GÌN GIỮ VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HOÁ:
NGHIÊN CỨU XUYÊN QUỐC GIA VÈ THỤC HÀNH
TÍN NGƯỠNG VÀ LẺ HỘI CỦA CỘNG ĐÒNG
NGƯỜI KINH Ở QUẢNG TÂY, TRUNG QUỐC'
Nguyễn Thị Hiền

Mỏ đầu
Trong bài viết rất hay của mình với nhan đề “Một thế giới như nước: Bối cảnh
và quá trình trong văn hóa Việt N am ”, Jamieson nêu ra một số nhận xét về sự biến
đổi của văn hóa Việt Nam, cho rằns những khuynh hướng văn hóa “đều tùy thuộc
nhiều vào bối cảnh. Sự tương liên giữa các khuynh hướng văn hóa có thể giải thích
phần nào, tại sao một vài phần căn bản của văn hóa Việt Nam không thay đổi nhiều
như một số phần khác dù là Việt Nam đã thay đổi nhiều trong một thế kỷ qua và
thay đối nhanh chóng trong hơn thập kỷ qua” (2010, tr. 480). Thông qua các trường
hợp nghiên cứu về lễ hội làng, nghi lễ đàn chay ở các làng Vạn Vĩ, Sơn Tâm, Vu
Đầu ở Quảng Tây, Trung Quốc và liên hệ với những thực hành nghị lễ và lễ hội
tương tự ở Việt Nam, tôi cũng nhận thấy trong các thực hành văn hóa truyền thống
có những yếu tố văn hóa dễ dàng thay đổi mạnh nhưng không tan biến, ngược lại,
có những yếu tổ truyền thống duy trì lâu dài ở hải ngoại mà ở Việt Nam lại mai
một. Trong bài viết này, tôi sẽ đề cập tới một số vấn đề mang tính lý thuyết nghiên
cứu văn hóa cộng đồng người Kinh từ góc độ xuyên quổc gia để có cái nhìn rộng

* PGS. TS., Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam
1. Tôi xin trân trọng cám ơn Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam đã tạo điều kiện cho tôi
nghiên cứu đề tài về lễ hội và nghi lễ xuyên quốc gia của người Kinh ở biên giới Việt Nam
và Trung Quốc. Tôi cũng xin cám ơn Quỹ Toyota đã tài trợ cho dự án. Bài viết này hoàn

thành một phần nhờ nhũng đóng góp quý báu của các đồng nghiệp đã đồng hành với tôi
trong các chuyến công tác điền dã, đặc biệt tôi muốn bày tỏ lời cám ơn tới NCS. Vũ Hồng
Thuật, Ths. Nguyễn Thị Hồng Nhung, Ths. Cao Trung Vinh, Ths. Phan Mạnh Dương. Cuối


Ashley Carruthers nghiên cứu người Kinh ở ú c , Mỹ, Việt Nam để tim hiểu quá
trình hồi hương và những xung đột về chính trị trong cộng đồng người Việt Nam ở
nước ngoài. Gần đây, nhất là Priscilla Koh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại
Vrije University về những trải nghiệm của thế hệ Việt kiều thứ hai trở về Việt Nam
đầu tư và sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh. Luận án khám phá những trải
nghiệm của họ về sự thay đổi văn hóa, tái thiết cộng đồng, những ý nghĩa về bản
sắc, gia đình và văn hóa. Nghiên cứu cũng đưa ra một sự hiểu biết cụ thể hơti về các
vấn đề liên quan đến các mối quan hệ tộc người, khái niệm thuộc về và sự trở vê
quê hương của những người Việt kiều (2012).

Ngoài ra, còn có các công trình

nghiên cứu quá về truyền thống và biến đổi của hội làng ở Vạn V ĩ (2004. 2006a,
2011) của Nguyễn Thị Phương Châm, về bùa chú của các thầy củng người Kinh ở
Trung Quốc (2011) và chức năng tín ngưỡng thờ Trần Hưng Đạo trons việc cổ kết
cộns đồng neười Kinh ở Kinh đảo (2012) của Vũ H ồns Thuật.
Trải qua một thời gian dài nghiên cứu thực tế từ

