LỜI MỞ ĐẦU
Sự phát triển của nền kinh tế trong hơn 10 năm kể từ khi đổi mới đến
nay đã thu được rất nhiều kết quả đáng kể. Chúng ta đã thoát khỏi cuộc
khủng hoảng kinh tế - xã hội, đời sống nhân dân được nâng cao, đất nước
đổi mới rất nhiều…Đó là thành quả của quá trình phát triển nền kinh tế theo
cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng
và Nhà nước ta. Trong đó vai trò của Đảng và Nhà nước là hết sức to lớn.
Nhà nước là những người hoạch định ra các chính sách, chiến lược phát triển
kinh tế, phát huy tối đa các mặt tích cực và hạn chế tối thiểu những mặt tiêu
cực của kinh tế thị trường. Quan trọng nhất là sự định hướng của Nhà nước
để kinh tế phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta đã
chọn. Đây chính là điểm khác biệt nền kinh tế thị trường ở nước ta so với
các nước khác. Chính sự định hướng này đảm bảo sự phát triển kinh tế thị
trường do dân và vì dân.
Tuy nhiên, sự nhận thức về vấn đề vai trò của Nhà nước trong nền
kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa còn có sự khác nhau đó
là: còn có ý kiến cho rằng Nhà nước không can thiệp vào nền kinh tế thị
trường vì sự can thiệp của Nhà nước sẽ làm mất đi động lực phát triển của
kinh tế thị trường. Cũng có ý kiến cho rằng trong cơ chế cũ, Nhà nước có
điều kiện khẳng định vai trò của mình, điều tiết sự vận hành của nền kinh tế,
còn trong nền kinh tế thị trường vai trò được giảm nhẹ, nên chỉ quản lý vĩ
mô, còn hoạt động doanh nghiệp tự giải quyết…Khi mọi vấn đề được thông
suốt thì nền kinh tế phát triển sẽ không đạt hiệu quả. Do đó, vấn đề này đang
trở nên cấp bách đối với chúng ta.
Mặt khác, Nhà nước đã phát huy vai trò của mình một cách có hiệu
quả nhưng không phải là không có hạn chế đó là: Sự cồng kềnh của bộ máy
quản lý, chưa xoá bỏ được thói quen của cơ chế cũ, chưa thích nghi được với
1


cơ chế mới nên hiệu quả chưa cao. Do đó, trong tiểu luận "vai trò của Nhà

Bản chất giai cấp của nhà nước còn được thực hiện ở các chức năng
của nó. Tùy theo góc độ khác nhau, chức năng của nhà nước được phân chia
khác nhau:
- Dưới góc độ tính chất của quyền lực chính trị, nhà nước có chức
năng thống trị chính trị của giai cấp và chức năng xã hội.

4


+ Chức năng thống trị chính trị của giai cấp - chức năng giai cấp là
chức năng nhà nước làm công cụ chuyên chính của một giai cấp nhằm bảo
vệ sự thống trị giai cấp đó đối với toàn thể xã hội.
+ Chức năng xã hội của nhà nước là chức năng nhà nước thực hiện sự
quản lý những hoạt động chung vì sự tồn tại xã hội, thoả mãn một số nhu
cầu chung của cộng đồng dân cư nằm dưới sự quản lý của nhà nước.
Trong 2 chức năng đó thì chức năng thống trị chính trị là cơ bản
nhất, chức năng xã hội phải phụ thuộc và phục vụ cho chức năng thống trị
chính trị.
- Dưới góc độ phạm vi tác động của quyền lực, nhà nước có chức
năng đối nội và đối ngoại.
+ Chức năng đối nội của nhà nước nhằm duy trì trật tự kinh tế, xã hội,
chính trị những trật tự khác hiện có trong xã hội theo lợi ích của giai cấp
thống trị. Thông thường điều đó phải được pháp luật hoá và được thực hiện
nhờ sự cưỡng bức của bộ máy nhà nước.
+ Chức năng đối ngoại của nhà nước nhằm bảo vệ biên giới lãnh thổ
quốc gia và thực hiện các mối quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội với các nhà
nước khác vì lợi ích của giai cấp thống trị cũng như lợi ích của quốc gia,
khi lợi ích quốc gia không mâu thuẫn với lợi ích của giai cấp thống trị.
Cả hai chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước đều xuất phát từ
lợi ích của giai cấp thống trị. Chúng là hai mặt của một thể thống nhất. Tính

góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng giai cấp.
2. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam.
a. Nền kinh tế thị trường
* Khái niệm:

