ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TRẦN THỊ THANH TÂN

VĂN HỌC DÂN GIAN DÂN TỘC SÁN DÌU
Ở THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN – NĂM 2016


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TRẦN THỊ THANH TÂN

VĂN HỌC DÂN GIAN DÂN TỘC SÁN DÌU
Ở THÁI NGUYÊN
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Nguyễn Hằng Phương

THÁI NGUYÊN – NĂM 2016




i

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN………………………………………………………………...i
LỜI CẢM ƠN……………………………………………………………………ii
MỤC LỤC……………………………………………………………………....iii
MỞ ĐẦU………………………………………………………………………...1
1. Lý do chọn đề tài……………………………………………………………....1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề………………………………………………….....2
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu………………………………………….........5
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu………………………………………….....6
5. Phương pháp nghiên cứu………………………………………………….......7
6. Cấu trúc luận văn………………………………………………………….......8
7. Đóng góp của luận văn……………………………………………………......8
NỘI DUNG.........................................................................................................10
Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ DÂN TỘC SÁN DÌU Ở THÁI NGUYÊN VÀ
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI………………...10
1.1. Khái quát về dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên……………………………..11
1.1.1. Vài nét về dân tộc Sán Dìu ở Việt Nam………………………………….11
1.1.2. Sơ lược về dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên………………………..........12
1.2. Văn học dân gian và văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở Việt Nam……...22
1.2.1. Khái niệm văn học dân gian……………………………………………...22
1.2.2. Văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở Việt Nam………………………….28
* Tiểu kết ………………………………………………...................................29
Chương 2: PHÁC HỌA DIỆN MẠO VĂN HỌC DÂN GIAN DÂN TỘC
SÁN DÌU Ở THÁI NGUYÊN…………………………….…………………31



3. Một số truyện cổ tích dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên (chưa xuất bản)
4. Phỏng vấn các nghệ nhân dân tộc Sán Dìu
5. Một số hình ảnh về văn hóa dân gian dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên


1

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài:
1.1. Dân tộc Việt Nam là một cộng đồng bao gồm 54 dân tộc, bên cạnh dân
tộc Việt là dân tộc chủ thể còn có các dân tộc thiểu số khác sống rải rác trên mọi
miền đất nước. Thành phần các dân tộc có khác nhau nhưng đều chung nguồn gốc
Bách Việt. Từ buổi đầu dựng nước đến nay, các dân tộc thiểu số đã tham gia tích
cực trong việc xây dựng và bảo vệ đất nước, xây dựng truyền thống lịch sử, văn hóa
của đại gia đình dân tộc Việt Nam. Văn học dân gian các dân tộc thiểu số có những
thành tựu độc đáo với những sắc thái riêng biệt. Giá trị của văn học dân gian dân tộc
thiểu số trong đời sống cộng đồng là vấn đề khoa học đáng để nghiên cứu. Từ đó,
diện mạo của nền văn học dân gian Việt Nam được nhìn nhận đầy đủ, chính xác
hơn trên mối quan hệ tổng thể văn học dân gian các dân tộc. Ðó là một nền văn học
dân gian thống nhất, đa dạng. Việc tìm hiểu văn học dân gian dân tộc thiểu số còn
thể hiện đường lối dân tộc, đường lối văn hóa văn nghệ của Ðảng ta, đó là bình
đẳng dân tộc, phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của các dân tộc anh em trong
đại gia đình dân tộc Việt Nam, nhằm góp phần vào việc xây dựng nền văn hóa văn
nghệ Việt Nam thống nhất và mang tính chất dân tộc phong phú.
1.2. Từ trước đến nay, đã có một số công trình hoặc bài viết nghiên cứu ở
phạm vi rộng, hẹp khác nhau về người Sán Dìu ở Thái Nguyên, cho ta biết đôi nét
về nguồn gốc, cư trú, phong tục và văn hoá truyền thống của người Sán Dìu. Các
công trình, bài viết cung cấp khá đầy đủ về một số khía cạnh dân tộc học, văn hoá
học nhưng chưa có công trình nào tìm hiểu về văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở
Thái Nguyên. Thêm vào đó, trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi đã đến điền

Nguyên”. Mong rằng qua công trình này, tôi sẽ góp một phần công sức nhỏ bé vào
việc giới thiệu, giữ gìn, bảo tồn và phát huy văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở
Thái Nguyên; đồng thời, tạo thêm một cơ sở, một nguồn tư liệu về văn học dân gian
để giúp giáo viên Ngữ văn ở tỉnh Thái Nguyên có thể thực hiện tiết dạy Ngữ văn địa
phương một cách thuận lợi hơn.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề:
Mỗi dân tộc đều có những nét văn hóa đặc thù riêng. Những giá trị văn hóa
đậm đà bản sắc dân tộc đó đã tạo thành nền văn hóa thống nhất và đa dạng của đại