2.ÓC

độ xuyên quốc gia và đa

địa điểm tronạ nước và nước ngoài với các dự án khác nhau về

thực hành tín

ngưỡng của người Kinh ở Quảng Tây (2009 - 2012), trong bài viết này tôi nhấn
mạnh về việc tại sao có một số thực hành truyền thống lại nổi trội hơn, lưu giữ dược
100


về lai lịch cư dân nơi đây, trong một số tài liệu của Trung Quốc, như cuốn Giản sử
Kinh tộc (1984) ehi chép về phong tục của dân tộc Kinh (Phù Đạt Thăng, 1993) đều
khẳng định: người Kinh đến vùng đất này từ năm 1511. Hơn nữa, hương ước làng
Vạn Vĩ cũna ghi: Thừa thiên tổ p hụ Hồng thuận tam niên quán tại Đồ Sơn, lưu lọc
xuát đáo... lập cơ hương ấp nhất xã nhị thôn, các hữu đình từ... Tạm dịch là: Tổ
tiên quê ở Đồ Sơn, năm H ồng Thuận thứ 3 (năm 1511) lim lạc đến đây... lập hương
ấp một xã hai thôn, có đình m iếu..} (xem thêm Nguyễn Thị Hồng Nhung, 2011).
Trước năm 1887, khi chưa có hoạch định về ranh giới địa lý, vùng đất này thuộc Việt
Nam. Khi công ước Pháp - Thanh 1887 (còn có tên là Công ước Constans 1887),
1. Hương ước này có niên đại năm Tự Đức thú' 28 (1875).
101


VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TÉ LẦN TH Ứ TƯ

các làng người Kinh ở Kinh đảo đã thuộc về Trung Quốc. Từ năm 1964, người
Kinh thuộc danh sách chính thức 56 dân tộc ở Trune Quốc (Cheung, 2000). Các
làng người Kinh (mặc dù ít nhiều có xen kẽ những gia đình, đội, xóm của người
Hán) có đình làng, chùa, có thiết chế tổ chức lễ hội tế lễ Thành hoàng, hát đối đáp,
hát chúc thần, hát cửa đình vào dịp ỉễ hội, cúng lễ của các thầy cúng. Thậm chí làng
có cấu trúc theo “hình xương cá”, có trục đường chính, sau đó phân chia thành các
n?õ ngách. Phía trước các ngôi nhà vẫn tuân thủ phong cách của người Kinh, chuối
sau, cau trước, nhưng giờ đây họ không còn trồng cau nữa, mà thay vào đó là những
hoa quả “cây nhà lá vườn” của người Kinh như nhãn, na, bưởi, mít, thị, ổi. Những
thiết chế, sinh hoạt truyền thống này trở thành niềm tự hào của neười Kinh ở Kinh
đảo sau cách mạng văn hóa (1966 - 1976) khi đó đình miếu bị bỏ hoang, sách cúng
bị đốt, thờ cúng tổ tiên cũng bị cấm. Giờ đây, khi chiến lược “hưng biên phú dân”
của chính quyền Quảng Tây nhàm ổn định chính trị và kinh tế của các dân tộc ở
vùng biên (Cheung, 2011), và mong muốn đầu tư lễ hội của người Kinh, đưa lễ hội
này trở thành nét văn hóa đặc sắc của thành phố Đông Hưng và Phòng Thành

hiện tại không chính xác, thiếu chiều sâu, có nguy cơ méo mó bản sắc dân tộc”
(2010, tr.463 -4 64 ).
Trong cộng đồng người Kinh ở ba làng Vạn Vĩ, Son Tâm, Vu Đầu, đình làng
được xây dựng từ khi hình thành làng. Qua thời aian năm tháng đã được trùng tu
sửa chữa nhiều lần, đến nay, các ngôi đình vẫn là nơi thờ tự chính, tập trung các
sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của cộng done làng, và đặc biệt thuộc quyền điều hành
của ủ y ban đình vụ, đại diện của cộng done (xem thêm Nauyền Thị Phương Châm,
I. Phòng vấn ông Ngô, làng Sơn Tâm, Thị trấn Giang Bình, Quảng Tây, Trung Quốc, ngày
26/9/2012.
106


GÌN GIỮ VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VÁN HOÁ.

2006a: 62-65). Tại đình làng Vạn Vĩ và Vu Đầu. dân làng vẫn thờ các vị thánh bản
địa như Đức Thánh Trần. Cao Sơn đại vương, Bạch Lone Trấn Hải đại vương,
Điếm Tước đại vương, Quảng Trạch đại vươns. Riêng ở làng Sơn Tâm, họ chỉ thờ
ba vị thần; đó là Bạch Lone Trấn Hải đại vương, Trần Hưng Đạo đại vương, Đương
cảnh Thành hoàng bản thổ đại vương. Đối với người Kinh trong các làng xã Việt
Nam nói chune, Thành hoàng là biểu tượne quyền lực tâm linh tối cao của một
làn2 , chi phổi cả đời sống vật chất và tinh thần của người dân trong làng. Thành
hoàns làm nhiệm vụ giám sát việc làm, hành vi của mồi người dân, hướng dân
chúng tới cái thiện, khống chế tất cả những tác động từ bên nsoài sây thiệt hại cho
làng như thiên tai, dịch bệnh, lực lượne, ngoại lai quấy phá, cướp bóc. Trải qua
thăns trầm của lịch sử, dù trong hoàn cảnh nào thì Thành hoàng vẫn gắn chặt với
cuộc sống tâm linh của dân làng, là sự che chở, bao duna. Do có nhu cầu về một
cuộc sống tâm linh nên dù người Kinh có định cư ở nơi đâu, khi hình thành làng
xóm, họ vẫn lập đình thờ cúng Thành hoàng của mình nhằm đảm bảo cho sự thống
nhất của cộng đồng. Thành hoàng và ngôi đình luôn luôn là biểu tượng độc đáo, tạo
nên truyền thống văn hoá làng, và không thể thiếu được (xem thêm Vũ Ngọc

được xem xét như là không gian tôn eiáo chuyến động bằng các hình thức đa chiều
mà sự chuyển động đó nằm trong những ứna xử xã hội và giới hạn bởi các mổi
quan hệ quyền lực. Khái niệm xuyên quốc gia “từ bên trên” và “từ bên dưới” eiúp
cho việc thể hiện mối quan hệ quyền lực lồng e;hép với sự lan tỏa tôn giáo. Trong
khi xuyên quốc gia “từ bên trên” được các quốc gia dân tộc và kinh tế toàn cầu ủng
hộ, còn xuyên quốc gia từ bên dưới lại được bắt đầu bởi những chuyển động từ địa
phương và từ mối quan hệ cá nhân giữa con người với con người. Xuyên quốc gia
về tôn giáo “từ bên trên” diễn ra khi các quốc gia khuyến khích sự nở rộ tôn giáo, tổ
chức lễ hội tôn giáo, các địa điểm tôn giáo nhằm phát triển du lịch, kết họp khuyến
khích nhữna, nsưòi di cư gửi tiền về quê hươne trợ giúp trong lĩnh vực thờ tự
(Guarnizo và Smith, 1998).
Tác động “từ bên trên” đối với văn hóa truyền thống của người Kinh ở Kinh
đảo thể hiện rõ trong việc chính phủ Trung Quốc quan tâm đến di sản văn hóa phi
vật thể của các dân tộc, trong đó có dân tộc Kinh sống ở vùng biên nhàm ốn định
tình hình chính trị và kinh tế (Cheung, 2011). Theo ông Tô, cộng đồng người Kinh
đã đệ trình lên các cấp tổng số 14 thể loại văn hóa phi vật thể, trong đó được công
nhận cấp nhà nước: lề hội truyền thống và nghệ thuật đàn bầu; cấp tỉnh: nước mắm,
phục trang; cấp thành phố: chữ Nôm, tự sử ca, dân ca của dân tộc Việt, hát chúc
thần trong đình, múa đèn. Lễ hội làng của các cộne đồng người Kinh ở Kinh đảo
nằm trong chiến lược “Hưng biên phú dân” của chính phủ Trung Quốc, và khu vực
người Kinh ở thị trấn Giang Bình, Quảng Tây được đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng,
khách sạn, bãi biển để phát triển kinh tế, văn hóa, du lịch (xem thêm Nguyễn Thị
Phương Châm, 201 ỉ, tr. 23). Mặt khác, việc mở cửa đườnẹ biên ở cửa khẩu Móng
Cái giữa hai chính phủ Trune Quốc và Việt Nam cũng thúc đẩy mối bang giao bàne,
con đường hải quan chính thức, không chỉ về lĩnh vực kinh tế mà còn về lĩnh vực
văn hóa giữa những người Kinh sons ở vùng biên giới. Họ đi lại, eiao lưu, học hỏi
kinh nghiệm làm đàn chay, hát cửa đình, hát đúm, tham gia lễ hội ở hai bên biên
giới Kinh đảo và Trà c ổ , thành phổ Móng Cái.
Mặc dù có sự ủne hộ từ bên trên giúp cho việc bảo tồn và phát huy di sản văn
hóa truyền thống của nsưòi Kinh và được coi đó là những bản sắc độc đáo của dân

