanh quanh, trôi từ đáy hố thẳm, rồi trào mãi lên, trào mãi thành đầy, “đầy tháng”.
Thời gian “đêm, tháng” được tác giả sử dụng tài tình, như gợi ra những kiếp sống trượt
dài trong ô nhục, bị vây hãm trong ma động, âm trì.
Đoạn thơ vẫn còn một dòng thời gian tuyến tính khác, đó là:
“Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh”
Trên là thời gian cho cả đám người, còn đây mới là thời gian của một người, của
riêng Thúy Kiều. Nói “khi tỉnh rượu” là ngầm nhắc, trước đó, cả một chuỗi thời gian
điên đảo cùng cơn say, say đến tê liệt thần kinh, mụ mẫm phách hồn, lý trí. Thời khắc
tỉnh rượu này đã tách Kiều thành hai phần đời: một phần trượt dài trong mê lạc, một
phần giật mình chết sững, bàng hoàng tỉnh ngộ, nhận ra hiện tại tồi tệ của mình. Cũng
thế, “lúc tàn canh” là khi đêm hết, chấm dứt trận cười buông thả của đám người
“bướm lả ong lơi”. Kiều nhận ra “lúc tàn canh”, khi mà lũ bướm ong bay hết. Con
người bị cuốn vào thác loạn đã phải rời rã, ê chề, trở về bản chất thật của mình, cô đơn
và cay đắng. Thời gian “tỉnh rượu, tàn canh” có ý nghĩa biết bao đối với nàng Kiều. Đó
là lúc tâm hồn Kiều tự vá víu lấy vết thương của mình, tự phán xét, thanh lọc chính
mình.
Võ Phúc Châu – Tiểu luận Văn học
Còn nữa, trong đoạn thơ, một kiểu thời gian chu kỳ. Vẫn là cuộc vui “đầy tháng,
suốt đêm”, nhưng chúng được miêu tả cụ thể hơn, qua không khí náo nhiệt:
“Sớm đưa Tống Ngọc, tối tìm Tràng Khanh”
Chúng ta khoan hẳn nói về những nhân vật phong nhã của chốn làng chơi ấy. Cảnh
tượng “sớm đưa, tối tìm” diễn tả những thời điểm lặp đi lặp lại. Công việc cũng lặp đi
lặp lại. Chẳng có gì đổi khác, chẳng chút gì biến động ở chốn lầu xanh này. Nó đúng là
cảnh bán mua tấp nập, kẻ đến người đi. Thời gian cũng hỗ trợ cho chốn ăn chơi. Hết
sớm rồi tối, thời gian xoay vòng, hút lấy và quay tít bao con người trong đó. Cái lặp lại,
trong bối cảnh này, không hề là hồi quang của quá khứ đẹp đẽ. Trái lại, nó là cái hố
thẳm, tối ngòm có sẵn. Nó là vòng thời gian quanh quẩn, kín bưng, xô con người vào,
buộc họ ngụp lặn hổn hển, rồi tự dìm chết chính mình.
Ngoài ra, thời gian chu kỳ cũng được nhắc đến, qua những giờ khắc tâm hồn Kiều