B GIO DC V O TO

B Y T

TRNG I HC Y H NI

NGUYN TRNG QUNH

THựC TRạNG áP DụNG PHáC Đồ ĐIệN CHÂM ĐIềU
TRị
Hỗ TRợ CAI NGHIệN MA TúY Và CáC YếU Tố
ảNH HƯởNG
TạI 6 TỉNH PHíA BắC
Chuyờn nganh: QUN Lí BNH VIN
Mó s: 60720701
LUN VN THC S Y HC
NGI HNG DN KHOA HC:
1. TS. NGUYN HONG LONG
2. TS. TRN TH HNG PHNG


Hà Nội - Năm 2015


i

LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu trường Đại học Y Hà Nội,
Ban Lãnh đạo Viện Đào tạo Y học Dự phòng và Y tế Công cộng, Phòng quản
lý đào tạo Sau đại học Trường Đại học Y Hà Nội, Phòng Đào tạo Sau đại học
Viện đào tạo Y học dự phòng và Y tế công cộng, Bộ môn Tổ chức và Quản lý

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứucủa tôi. Các số liệu,
cách xử lý, phân tích số liệu là hoàn toàn trung thực và khách quan. Các kết
quả nghiên cứu này chưa được công bố ở trong bất kỳ tài liệu nào.
Nếu có sai sót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.
Hà nội, ngày 09 tháng 10 năm 2015
Học viên

Nguyễn Trọng Quỳnh


iii

MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ .................................................................................................. 1
Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU ............................................................ 3
1.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN ............................................................ 3
1.1.1. Định nghĩa về ma túy ........................................................................ 3
1.1.2. Định nghĩa nghiện ma túy: ............................................................... 3
1.2. PHÂN LOẠI MA TÚY, NGHIỆN MA TÚY, TÁC HẠI VÀ TIÊU
CHUẨN CHẨN ĐOÁN NGHIỆN MA TÚY ............................................... 4
1.2.1. Phân loại ma túy ............................................................................... 4
1.2.2. Phân loại nghiện ma túy.................................................................... 7
1.2.3. Tiêu chuẩn chẩn đoán nghiện ma túy ............................................... 8
1.2.4. Tác hại của ma túy ............................................................................ 9
1.3. TÌNH HÌNH NGHIỆN MA TÚY TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM 10
1.3.1. Trên thế giới .................................................................................... 10
1.3.2. Việt Nam ......................................................................................... 10
1.4. CHƯƠNG TRÌNH MỤC TIÊU QUỐC GIA PHÒNG CHỐNG MA
TÚY .............................................................................................................. 12
1.5. CÁC PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH CAI NGHIỆN TRÊN THẾ

................................................................................................................... 34
3.2. Một số yếu tố ảnh hưởng tới việc triển khai biện pháp cai nghiện bằng
điện châm ..................................................................................................... 38
Chương 4: BÀN LUẬN ................................................................................. 47
4.1. Một số đặc điểm của mẫu nghiên cứu .................................................. 47
4.2. Thực trạng áp dụng phác đồ điện châm điều trị hỗ trợ cai nghiện ma túy
của 6 tỉnh phía Bắc giai đoạn 2003 – 2014. ................................................. 48
4.3. Một số yếu tố ảnh hưởng tới việc áp dụng phương pháp điện châm
trong cai nghiện ............................................................................................ 51


v

4.3.1. Các yếu tố từ phía nhà cung cấp dịch vụ ........................................ 51
4.3.2. Các yếu tố từ phía người nghiện ma túy ......................................... 53
4.4. Hạn chế của nghiên cứu ........................................................................ 56
KẾT LUẬN .................................................................................................... 57
KHUYẾN NGHỊ............................................................................................ 59
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


vi

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 3.1: Thông tin chung của cán bộ lãnh đạo ............................................ 31
Bảng 3.2: Đặc điểm nhân khẩu học của bệnh nhân cai nghiện ...................... 32
Bảng 3.3: Đặc điểm nghiện ma túy của bệnh nhân cai nghiện ....................... 33
Bảng 3.4: Tình hình triển khai phác đồ điện châm tại các địa phương .......... 34
Bảng 3.5: Tình hình triển khai phác đồ tại các đơn vị .................................... 34


viii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BYT

Bộ Y tế

Bộ LĐTB&XH

Bộ Lao động Thương binh và Xã hội

BCA

Bộ Công An

BN

Bệnh nhân

CBYT

Cán bộ y tế

Cục QL YDCT

Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền

CKI


Ths

Thạc sỹ

TS

Tiến sy

UNDOC

Cơ quan phòng chống Ma túy và tội phạm liên hợp quốc

UBND

Ủy Ban nhân dân

YDCT

Y dược cổ truyền

YHHĐ

Y Học hiện đại

WHO

Tổ chức y tế thế giới



nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng.
4. Tiền chất là các hoá chất không thể thiếu được trong quá trình điều chế,
sản xuất chất ma tuý, được quy định trong danh mục do Chính phủ ban hành.
5. Thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần là các loại thuốc chữa bệnh
được quy định trong các danh mục do Bộ Y tế ban hành, có chứa các chất quy
định tại khoản 2 và khoản 3 Điều này.
6. Cây có chứa chất ma tuý bao gồm cây thuốc phiện (cây anh túc), cây
cô ca, cây cần sa hoặc cây khác có chứa chất ma tuý do Chính phủ quy định”.
1.1.2. Định nghĩa nghiện ma túy:
- Sổ tay chẩn đoán của hiệp hội Tâm thần mỹ (APA) định nghĩa nghiện
như sau: Các triệu chứng bao gồm hiện tượng dung nạp (Cần phải tăng liều
lượng sử dụng để đạt được khoái cảm), sử dụng ma tuý để giảm triệu chứng
cai, không thể giảm liều sử dụng thuốc hay ngưng sử dụng và tiếp tục sử dụng
dù biết nó có hại cho bản thân hay những người khác[6].


4

- Theo Tổ Chức Y Tế Thê Giới (WHO) thì nghiện ma tuý là tình trạng lệ
thuộc về mặt tâm thần hoặc thể chất hoặc cả hai khi một người sử dụng ma
tuý lặp đi lặp lại theo chu kỳ hoặc dùng kéo dài liên tục một thứ ma tuý và
tình trạng lệ thuộc này làm thay đổi cách cư xử, bắt buộc đương sự luôn cảm
thấy sự bức bách phải dùng ma tuý để có được những hiệu ứng ma tuý về mặt
tâm thần của ma tuý và thoát khỏi sự khó chịu, vật vã do thiếu ma tuý. Tình
trạng lệ thuộc này có thể kèm theo hiện tượng quen ma tuý hoặc không, và
một người có thể bị lệ thuộc vào nhiều lọai ma tuý[7].
1.2. PHÂN LOẠI MA TÚY, NGHIỆN MA TÚY, TÁC HẠI VÀ TIÊU
CHUẨN CHẨN ĐOÁN NGHIỆN MA TÚY
1.2.1. Phân loại ma túy
1.2.1.1. Phân loại theo luật pháp

methamphetamine....
1.2.1.2. Phân loại theo tác dụng
Phân loại theo tác dụng, ma túy được chia thành ba nhóm chính: kích
thích, ức chế thần kinh và gây ảo giác[9]:
a) Chất kích thích:
Thuốc kích thích là thuốc có tác dụng làm tăng nhanh hoạt động của hệ
thống thần kinh và nhiều bộ phận trong cơ thệ.Các loại thuốc kích thích bao gồm:
1) Ni-cô-tin (nicotine) trong thuốc lá
2) Cà-phê-in (caffeine) trong trà, cà phê, các loại nước tăng lực (energy
drinks), sô-cô-la (chocolate), nước cô-ca cô-la (coke)
3) Am-phê-ta-min và những loại thuốc cùng họ hoặc có công thức hoá
học rất gần như Dexamphetamine, Metamphetamine, Methylpheniate...
4) Cô-ken – Cocaine
b) Chất ức chế:
Ức chế là ngăn cản hoặc làm suy giảm hoạt động.Thuốc ức chế thần
kinh có tác dụng làm suy giảm, làm chậm lại hoạt động của hệ thống thần
kinh.Dưới đây là một số loại thuốc ức chế thần kinh có tác dụng gây nghiện:


6

- Thuốc có tác dụng an thần, gây ngủ
+)Rượu(ethanol): Bia, rượu chát, rượu mạnh...
+) Benzô-đai-zê-pin (Benzodiazepines) là những thứ thuốc an thần loại
nhẹ hoặc thuốc ngủ.Những loại Ben-zô thông dụng như Librium, Antenax,
Valium, Propam,Mogadon, Dormicum, Nitepam, Alepam, Murelax, Serapax,
Benzotran, Rivotril, Euhypnos, Normison, Temaze, Rohypnol...
- Thuốc giảm đau thuộc nhóm á phiện: Thuốc phiện (opium), morphine,
pethidine, codein, bạch phiến (heroin), methadone, buprenorphine...
- Cần sa ở liều lượng nhẹ

Từ nhựa cây thuốc phiện (cây anh túc, anh tử túc, a phiến ...), có
trồng ở 12 tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam

o

Từ lá, hoa, quả cây cần sa (còn gọi là bồ đà, cây gai dầu) được
trồng ở một số tỉnh giáp ranh biên giới Việt Nam – Campuchia
và ở Tây Nguyên

o

Từ lá cây cô ca, chế ra chất cathinon, có nhiều ở Nam Mỹ.

b) Ma túy bán tổng hợp: Ví dụ như hêroin
c) Ma túy tổng hợp: Ví dụ như estasy ,đá (hay là crystal meth)), Morphine.
Nguồn gốc: Các loại ma túy tổng hợp từ hóa chất độc hại thuốc nhóm
amphetamin, ketamin, methaphetamin…

Các chất ma túy tổng hợp thường độc hại hơn thuốc phiện 500 lần.
1.2.2. Phân loại nghiện ma túy
Có 3 mức nặng, trung bình, nhẹ dựa vào bảng điểm Himmelbach, bằng
cách lượng hoá điểm các triệu chứng cai của Hội chứng cai như sau[10]:
STT

Triệu chứng

Điểm

1.



6.

Đau lưng

1 điểm

7.

Nhức xương

1 điểm

8.

Nổi da gà

2 điểm

9.

Nở đồng tử

3 điểm

10.

Nóng ngực, khô cổ

1 điểm


16.

Xuất huyết

3 điểm

Tổng số

30 điểm

- Dưới 10 điểm : Thuộc loại nghiện nhẹ
- Trên 10 điểm : Thuộc loạitrung bình
- Trên 20 điểm : Thuộc loại nặng
Thể trạng người nghiện:cơ thể gầy ốm
Toàn thân: Có các dấu sẹo chính dọc theo tĩnh mạch chi trên dưới, cổ
có khi ở cả tĩnh mạch dương vật.
1.2.3. Tiêu chuẩn chẩn đoán nghiện ma túy
Theo Tổ chức Y tế Thế giới nghiện ma tuý có biểu hiện sau[11]:
(1) Thèm muốn mãnh liệt dùng chất ma tuý
(2) Khó khăn trong việc kiểm soát hành vi sử dụng chất ma tuý
(3) Sau khi thôi dùng chất ma tuý (6-18h) sẽ xuất hiện hội chứng cai
buộc bệnh nhân phải dùng chất ma tuý trở lại.
(4) Có hiện tượng dung nạp chất ma tuý (ngày càng tăng liều)
(5) Sao nhãng thích thú cũ.


9

(6) Biết rõ tác hại của chất ma tuý vẫn tiếp tục dùng.

1.2.4. Tác hại của ma túy
Liên Hiệp Quốc đã nêu ra 4 hậu quả nghiêm trọng sau[13]:
(1) Kinh tế gia đình người nghiện
+ Gia đình có người nghiện ma tuý thường khánh kiệt về kinh tế.
+ Người nghiện ma tuý không lao động, không làm ra của cải cho xã
hội mà còn tiêu tốn tiền của cho ma tuý, chữa bệnh tật ...
(2) Đối với hạnh phúc gia đình người nghiện: Gia đình có người nghiện
suy đồi về đạo đức, hạnh phúc tan vỡ.
(3) Đối với xã hội: Nghiện ma tuý ngập gây ra tổn hại sức khoẻ, nòi
giống của cả cộng đồng, sói mòn đạo đức, giảm sút về kinh tế. Hàng năm các
quốc gia phải chi hàng trăm tỷ đồng phòng chống tệ nạn ma tuý., lây nhiễm
bệnh do ma tuý, chữa bệnh do ma tuý ...
(4) Đối với sức khoẻ người nghiện:


10

+Nghiện ma tuý kéo dài dẫn tới sự thay đổi về tâm thần như: thờ ơ, cáu
gắt, kích thích, khó làm chủ, đồng thời gây ra những rối loạn về thể chất như:
suy kiệt, mệt mỏi, suy nhược thần kinh ...
+ Dễ mắc bệnh HIV và các bệnh truyền nhiễm khác.
Vì vậy, việc nghiên cứu tìm ra các phương pháp cai nghiện ma túy là
rất cần thiết nhằm giảm hậu quả cho người nghiện, gia đình người nghiện và
toàn xã hội.
1.3. TÌNH HÌNH NGHIỆN MA TÚY TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
1.3.1. Trên thế giới
Theo số liệu thống kê năm 2007, tổng số người nghiện ma tuý trên Thế
giới hiện khoảng trên 200 triệu người tương đương với 5 % dân số trong độ
tuổi từ 15 đến 64.
Về số người sử dụng ma tuý, báo cáo của UNDOC cho hay toàn cầu có

cực mạnh - đang là cơn lốc ngầm khủng khiếp tàn phá một bộ phận giới
trẻ cácđô thị , nó luôn gắn liền với các cuộc ăn chơi thâu đêm suốt sáng, kể cả
sinh viên, trong đó độ tuổi của những người sử dụng có xu hướng trẻ hóa, cá
biệt có cả học sinh cấp cơ sở.
Tổng hợp số liệu của các địa phương về số người nghiện
có hồ sơ quản lý
2002

2003

2004

2005

2006

115918

1271699

130249

128,602

138518

2007

2008


30%.Ngoài ra, Thủ tướng cũng yêu cầu triệt xóa các tụ điểm phức tạp về mua
bán, tổ chức sử dụng ma túy, phấn đấu đến năm 2015 không còn “điểm nóng”
về tội phạm và người nghiện ma túy trên toàn quốc; cơ bản không để tái trồng
cây thuốc phiện và cần sa; đồng thời, 100% người nghiện có hồ sơ quản lý
được cai nghiện dưới mọi hình thức; nghiên cứu đưa vào sử dụng 04 loại
thuốc hỗ trợ cắt cơn và phương pháp điều trị mới trong hoạt động cai nghiện,
phục hồi…Đặc biệt, giao cho Bộ Y tế khẩn trưởng tìm ra các biện pháp,
phương pháp tối ưu để điều trị cho bệnh nhận nghiện ma túy, đặc biệt là ma
túy tổng hợp [22].


13

1.5. CÁC PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH CAI NGHIỆN TRÊN THẾ
GIỚI VÀ VIỆT NAM
1.5.1. Trên thế giới
Hiện nay trên thế giới có các loại thuốc và PP hỗ trợđiều trị hội chứng
cai ma túy phổ biến sau[17]:
(1) PP cai khô: Cai khô còn gọi là cai chay được áp dụng tại Mỹ năm
1938, bằng cách cô lập bệnh nhân, không cho tiếp xúc với môi trường bên
ngoài, ngừng hoàn toàn việc sử dụng các chất ma túy mặc cho người nghiện
lên cơn vật vã, kêu la. Cơn nghiện sẽ giảm dần sau 7-10 ngày nhưng người
nghiện mệt mỏi, mất ngủ, đau nhức cơ xương kéo dài hàng tháng.
(2) PP giảm dần: Còn gọi là PP cai dần hay giảm liều, bằng cách giảm
liều lượng ma túy mỗi ngày một ít trong thời gian từ 13-30 ngày, đồng thời
tăng cường thuốc bổ và thuốc an thần [18].
(3) PP phẫu thuật thùy trán: Phẫu thuật nhằm phá hủy một số điểm ở
thùy trán của não quan hệ đến sự thèm muốn ma túy làm cho người nghiện
không còn cảm thấy cần chất ma túy nữa.
(4) PP thụy miên: Cho bệnh nhân giấc ngủ nhân tạo từ 3-7 ngày, nuôi

tính an toàn không độc, có hiệu lực trong hỗ trợ cắt cơn nghiện ma túy, quá
trình cắt cơn nghiện êm dịu, thuốc có khả năng bình ổn các triệu chứng dị
cảm và thèm ma túy. Có hai loại thuốc Đông y đã được Bộ y tế cho phép lưu
hành trong các trung tâm cai nghiện, đó là cedemex và thuốc bông sen.
(3) Phương pháp điều trị bằng chất thay thế: Methadone là loại thuốc
chính được sử dụng trong phương pháp điều trị cai nghiện thay thế các chất
dạng thuốc phiện [18].


15

(4) Phương pháp dùng thuốc đối kháng: Phương pháp dùng thuốc đối
kháng naltrexone điều trị duy trì hỗ trợ chống tái nghiện các chất dạng thuốc
phiện đã được áp dụng tại một số quốc gia trên thế giới.
(5) Phương pháp điện châm điều trị hỗ trợ cai nghiện ma tuý: Phương
pháp điện châm, dùng điện châm, ngày châm nhiều hay ít lần tùy thuộc vào
trạng thái đói thuốc của bệnh nhân. Phương pháp này không chỉ cắt cơn
nghiện cho bệnh nhân mà hiệu quả điều trị còn kéo dài. Điện châm có ưu
điểm căt cơn nhanh, ít tốn kém, dễ thực hiện tại tuyến cơ sở và cộng đồng [4].
Phương pháp điện châm được Bộ Y tế phê duyệt dưới dạng Quyết
định số 5467/2003/QĐ-BYT của Bộ trưởng Bộ Y tế về việc “Hướng dẫn
áp dụng phương pháp điện châm điều trị hỗ trợ cai nghiện ma túy”. Đây
là một trong phương pháp cai nghiên nhóm Opiat hiệu quả, đối với phương
pháp này có 5 thể (Thể can đởm, thể tỳ vị, Tâm – Tâm bào – Tiểu trường –
Tam tiêu, thể thận bàng quang, thể phế đại trường, trong đó hay gặp ở bệnh
nhân là thể Can – Đởm, thể Tỳ - Vị).
1.5.21. Các mô hình cai nghiệp
(1) Cai nghiện bắt buộc tại cơ sở chữa bệnh: Đây là hình thức cai
nghiện được áp dụng với các đối tượng nghiện đã cai tại gia đình, cộng đồng
hoặc đã được giáo dục nhiều lần tại xã, phường, thị trấn mà vẫn còn nghiện