3

gia đình 54 dân tộc Việt Nam. Nghiên cứu văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở
Thái Nguyên nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của cộng đồng các dân
tộc Việt Nam, đồng thời ứng dụng vào những công việc có ý nghĩa thiết thực ở địa
phương. Từ trước đến nay, tuy chưa có những công trình nghiên cứu chuyên sâu
về văn học song nền văn hóa dân tộc Sán Dìu nói chung và văn học dân tộc Sán Dìu
ở Thái Nguyên đã được một số tác giả đề cập đến, cụ thể như sau:
Trước hết có thể nhắc tới cuốn Người Sán Dìu ở Việt Nam của tác giả Ma
Khánh Bằng do Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội ấn hành năm 1983. Trong cuốn sách
này, tác giả đã giới thiệu khái quát về văn hóa vật chất, tinh thần của người Sán
Dìu ở Việt Nam. Đây là cơ sở quan trọng cho việc tìm hiểu nguồn gốc và đặc điểm
cơ bản của dân tộc Sán Dìu.
Cuốn Các hình thái tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam của tác giả Nguyễn
Đăng Duy được Nhà xuất bản Văn hóa thông tin ấn hành năm 2001 đã trình bày
khá đầy đủ về tín ngưỡng, tôn giáo, nguồn gốc, nội dung của các hình thái dân
gian đặc trưng ở một số vùng miền, một số dân tộc ít người, trình bày nguồn gốc
và những giáo lí cơ bản của các loại hình tôn giáo trong đời sống hiện nay.
Cuốn sách Lễ hội các dân tộc Hoa, Sán Dìu ở Việt Nam của tác giả Diệp
Trung Bình do Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội ấn hành 2002 đã đề cập khá toàn

thiệu những bài dân ca Sán Dìu mà không đi sâu tìm hiểu đặc trưng về nội dung và
nghệ thuật.
Có những luận văn, đề tài đã nghiên cứu về văn học dân gian các dân tộc
thiểu số nói chung, song đề tài nghiên cứu về văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở
Thái Nguyên gần như không có.
Gần đây, Sở Văn hóa - Thông tin và Thể thao tỉnh Tuyên Quang, Thái
Nguyên cũng có đề tài Bảo tồn hát Soọng Cô của dân tộc Sán Dìu với mục đích:
sưu tầm lời kể của nghệ nhân, chọn người để luyện tập các điệu hát Soọng Cô
nhằm phát huy những giá trị văn hóa phi vật thể của dân tộc Sán Dìu ở Thái
Nguyên; Năm 2011, có luận văn Khảo sát loại hình hát Soọng Cô của dân tộc Sán
Dìu ở Thái Nguyên và Tuyên Quang của tác giả Nguyễn Thị Mai Phương (Đại học


5

sư phạm). Song, do phạm vi tư liệu sưu tầm nên đề tài chưa khám phá hết giá trị
của loại hình dân ca này ở địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
Như vậy, công tác sưu tầm, nghiên cứu về văn học dân gian dân tộc Sán Dìu
ở Thái Nguyên còn rất khiêm tốn và mới được đề cập ở mức độ nhất định. Các đề
tài nghiên cứu chưa khám phá hết giá trị của loại hình dân ca cũng như những thể
loại văn học dân gian khác của dân tộc Sán Dìu ở vùng văn hóa này. Tuy nhiên,
các công trình nghiên cứu trên là những gợi mở, là tiền đề khoa học có giá trị cho
việc nghiên cứu đề tài luận văn của chúng tôi.
Qua quá trình khảo sát, phân tích một số tác phẩm văn học dân gian tiêu
biểu của dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên, chúng tôi sẽ nghiên cứu hi vọng góp
thêm một tiếng nói khẳng định ảnh hưởng của văn học dân gian đến đời sống văn hóa,
tinh thần của con người.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở

riêng biệt của đối tượng nghiên cứu.
- Thông qua việc điền dã, sưu tầm, nghiên cứu về văn học dân gian dân tộc
Sán Dìu, luận văn đưa ra một số định hướng, biện pháp nhằm bảo tồn, giữ gìn và
phát huy các giá trị văn hóa nói chung và văn học dân gian dân tộc Sán Dìu nói
riêng ở Thái Nguyên.
- Một trong những mục tiêu quan trọng mà luận văn muốn hướng tới là dùng
kết quả sưu tầm, nghiên cứu để ứng dụng vào việc giảng dạy nội dung Ngữ văn địa
phương ở các đơn vị trường trung học cơ sở trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Tìm hiểu văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên; Tìm hiểu về địa
bàn cư trú, văn hóa, đời sống vật chất, tinh thần của người dân tộc Sán Dìu ở Thái
Nguyên và đóng góp của văn học dân gian vào đời sống văn hóa tinh thần của


7

người dân tộc Sán Dìu; đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn, lưu giữ các tác
phẩm văn học dân gian…
5. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu về văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên, tác giả sưu
tầm, tham khảo các sách, báo, tạp chí, bài viết có liên quan hoặc đề cập đến vấn đề
nghiên cứu.
Để tìm hiểu, nghiên cứu về văn học dân gian dân tộc Sán Dìu, luận văn sử
dụng một số phương pháp:
- Phương pháp điền dã: Đây là phương pháp chúng tôi sử dụng để thu thập
tư liệu về văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên. Thường vào những
ngày nghỉ cuối tuần và nghỉ hè, chúng tôi tìm đến các làng bản ở Thái Nguyên có
người dân tộc Sán Dìu sinh sống để sưu tầm. Các tác phẩm đều được sưu tầm từ
các nghệ nhân dân gian, những người già trong làng, những người am hiểu về văn
hóa, văn học dân gian dân tộc Sán Dìu trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.

bản văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên, luận văn là công trình
nghiên cứu tương đối hệ thống và đầy đủ về văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở
Thái Nguyên. Từ đó, luận văn góp phần tạo dựng diện mạo chung của nền văn học
dân gian dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên.
Tác giả luận văn trong quá trình nghiên cứu đã đi điền dã sưu tầm được một
số lượng nhất định tác phẩm văn học dân gian thuộc các thể loại như thần thoại,
tục ngữ, câu đố, hát Soọng Cô, truyện cổ tích của dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên.
Từ những tư liệu chúng tôi sưu tầm được, giá trị của văn học dân gian dân tộc Sán
Dìu ở Thái Nguyên hi vọng sẽ được bảo lưu, trường tồn cùng thời gian.
Cùng với nhịp sống hiện đại, văn học dân gian dân tộc Sán Dìu đang dần
phôi phai thì việc sưu tầm, nghiên cứu về văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở Thái
Nguyên, luận văn góp phần khơi dậy tình yêu và ý thức giữ gìn của người dân tộc


9

Sán Dìu với vốn văn hóa, văn học dân gian của họ, góp phần bảo tồn, phát huy vốn
văn hóa, văn học dân gian dân tộc Sán Dìu.
Đồng thời, các kết quả nghiên cứu sẽ được tham khảo và ứng dụng vào việc
giảng dạy những tiết Ngữ văn địa phương trong các trường Trung học cơ sở thuộc
tỉnh Thái Nguyên.


10

NỘI DUNG
Chương 1
KHÁI QUÁT VỀ DÂN TỘC SÁN DÌU Ở THÁI NGUYÊN VÀ MỘT SỐ
VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
“Thái Nguyên xanh mát nương chè

Theo thống kê trên toàn quốc, người Sán Dìu có số dân theo các năm như
sau: Năm 1989 có 94.630 người; Năm 1999 có 126.237 người. Theo số liệu của
Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam đến ngày 01/04/2009, người Sán Dìu có
số dân 146.821 người, cư trú 56/63 tỉnh, thành phố của cả nước, dân số đứng thứ
17/54 dân tộc của Việt Nam. Phân bố dân cư của người Sán Dìu không đồng đều
còn chênh lệch ở mức cao giữa nông thôn (90,86%) và thành thị (9,14%).
Địa bàn cư trú của người dân tộc Sán Dìu chủ yếu ở trung du và miền núi
phía Bắc (85.011 người) và đồng bằng sông Hồng (57.832 người). Các tỉnh có dân
số từ 1000 người trở lên như Thái Nguyên; Vĩnh Phúc; Bắc Giang; Tuyên Quang;
Quảng Ninh; Hải Dương. Ở các tỉnh phía Nam người Sán Dìu tập trung đông ở
vùng Tây Nguyên (1.757 người) và Đông Nam Bộ (1.968 người), các tỉnh có dân
số từ 100 người trở lên như: Đồng Nai, Lâm Đồng, Đắc Nông, Bình Phước, Bình
Dương, Thành phố Hồ Chí Minh, Đắc Lắc, Gia Lai, Bà Rịa Vũng Tàu, Kon Tum.
1.1.1.2. Tên gọi tộc người
Dân tộc Sán Dìu tên tự nhận San Déo Nhín, theo âm Hán Việt có thể hình
dung: San = Sơn; Déo = Dao; Nhín = Nhân. San Déo Nhín tức là Sơn Dao Nhân.
Đồng bào cũng có những tên gọi tương tự như: San Déo Láo, cách gọi này được
người Sán Dìu sử dụng trong cộng đồng. Ngoài tên tự nhận, dân tộc Sán Dìu còn
có các tên gọi khác do những dân tộc cận cư gọi, chủ yếu dựa vào đặc điểm khác
nhau (mang tính địa phương) như:


12

Dựa vào trang phục truyền thống gọi là Mán Váy Xẻ, Mán Quần Cộc để
phân biệt với Mán Quần Chẹt, Mán Quần Trắng – một tên gọi khác của nhóm Dao
Quần Trắng và nhóm Dao Quần Chẹt. [62]
Dựa vào đặc điểm nhà ở, người Sán Dìu có tên là Trại, Trại Đất. Nhà của
người Sán Dìu tường được trình bằng đất hay bưng ván. Từ đó, để phân biệt với
Trại Cao là tên gọi chỉ những người dân tộc Cao Lan sống trong các ngôi nhà sàn

được gọi là Man, mà nhiều dân tộc khác cũng gọi như vậy, cụ thể như người
Hmông, Pàthẻn, Cao Lan…
Các sử gia phong kiến đã gộp nhiều tộc người vào làm một và chỉ dựa vào
đặc trưng văn hóa như ăn, ở, mặc… mà chưa đi sâu tìm hiểu văn hóa tín ngưỡng,
tri thức bản địa, tổ chức cộng đồng, văn học dân gian…những thành tố quan trọng
tạo nên bản sắc riêng của các tộc người, nên khó có thể hiểu rõ về những “giống
người” trên thuộc về dân tộc nào. Các triều đại phong kiến đều gọi các dân tộc
thiểu số là Man hay Mán, trong từ “Man di”.
Cũng trong cuốn Người Sán Dìu ở Việt Nam, có viết: “Quần Cộc từ Quảng
Đông di cư sang đất nước ta mới được độ ba bốn trăm năm nay, còn có tên là Sơn
Dao,”.[2, tr.9]
Căn cứ vào tên tự nhận của đồng bào Sán Dìu, khi di cư vào Việt Nam do
loạn lạc, người Sán Dìu chạy lên các vùng đồi núi thấp, bán sơn địa sinh sống.
Những ngày đầu tiên trên đất nước Việt Nam, người Sán Dìu sống du canh du cư,
họ dựng những túp lều hay những nhà trại. Do vậy, từ “San Léo – Sán Lều” dùng
chỉ những người làm ăn sinh sống và ở những lều trại trong rừng, đọc chệch là San
Déo – người Sán Dìu.
Theo tác giả Ma Khánh Bằng thì “Tên Sán Dìu từ Sơn Dao, thì người Sán
Dìu vốn có nguồn gốc từ người Dao. Từ đó ta có thể suy ra rằng: từ rất xa xưa,
khối Dao bị bọn phong kiến phương Bắc thống trị đã “bóp vụn” thành nhiều nhóm
nhỏ, khiến cho mỗi nhóm phiêu bạt một nơi. Người Sán Dìu là một trong những
nhóm đó, nhưng đã sống lâu ngày bên cạnh người Hán nên dần dần mất tiếng mẹ
đẻ, tiếp thu một thổ ngữ ở Quảng Đông…”.[2, tr.9]


14

Tuy chưa xác định rõ nguồn gốc tộc người Sán Dìu nhưng tộc người này
vẫn ý thức mình là một dân tộc có bản sắc văn hóa riêng, có ngôn ngữ riêng… với
tên tự gọi là San Déo Nhín.

Thuận (44,9%) của thị xã Phổ Yên; Phúc Thọ (48,5%) của huyện Đại Từ và Nam
Hòa (69%) của huyện Đồng Hỷ.
Năm 1999, người Sán Dìu đã có mặt ở 154/180 xã phường của Thái
Nguyên, dân số Sán Dìu trong mỗi xã cũng vẫn chiếm tỉ lệ thấp, có 151/154 xã
chiếm tỉ lệ từ 0,01 đến 40%, còn lại 3 xã có tỉ lệ trên 40% là xã Nam Hoà (61,6%),
xã Tân Lợi (42,5%) của huyện Đồng Hỷ và xã Bàn Đạt (41,3%) của huyện Phú
Bình.
Làng bản của người Sán Dìu ở Thái Nguyên thường được lập dưới chân các
đồi núi, gần các con sông và cánh rừng. Trải qua những thăng trầm của lịch sử,
người Sán Dìu ở Thái Nguyên đã sát cánh bên nhau, cùng chống chọi lại thiên
nhiên khắc nghiệt, biến những mảnh đất khô cằn thành cánh đồng màu mỡ và từ
trong cuộc sống vất vả lam lũ đó, văn học dân gian đã trở thành món ăn tinh thần,
gắn bó máu thịt với họ.[19]
1.1.2.3. Hoạt động kinh tế
Về kinh tế tự nhiên
Người Sán Dìu cư trú trên vùng bán sơn địa rộng lớn có rừng, núi đồi, có
đồng bằng. Ngoài những hoạt động sản xuất thường niên, người Sán Dìu còn khai
thác lâm thổ sản để cung cấp cho nhu cầu thiết yếu cho đời sống của đồng bào.
Việc khai thác các nguồn lợi tự nhiên được phân công lao động theo giới, phù hợp
với các thành viên trong gia đình: đàn ông khỏe mạnh đi xẻ gỗ, săn bắn…, phụ nữ,
trẻ em đi lấy măng, lấy củi, hái nấm,… Hình thái kinh tế tự nhiên góp phần huy
động tất cả sức lao động của các thành viên trong gia đình, song các hoạt động này
hầu hết được thực hiện vào lúc nông nhàn, còn hoạt động chính và chủ đạo trong
kinh tế của người Sán Dìu là trồng trọt và chăn nuôi.
Về hoạt động sản xuất
Có thể nói, cũng như các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Sán Chay..., sinh sống ở
Thái Nguyên, cộng đồng Sán Dìu đã biết dựa vào thiên nhiên, khai thác tự nhiên
để duy trì cuộc sống và phát triển cộng đồng của mình. Trải qua quá trình tự nhiên



bu gà, sọt, rổ rá, giần, sàng… Những năm gần đây do nhu cầu sử dụng nên một số


17

gia đình người Sán Dìu có mang những sản phẩm từ đan lát ra chợ bán, song số
lượng không nhiều mà chủ yếu phục vụ cho cộng đồng và một số ít những dân tộc
anh em lân cận. Đây cũng là điều kiện tiếp xúc, giao thoa văn hóa với các dân tộc
khác trong vùng.
1.1.2.4. Văn hóa truyền thống
Mỗi dân tộc đều mang trong mình nét đặc trưng riêng về văn hóa vật chất
và văn hóa tinh thần, tộc người Sán Dìu cũng nằm trong mối tương quan đó. Văn
hóa vật chất bao gồm nhà ở, đồ ăn thức uống, trang phục… của người Sán Dìu
có những nét riêng và khu biệt với dân tộc khác.
Nhà ở
Nếu người Dao, người Hmông chọn nhưng nơi núi cao để làm nhà, người
Kinh chọn nơi đồng bằng thì làng bản của người Sán Dìu chủ yếu trên các sườn
đồi hay chân đồi. Mỗi làng có khoảng vài chục nóc nhà nhưng cũng có làng nhiều
lên đến cả trăm nhà. Trong cùng một làng cũng được người Sán Dìu đặt tên theo
các khu như: Óng Ánh Vùi, Thai Lẹng,…
Người Sán Dìu chọn nơi ở lí tưởng đó là phía trước là đồng ruộng, phía sau
nhà là đồi thấp thuận tiện cho trồng trọt. Trong cuộc sống của người Sán Dìu họ
rất coi trọng việc dựng nhà. Trước khi dựng nhà bao giờ họ cũng tới nhà thầy
cúng để xem tuổi (chủ yếu là tuổi của người đàn ông). Nếu không “được” tuổi,
họ sẽ nhờ một người đàn ông khác trong cộng đồng làm thủ tục “mượn” tuổi và
phải được báo cáo trước bàn thờ tổ tiên. Sau đó, khi làm nhà xong, chủ nhà nếu
muốn có thể “mua” lại thì làm lễ dâng xin lại nhà trước bàn thờ thổ công nhà
mình.
Nếu người Kinh chọn nhà hướng Nam, thì theo quan của người Sán Dìu,
hướng nhà phải hợp với tuổi chủ nhà. Họ rất kị cửa chính nhà đối diện với ngọn

Ẩm thực