6


- Kinh tế thị trường là một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội, trong đó quá
trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng đều được thực hiện thông qua
thị trường.
Vì thế kinh tế thị trường không chỉ là "công nghệ" là "phương tiện"
để phát triển kinh tế - xã hội, mà còn là những quan hệ kinh tế - xã hội, nó
không chỉ bao gồm các yếu tố của lực lượng sản xuất, mà còn cả một hệ
thống quan hệ sản xuất.
* Sự cần thiết phải phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam.
Kinh tế thị trường là một kiểu quan hệ kinh tế- xã hội mà trong đó,
sản xuất và tái sản xuất gắn bó với thị trường, tức là gắn chặt với qaun hệ
hàng hoá- tiền tệ với quan hệ cung cầu… Chủ nghĩa tư bản( CNTB) đã biết
sử dụng kinh tế thị trường để tiếp cận sự tăng trưởng và phát triển kinh tế.
Nhung kinh tế thị trường không phải là sản phẩm riêng có của CNTB mà nó
là thành tựu của nền văn minh nhân loại và kinh tế thị trường vẫn tồn tại
ngay cả dưới Chủ nghĩa xã hội. Cơ sở của sự tồn tại đó là:
Thứ nhất: Sự phân công lao động xã hội, nó không mất đi mà
ngày càng phát triển. Sự chuyên môn hoá ngày càng sâu, sự phân công lao
đông trong nước tiến tới sự phân công lao động và hợp tác quốc tế. Phân
công lao động xã hội thuộc về phạm trù của lực lượng sản xuất tuy nhiên
trong từng xã hội cụ thể thì nó vẫn mang dấu ấn của quan hệ sản xuất của xã
hội đó.

kinh tế thị trường, vừa dựa trên những nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa
xã hội.
Bởi vậy, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có hai nhóm
nhân tố cơ bản tồn tại trong nhau, kết hợp với nhau và bổ sung cho nhau. Đó
là nhóm nhân tố của kinh tế thị trường và nhóm nhân tố của xu hướng mới
đang vận động, đang phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong đó,
8


nhân tố thứ nhất đóng vai trò "động lực" thúc đẩy sản xuất xã hội phát triển
nhanh hiệu quả, nhóm thứ hai đóng vai trò "hướng dẫn", "chế định" sự vận
động của nền kinh tế theo những mục tiêu đã xác định, bổ sung những mặt
tích cực, hạn chế những mặt tiêu cực của thị trường, hoàn thiện mô hình chủ
nghĩa xã hội.
* Đặc trưng cơ bản của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa ở Việt Nam.
- Về mục tiêu phát triển kinh tế thị trường
Mục tiêu hàng đầu của phát triển kinh tế thị trường ở nước ta là giải
phóng sức sản xuất, động viên mọi nguồn lực trong nước và ngoài nước để
thực hiện, công nghiệp hoá - hiện đại hoá, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật
của công nghiệp xã hội, nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội, cải thiện từng
bước đời sống nhân dân. Khác với những nước khác, ở nước ta, thực hiện tư
tưởng Hồ Chí Minh và đường lối đổi mới của Đảng. Lấy sản xuất gắn liền
với cải thiện đời sống nhân dân, tăng trưởng kinh tế đối với tiến bộ và công
bằng xã hội, khuyến khích làm giàu hợp pháp, gắn liền với xoá đói giảm
nghèo.
- Nền kinh tế thị trường bao gồm nhiều thành phần, trong đó kinh tế
nhà nước giữ vai trò chủ đạo.
Trong nền kinh tế nước ta tồn tại ba loại hình sở hữu cơ bản là sở hữu
toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân. Từ ba loại hình sở hữu cơ bản đó

Trong nền kinh tế thị trường ở nước ta, tồn tại các hình thức phân
phối thu nhập sau đây: phân phối theo lao động, phân phối thông qua các
quỹ phúc lợi tập thể và xã hội; phân phối theo đóng góp.
Sự khác biệt cơ bản giữa kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa là ở chỗ xác lập chế độ công
hữu và thực hiện phân phối theo lao động. Phân phối theo lao động là đặc
10


trưng cơ bản của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nó là hình
thức thực hiện về mặt kinh tế của chế độ công hữu. Vì thế phân phối theo lao
động được xác định là hình thức phân phối chủ yếu trong thời kỳ quá độ lên
chủ nghĩa xã hội. Bên cạnh đó việc phân phối thông qua các quỹ phúc lợi xã
hội và tập thể có ý nghĩa quan trọng để thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh
tế gắn liền với cải thiện đời sống nhân dân, với tiến bộ và công bằng xã hội.
- Cơ chế vận hành nền kinh tế là cơ chế thị trường có sự quản lý của
nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Nhà nước quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
theo nguyên tắc kết hợp kế hoạch với thị trường. Thị trường là một bộ phận
cấu thành của nền kinh tế, nó tồn tại khách quan, tự vận động theo những
quy luật vốn có của nó. Còn kế hoạch hoá là hình thức thực hiện của tính kế
hoạch, nó là sản phẩm chủ quan của chủ thể quản lý kế hoạch và cơ chế thị
trường là hai phương tiện khác nhau để phát triển và điều tiết nền kinh tế. Kế
hoạch là sự điều chỉnh có ý thức của chủ thể quản lý đối với nền kinh tế, còn
cơ chế thị trường là sự tự điều tiết của bản thân nền kinh tế. Vì vậy kế hoạch
và thị trường cần được kết hợp với nhau ở cả tầm vĩ mô lẫn vi mô trong cơ
chế vận hành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
- Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cũng là nền
kinh tế mở, hội nhập.
Đặc điểm này phản ánh sự khác biệt giữa nền kinh tế thị trường định

+ Thị trường hàng hoá dịch vụ đã hình thành nhưng còn hạn hẹp và
còn nhiều hoạt động tiêu cực (hàng giả, hàng nhập lậu…).
+ Thị trường hàng hoá sức lao động mới manh nha, một số trung tâm
giới thiệu việc làm và xuất khẩu lao động mới xuất hiện nhưng đã nảy sinh
hiện tưởng khủng hoảng.

12


+ Thị trường tiền tệ, thị trường vốn đã có nhiều tiến bộ nhưng vẫn còn
nhiều trắc trở.
+ Thị trường chứng khoán ra đời nhưng cũng chưa có nhiều "hàng
hoá" để mua bán và mới có rất ít doanh nghiệp đủ điều kiện tham gia thị
trường này.
c. Nhiều thành phần kinh tế tham gia thị trường.
Do vậy nền kinh tế nước ta có nhiều loại hình sản xuất hàng hoá cùng
tồn tại, đan xen nhau, trong đó sản xuất hàng hoá (phân tán còn phổ biến).
d. Sự hình thành thị trường trong nước gắn với mở rộng kinh tế đối
ngoại, hội nhập vào thị trường khu vực và thế giới, trong hoàn cảnh trình độ
phát triển kinh tế - kỹ thuật của nước ta thấp xa so với hầu hết các nước
khác.
e. Quản lý Nhà nước về kinh tế - xã hội còn yếu
Văn kiện Đại hội đai biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng ta nhận
định về vấn đề này như sau "Hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách chưa
đồng bộ và nhất quán, thực hiện chưa nghiêm.
Công tác tài chính, ngân hàng, giá cả, kế hoạch hoá, kế hoạch xây
dựng, quản lý đất đai còn nhiều yếu kém, thủ tục hành chính đổi mới chậm.
Thương nghiệp Nhà nước bỏ trống một số trận địa quan trọng, chưa phát huy
tốt vai trò chủ đạo trên thị trường. Quản lý xuất nhập khẩu có nhiều sơ hở,
tiêu cực, một số trường hợp gây tác động xấu đối với sản xuất. Chế độ phân

hoạch và các chương trình phát triển kinh tế - xã hội đã đặt ra;
+ Tổ chức là một chức năng quan trọng của quản lý Nhà nước về kinh
tế, nó bao gồm: Nhà nước sắp xếp, tổ chức lại các đơn vị kinh tế, đặc biệt là
sắp xếp, củng cố các doanh nghiệp Nhà nước; phân phối các khu công
nghiệp tập trung, các vùng kinh tế nhằm tạo ra cơ cấu kinh tế hợp lý, phù
hợp với nền kinh tế thị trường; tổ chức lại hệ thống quản lý, sắp xếp lại các
cơ quan quản lý Nhà nước về kinh tế. Đổi mưói thể chế và thủ tục hành
chính. Đào tạo và đào tạo lại đội ngũ cán bộ, công chức quản lý Nhà nước và
quản lý doanh nghiệp; thiết lập mối quan hệ kinh tế với các nước và các tổ
chức kinh tế quốc tế.
+ Điều tiết kinh tế, điều hành vĩ mô nên kinh tế, trong đó Nhà nước
cần cân nhắc kỹ lưỡng những mệnh lệnh hành chính để cho các hoạt động
thị trường được diễn ra chủ yếu theo sự hướng dẫn của các quy luật giá trị,
quy luật cung cầu, cạnh tranh; bảo đảm nguyên tắc vận hành của nền kinh tế
là nguyên tắc thị trường "tự điều chỉnh". Mặt khác, do thị trường trong nền
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không phải là thị trường tự
điều tiết hoàn toàn, mà còn phải phục vụ các mục tiêu kinh tế - xã hội của
đất nước trong từng thời kỳ, do đó nó còn phải chịu sự quản lý của Nhà nước
xã hội chủ nghĩa. Do vậy, không thể xem các quan hệ thị trường hoạt động
theo quy luật kinh tế khách quan một cách biệt lập với sự điều tiết của Nhà
nước bằng các chính sách kinh tế của mình.
+ Nhà nước thực hiện chức năng kiểm tra, kiểm soát nhằm thiết lập kỷ
cương trong hoạt động kinh tế, phát hiện và ngăn chặn các hiện tượng vi
16


phạm pháp luật và làm sai chính sách, bảo vệ tài sản quốc gia và lợi ích của
nhân dân, góp phần tăng trưởng kinh tế và từng bước thực hiện công bằng xã
hội.


18


luật. Trong các nền kinh tế thị trường phần lớn các giao dịch dựa trên hợp
đồng. Khi những luật lệ quy định quyền sở hữu được rõ ràng và cơ chế
cưỡng bức thi hành luật vận hành tốt thì chi phí hoạt động kinh doanh thấp
hơn và thị trường vận hành hiệu quả hơn.
5. Thực hiện nhất quán chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần,
tạo ra một môi trường khuyến khích cạnh tranh và một sân chơi bình đẳng
cho mọi cá nhân, tổ chức không phân biệt thành phần kinh tế và hình thức sở
hữu trong việc sử dụng các nguồn lực phát triển, lựa chọn việc làm và tham
gia vào các hoạt động kinh doanh là một chức năng quan trọng khác của Nhà
nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
6. Tạo môi trường thuận lợi cho sự hình thành và phát triển đồng bộ
các loại thị trường như thị trường tài chính, thị trường hàng hoá, dịch vụ, thị
trường lao động, đất đai…nhằm giải phóng lực lượng sản xuất và thực hiện
vai trò tổ chức quản lý để cho các loại thị trường này hoạt động theo các quy
luật vốn có. Cần phải loại bỏ những méo mó của thị trường và xây dựng nền
tảng thể chế và pháp lý cho các thị trường ra đời và vận hành có hiệu quả..
Chính phủ trước mắt nên tạo ra cơ hội cho thị trường hoạt động càng tự do
càng tốt.
7. Gắn phát triển kinh tế với bảo vệ tài nguyên, môi trường và cân
bằng sinh thái, đảm bảo sự phát triển bền vững. Bên cạnh mục tiêu thúc đẩy
tăng trưởng nhanh và bền vững, Nhà nước còn phải đóng vai trò quan trọng
trong việc thực hiện mục tiêu công bằng xã hội để đảm bảo cho cả cộng
đồng chứ không phải chỉ một số người được hưởng lợi ích từ thành tựu phát
triển chung của nền kinh tế, nhằm phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân
tộc cùng tham gia phát triển kinh tế.

19

Sau hơn 10 năm thực hiện đường lối đổi mới, chúng ta đã được những
thành tựu đáng kể đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng kinh tế- xã hội. Tuy
nhiên nền kinh tế còn nhiều khó khăn, yếu kém đặc biệt là nước ta chưa
thoát khỏi một nước nghèo. Để vượt qua bức tường đó, trước mắt chúng ta
không ít những thách thức lớn, trong đó nguy cơ tụt hậu to lớn và gay gắt.
Đồng thời chúng ta cũng có những cơ hội để phát triển. Vấn đề đặt ra là phải
chủ động nắm thời cơ , kiên quyết đẩy lùi và khắc phục những nguy cơ
nhằm vươn lên phát triển nhanh, vững chắc và đúng hướng. Điều đó đòi hỏi
phải nâng cao hơn nữa vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước, nhằm thực hiện
tốt hơn chức năng định hướng chỉ đạo và dẫn dắt nội lực phát triển, tạo
khuôn khổ pháp luật thống nhất, môi trường ổn định, hạn chế tiêu cực của cơ
chế thị trường …đáp ứng yêu cầu tăng trưởng nhanh, ổn định, vững chắc và
công bằng xã hội.

21


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Giáo trình Triết học Mac-Lênin . NXB Chính trị quốc gia
2. Giáo trình Kinh tế chính trị Mac-Lênin . NXB Chính trị quốc gia
3. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII. NXB Chính trị
quốc gia.
4. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX. NXB Chính trị
quốc gia.
5. Tạp chí Kinh tế và phát triển số 90 tháng 12 năm 2004
6. Tạp chí Kinh tế và phát triển số
7. Tạp chí Triết học số

tháng