những người quá cố là phụ nữ.2
Mối quan hệ “từ bên dưới” còn được thể hiện trong việc dân các làng ở Kinh
đảo và ở Trà c ổ mời nhau theo kiểu “dân gian” tham dự lễ hội, chứ không phải là
có những công điện hay giấy mời các cấp lãnh đạo ở “bên trên” . Đoàn nghiên cứu
của chúng tôi đã đi theo đoàn đại biểu của Trà c ổ sang làng Vạn Vĩ năm 2009 và
của Vạn Vĩ, sang dự lễ hội Trà c ổ vào năm 2012. Đoàn đại diện cộng đồng, lãnh
đạo, các cụ hào lão tham dự lễ hội ở hai bên biên giới Việt - Trung thể hiện thờ
“cùng các vị thần thánh” được duy trì từ nhiều năm nay. Đoàn đại diện của các làng
ở hai nước tham dự lễ rước, làm lễ tế Thành hoàng cầu xin ngài phù hộ độ trì cho
dân làng làm ăn, sức khỏe, tài lộc. Trên thực tế, việc giao lưu xuyên quốc gia của
1. Dòng họ Vương đến nay đã có 9 đời làm thầy cúng (tài liệu điền dã ở Vạn Ninh, thành phố
Móng Cái, tháng 9/2012).
2. Những thông tin ở phần này chủ yếu qua nói chuyện riêng với nhà nghiên cứu Vũ Hồng
Thuật, tháng 9/2012.

109


VIỆT NAM HỌC - KỶ YỂU HỘI THẢO QUỐC TẺ LẦN TH Ứ TU

cộng đồng người Kinh ở hai bên biên giới “thuộc về dân gian, không phải chính phủ
mời, mình mời nhau đi lại, mời tự do, đi lại cho vui” .

5.2. Bổ sung, làm giàu văn hóa trong mối quan hệ xuyên quốc gia
Trong thời kỳ đổi mới và hội nhập, đặc biệt khi chính phủ Việt Nam và Trung
Quốc mở cửa khẩu Móng Cái, người Kinh sane Việt Nam tham dự nghi lễ, lễ hội,
và giao lưu quan hệ với người Việt Nam ở trong nước. Trong các chuyến trở vê
Việt Nam, đội ngũ trí thức và những người phụ trách đình làng cũng sang Việt Nam
để mua những hiện vật như kiệu thánh ở đinh Vu Đầu, Vạn Vĩ, ngai thờ ở đình Sơn
Tâm (trong thời kỳ cách mạng văn hóa ngai thờ này bị phá bỏ), mời đoàn hát cửa

GÌN G lử VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HOÁ.

Văn hóa ở Trung Quốc. Ngày nay, các thầy cúna có kinh nghiệm ở Kinh đảo có thể
làm lễ cấp sắc cho những người mới bắt đầu vào nghề, nhưng những thầy đó muốn
thăng cấp, thì họ phải sang Việt Nam nhờ những thầy cao tay hơn (như cấp đại
thừa) để làm lễ thăng cấp cho họ. Đến nay, họ đã có sách cúng đầy đủ, học hỏi và
thực hiện các lễ cúng mà họ còn thiếu, thì họ ít mời các thầy cúng ở Việt Nam sang,
hoặc họ ít sang Việt Nam. Tuy nhiên, mối liên hệ xuyên quốc gia vẫn được duy trì.
Ông Phương, một thầy cúne ở thành phố Móng Cái bộc bạch: “trong quá trình bên
Trung Quốc làm lễ, họ gặp phải khó khăn gì, thường thường họ vẫn gọi điện sang
đây để hỏi ý kiến.” 1
Kết luận
Bài viết đã đề cập đến trường hợp nghiên cứu về thực hành tín ngưỡng và hoạt
động lễ hội của người Kinh ở Quảng Tây, Trung Quốc di cư từ thế kỷ XVI đế đưa
ra một số nhận định về việc thiết lập, duy trì, biến đối văn hóa người Kinh. Và đến
ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa và xuyên quốc gia những thực hành văn hoá
đặc sắc của người Kinh ở hải ngoại vẫn đang biến đổi, nhưng lại được bổ sung, làm
giàu. Những yếu tố tín ngưỡng đọng lại trong ký ức, được thực hành ở nơi định cư
mới. Những người Kinh ở Kinh đảo vẫn còn giữ được những nét văn hóa truyền
thống của cộng đồng làng như thờ cúng Thành hoàng, lễ hội làng với các hình thức
đặc thù như tể lễ thần trong đình, nghinh thần, ngồrm âm , cai đám, hát cửa đình. Vai
trò của cộne đồng trong tổ chức, duy trì lễ hội vẫn được chú trọng, nhà nước chỉ can
thiệp gián tiếp và với tư cách là “người dại diện” chính quyền dến để “phát biểu” .
Sự can thiệp này mặc dù có sự chi phối về hình thức tổ chức, có thêm những hoạt
động văn hóa Hán, nhưng cốt lõi của lễ hội, những hoạt động ở trong đình vẫn đậm
đà bản sắc dân tộc Kinh, mà không dân tộc nào ở Trung Quốc có những hình thức
tương tự. Hay các hình thức đàn lễ của các thầy cúng, tuy một thời gian bị gián
đoạn do cách mạng văn hóa ở Trung Quốc bài trừ các hoạt động nghi lễ, sách cúng
bị đốt, thầy cúng bị bắt giam, nhưng vẫn được cha truyền con nối và những thế hệ
gần đây sang Việt Nam phôto sách cúng và học hỏi kinh nghiệm làm đàn chay. Đen

vậy, ở Kinh đảo. ngay cạnh biên giới Việt Nam, người Kinh vẫn giữ được các hình
thức tín nạưỡng bản địa mà neười dân Việt Nam đã nhân cách hóa và sùng bái các
lực lượng siêu nhiên (nhiên thần, n h à n thần, nhân vật lịch sử). Đây là một trong
những đặc trưng cơ bản của thực hành nghi lễ và lễ hội trên quan niệm về một the
giới đa thần luôn luôn có quan hệ, ảnh hưởng tới thế giới của con người, vẫn tồn tại
dai dans, gắn liền với cuộc sống tinh thần của người Kinh dù họ định cư ở bất cứ
nơi đâu.

Tài liêu th am khảo
1. Cheung Siu-woo. 2011, “The Shift of Symbolic Boundaries around Intangible
Cultural Heritage: The Case of the Jing Minority’s Hat Festival on the Sino-Vietnamese
Border in Quangxi, China1’ (Sự chuyển dịch ranh giới biểu tượng xung quanh di sản văn
hóa phi vật thể: Trường hợp về lễ hội hát của dân tộc Kinh ớ biên giới Việt - Trung, Quảng
Tây, Trung Quốc), trong Intangible Cultural Heritage and Local Communities in East Asia
(Di sản văn hóa phi vật the và cộnẹ đồng địa phương ở Đông A), edited by Liu Tik-sang.
South China Research Center, Hong Kong University of Science and Technology; Hong
Kong Heritage Museum.
2. Cheung Siu-woo, 2000, “Regional Development and Cross-Border Cultural
Linkage: The Case of a Vietnamese Community in Quangxi, China" (Phát triển vùng và sự
kết nối văn hóa xuyên biên giới: trường hợp cộng đồng người Việt Nam ở Quảng Tây,
Trung Quốc). Trong Where China Meets Southeast Asia: Social&Cultural Change in the
Border Regions (Nơi Trung Quốc gặp Đông Nam châu Ả: Sự thay đỏi vein hóa và xã hội ở

112


GÌN GIỮ VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HOÁ.

cúc vùng biển giới), Grant Evans, Christopher Hutton, Kuah Khun Eng eds. Singapore:
Institute of Southeast Asian Studies.

(Quảng Tây, Trung Quốc)-”, Tạp chí Khoa học xã hội, số 1, tr. 61-67.
13. Nguyễn Thị Phương Châm, 2006a, “Truyền thống và biến đổi trong lễ hội của
người Kinh ở Vạn V ĩ ’, trong sách Giả trị và tính đa dạng của Folklore châu Ả trong quá
trình hội nhập, Nxb. Thế giới, tr. 267-276.
14. Nguyễn Thị Phương Châm, 2006b, Nghi lễ hôn nhân cùa người Kinh ở làng Vạn
Vĩ, Đông Hưng, Quàng Tây, Trung Quốc, Nxb.Văn hóa thông tin.
113


VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỒC TÉ LÀN TH Ứ T Ư

15. Nguyễn Thị Phương Châm, 2012, Làm dâu nơi đất khách: trài nghiệm văn hóa
của những người phụ nữ Việt Nam lẩy chồng Trung Quốc ờ Vạn Vĩ, Nxb. Lao động.
16. Nguyễn Thị Phương Châm, 201 ụ “Thần chờ quan: Những thay đối trong lễ hội
đình vạn Vĩ năm 2011”, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 6 (138), tr. 20-31.
17. Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo, 2002, Linh thần Việt Nam, Nxb. Văn hóa
Thông tin
18. Tạ Chí Đại Trường, 1989, Thần, Người và Đất Việt, Văn nghệ xuất bản, California,
USA.
19. Vũ Hồng Thuật, 2012, “Thờ cúng Đức Thánh Trần ở Trung Quốc - Một tín
ngưỡng độc đáo cố kết cộng đồng người Kinh hải ngoại”, Bài trình bày tại Hội thào Việt
Nam học lần thứ 4.

114