Văn hóa giao tiếp - giáo dục những vấn đề cơ bản và thực tế nhất
Những lời nói, hành động dù rất nhỏ của học sinh- thế hệ tương lai của đất nước
ngày hôm nay có thể sẽ là những thành tựu hay thất bại của nền giáo dục. Và giáo
sư Phạm Minh Hạc, Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục VN cũng từng nhìn
nhận rằng: văn hóa học đường ở VN cần đảm bảo ba yếu tố: cơ sở vật chất đảm
bảo, môi trường giáo dục tốt và văn hóa ứng xử, giao tiếp. Qua cách nhìn nhận ấy,
chúng ta thấy rằng học đường là môi trường góp phần quan trọng trong việc hình
thành và phát triển nhân cách của học sinh. Trong đó, mối quan hệ giữa thầy và trò
chiếm vị trí quan trọng hàng đầu. Hiện nay,văn hóa giao tiếp học đường nảy sinh
nhiều vấn đề khá nghiêm trọng. Chẳng hạn như, trường hợp một học sinh lớp 8
cầm dao đâm làm bạn tử vong. Vì lí do bạn ức hiếp, hăm dọa, đánh mình mà dùng
vũ khí " tự xử" thì không hề hợp luật và qui định của nhà trường. Trong khi đó, kỹ
năng ứng phó tình huống của các em đâu? Sao không báo giám thị, nói với cha mẹ,
giáo viên chủ nhiệm, thầy cô,..? Và cũng thật đáng báo động là nhiều em biết bạn
mình bị ức hiếp thường xuyên nhưng tâm lí " sợ liên lụy", ", "coi chừng vạ lây", "
sợ nói" nên im lặng. Điều này phải chăng đang ăn mòn tâm trí, bản lĩnh nói thật,
sống thật của các em? Và hậu quả như trên thật nghiêm trọng. Tâm lí học có câu
nói rằng" " gieo hành vi gặt thói quen, gieo thói quen gặt nhân cách". Nghĩa là
không dám nói thật, bảo vệ cái thiện thì về lâu dài sẽ trở thành " bệnh thói quen" và
khi trưởng thành, ai dám chắc các em sẽ bàng quan, thờ ơ thậm chí đứng về phía
cái ác, cái xấu? Thầy cô và gia đình có từng đặt tình huống đó- để các em ứng phó
chưa? Có cách nào cứu bạn mà không gây nguy hiểm cho mình? Xin thưa, đây
chính là kỹ năng ứng phó tình huống- một phần của giao tiếp ứng xử, kỹ năng
sống.
Quả thật, phụ huynh tự biện luận rằng: " nếu không "thờ ơ" khi đi ra đường thì con
em họ dễ bị kẻ xấu dụ dỗ, lợi dụng và thiệt hại". Vậy cách dạy này sai hay
đúng?Vâng, giao tiếp ứng xử sao cho thể hiện hành vi văn hóa, lịch sự là điều cần
dạy. Xin thưa, ở đây, chính là chúng ta nên trang bị cho học sinh kỹ năng ứng phó
với tình huống sao cho có văn hóa. Với người lạ, sẽ có những người tốt, người xấu.
Người thuộc dạng nghi ngờ có biểu hiện cụ thể ra sao? Người bình thường thì như
thế nào? Cẩn thận với " tình huống " thường gặp, giải pháp kêu cứu, báo công an,

A.. một chút". Tự cho mình cái " quyền" và " quên" nói lời lịch sự với nhau ở mỗi
người không ít. Hậu quả là, tâm lý " người lớn" không gương mẫu ảnh hưởng đến
nhận thức và hành vi của các em. Các em có thể sẽ cãi lại lời người lớn, sẽ ít nể
trọng và quan trọng là các em không ý thức " tầm quan trọng" cũng như "hậu quả
"của giao tiếp chưa phù hợp.
Và tình trạng vi phạm đạo đức, giao tiếp không phù hợp của giáo viên đang nảy
sinh khá phổ biến. Điều này dẫn đến sự nghi ngại đến nhân cách, phẩm chất của
người thầy. Xin mạn phép đề cập đến những vấn đề sau:
Vấn đề xưng hô của GV-HS trên lớp sao cho mang màu sắc học đường khá quan
trọng. Ngày xưa, thầy- trò thường xưng hô theo kiểu ta- các con. Tại trường THPT
nọ, giáo viên dạy môn Sinh N. dạy rất hay, có nhiều HS vô đội tuyển cấp TP, cấp
quốc gia thuộc bộ môn của cô. Thế nhưng, khi lên lớp, Cô chỉ vỏn vẹn mấy đại từ
nhân xưng sau: tôi- các anh chị. Trường hợp khác, một giáo viên khá kỳ cựu thì nói
kiểu "mày -tao" với học sinh cấp 3. Rồi thầy K mới về trường sau khi tốt nghiệp thì
các bạn- tôi.
Kiểu xưng hô truyền thống vẫn là các con, các em và tôi- thầy, cô. Không ít học
sinh khi được hỏi: " Em thích thầy( cô) xưng hô như thế nào với mình". Nhiều HS
tâm sự rằng các em thích được xưng hô thầy (cô)-em hơn. Vì cách nói này không
làm giảm vị trí " người lớn" của lứa tuổi muốn khẳng định mình cùa các em. Mặt
khác, "các anh chị" nghe có vẻ quá sức va xa cách với tư cách của các em; giáo
viên trẻ mà xưng các em là "mày" thì thật là phi giáo dục.
Trường hợp khác, mọi quy định, nguyên tắc giao tiếp do giáo viên bộ môn đưa ra
có thể sẽ ảnh hưởng rất mạnh mẽ đến học sinh. Giáo viên thường quy định " cấm
sự dụng điện thoại trong giờ học". Giờ lên lớp điện thoại reo tò tí te, của thầy và
của cả học sinh. Thầy với cớ " có nhiều việc quan trọng" thì chẳng nhẽ học sinh
không quan trọng nhiều việc . Vậy là ai cũng nghe, nhắn tin điện thoại, dù là lén lút
hay " công khai". Qui định đặt ra nhằm mục đích nâng cao ý thức từ đó đối tượng
có hành vi phù hợp mới là quan trọng. Không gương mẫu và " quên" cảm nhận,
xúc cảm của học sinh, luôn cho mình là " người có quyền" là biểu hiện phổ biến
của không ít thầy cô giáo hiện nay.

+ Kỹ năng ứng xử có văn hóa chưa được nhà trường, giáo viên cho là quan trọng
và không định hướng cho học sinh.
- Về phía chủ quan
+ Học sinh thiếu bản lĩnh, thiếu kỹ năng sống, chưa nhận thức tầm quan trọng của
văn hóa giao tiếp chuẩn mực.
+ Lứa tuổi học sinh cấp 3, đặc điểm tâm lý thích tự khẳng định " cái tôi trưởng
thành" của bản thân. Và các em dễ bị kích động, ít có khả năng kiềm chế.
Với những nguyên nhân đó, việc tìm ra giải pháp phù hợp là rất quan trọng. Tùy
từng nguyên nhân mà chúng ta có giải pháp giáo dục và hướng dẫn cho các em phù
hợp. Theo tôi, với những trường hợp vừa đề cập ở trên, một số điều lưu ý như sau:
· Về phía nhà trường: