BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

VIENGXAI VONGPHAKDY

QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG KHI NHÀ NƯỚC
THU HỒI ĐẤT CỦA LÀO VÀ VIỆT NAM DƯỚI GÓC ĐỘ SO SÁNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Chuyên ngành

: Luật Kinh tế

Mã số

: 60.38.01.07

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. PHẠM HỮU NGHỊ

HÀ NỘI – NĂM 2016


LỜI CẢM ƠN
Trước hết, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo Trường
Đại học Luật Hà Nội, đặc biệt là các thầy cô giáo Khoa sau Đại học và Khoa
Luật Kinh tế đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên
cứu chương trình thạc sĩ luật học tại trường.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất của mình đến người


: Bồi thường thiệt hại

CHDCND Lào

: Nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào

CHXHCN Việt Nam

: Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

NSDĐ

: Người sử dụng đất

QSDĐ

: Quyền sử dụng đất

QSH

: Quyền sở hữu

UBND

: Ủy ban nhân dân


MỤC LỤC


2.6.1. Nguyên tắc bồi thường về tài sản ................................................. 55


2.6.2. Bồi thường về nhà, công trình xây dựng trên đất khi Nhà nước thu
hồi đất.................................................................................................... 58
2.6.3. Bồi thường đối với cây trồng, vật nuôi ......................................... 63
2.7. Về giá đất để tính bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ............... 65
Kết luận Chương 2 .................................................................................. 67
Chương 3. MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN
CÁC QUY ĐỊNH VỀ BỒI THƯỜNG KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT CỦA
PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI NƯỚC CỘNG HOÀ DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO ........ 69

3.1. Một số bài học kinh nghiệm rút ra từ việc so sánh các quy định về
bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất theo pháp luật Lào và nước Việt
Nam.......................................................................................................... 69
3.2. Định hướng và giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về bồi
thường khi Nhà nước thu hồi đất ở nước CHDCND Lào ..................... 73
3.2.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu
hồi đất.................................................................................................... 73
3.2.2. Một số giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về bồi thường
khi Nhà nước thu hồi đất ở nước CHDCND Lào ................................... 74
Kết luận Chương 3 .................................................................................. 82
KẾT LUẬN.................................................................................................... 84
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................ 86


1

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài



2

đất dẫn đến việc làm chậm tiến độ thi công công trình, ảnh hưởng trực tiếp
đến lợi ích của chủ đầu tư và gây tác động tiêu cực đến môi trường đầu tư.
Hơn nữa do không đồng thuận với phương án bồi thường, người bị thu hồi đất
tiến hành khiếu kiện kéo dài, khiếu kiện đông người và khiếu kiện vượt cấp
gây mất ổn định về chính trị, trật tự an toàn xã hội v.v... Để khắc phục
tình trạng này, Nhà nước đã thường xuyên rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy
định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Tuy nhiên, hiệu quả của những giải
pháp này chưa được như mong muốn; nhiều quy định mới được ban hành
dường như chưa phù hợp với thực tiễn (đặc biệt là các quy định về giá đất bồi
thường; các quy định về tái định cư cho người dân bị thu hồi đất ở; giải quyết
vấn đề việc làm cho người bị mất đất sản xuất v.v...). Các tranh chấp, khiếu
kiện liên quan đến bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất có xu hướng gia tăng
cả về số lượng và mức độ gay gắt, phức tạp về nội dung. Điều này cho thấy
chúng ta cần tiếp tục nghiên cứu, tìm hiểu về cơ chế, chính sách bồi thường
nói chung và các quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu
hồi đất nói riêng nhằm hoàn thiện lĩnh vực pháp luật này.
Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề trên, việc nghiên cứu học tập
kinh nghiệm pháp luật của các nước trong đó có Việt Nam về chế định bồi
thường khi Nhà nước thu hồi đất mang tính cấp thiết, nhất là hiện nay, khi Lào
đang tiến hành phát triển kinh tế hội nhập, thì việc thu hồi đất cho các dự án
phát triển kinh tế ngày càng tăng cao. Chính vì vậy, là một công dân Lào, hiện
đang học tập, nghiên cứu tại Việt Nam, tôi đã mạnh dạn lựa chọn đề tài “Quy
định pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất của Lào và Việt Nam
dưới góc độ so sánh” làm đề tài Luận văn Thạc sĩ Luật học cho mình.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là một trong những chế

ở Việt Nam”, sách chuyên khảo, NXB Tư pháp năm 2013;
Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu tiêu biểu như: Chuyên đề
“Bình luận và góp ý đối với các quy định bồi thường về đất, hỗ trợ và tái định
cư khi Nhà nước thu hồi đất trong dự thảo Luật Đất đai sửa đổi” của
PGS.TS. Nguyễn Quang Tuyến đăng trong Hội thảo khoa học “Góp ý dự thảo
Luật Đất đai sửa đổi” tổ cức tại Đại học Luật Hà Nội; các nghiên cứu của
GS.TSKH. Đặng Hùng Võ: “Cần sửa đổi, bổ sung gì cho Luật Đất đai 2003”,
Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 11 (148) tháng 6/2009…


4

Tuy nhiên, các công trình này mới chỉ đề cập chế định bồi thường thiệt
hại khi Nhà nước thu hồi đất mới chỉ nghiên cứu cơ sở lý luận của việc bồi
thường khi Nhà nước thu hồi đất cũng như thực trạng quy định này tại Việt
Nam. Chỉ mới có công trình Noukham Hompanya (2015), “Chế định bồi
thường khi Nhà nước thu hồi đất của Việt Nam và những gợi mở cho việc
hoàn thiện pháp luật đất đai của nước CHDCND Lào”, Luận văn thạc sĩ luật
học, trường Đại học Luật Hà Nội là có đề cập đến chế định bồi thường thiệt
hại khi nhà nước thu hồi đất của nước CHDCND Lào nhưng chỉ mới ở mức
đề cập đến quy định pháp luật, nội dung công trình này vẫn phân tích về pháp
luật Việt Nam và chỉ đưa ra một số gợi mở cho pháp luật Lào.
Vì vậy có thể nói, đề tài là công trình hoàn toàn mới, nghiên cứu chế
định quan trọng về đất đai này dưới góc độ luật học so sánh.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận văn
* Đối tượng nghiên cứu của đề tài
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là chế định Bồi thường thiệt hại khi
Nhà nước thu hồi đất trong Luật Đất đai Lào năm 2003 và Luật Đất đai Việt
Nam năm 2013 dưới góc độ so sánh.
* Phạm vi nghiên cứu đề tài

thường khi Nhà nước thu hồi đất ở Lào là gì?
6. Các phương pháp nghiên cứu áp dụng để thực hiện luận văn
Để giải quyết các yêu cầu mà đề tài đặt ra, luận văn đã sử dụng các
phương pháp nghiên cứu sau đây:
- Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của triết học
Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa;
- Đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước Lào và Việt Nam về
xây dựng nhà nước và pháp quyền nói chung và về chính sách, pháp luật đất
đai nói riêng trong điều kiện kinh tế thị trường;
- Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ
thể sau:
(i) Phương pháp phân tích, bình luận, so sánh v.v. được sử dụng trong
Chương 1 tìm hiểu về một số vấn đề lý luận về bồi thường thiệt hại khi Nhà
nước thu hồi đất;
(ii) Phương pháp đánh giá, so sánh, đối chiếu, diễn giải, tổng kết v.v...
được sử dụng tại Chương 2 khi tìm hiểu về pháp luật về bồi thường khi Nhà
nước thu hồi đất của Lào và Việt Nam dưới góc độ so sánh;


6

(iii) Phương pháp tổng hợp, quy nạp v.v. được sử dụng tại Chương 3
khi nghiên cứu, đề xuất định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật Lào về
bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất;
7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn
Trên cơ sở kế thừa những kết quả nghiên cứu của các công trình trước
đây, Luận văn có những đóng góp mới sau đây:
- Phân tích, làm rõ cơ sở lý luận, triêt lý của việc bồi thường khi Nhà
nước thu hồi đất, các đặc điểm của việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất;

pháp Việt Nam đều khẳng định đất đai thuộc sở hữu toàn dân. Điều 17 Hiến
pháp năm 2003 của nước CHDCND Lào khẳng định: “…Đất đai là một di
sản quốc gia và Nhà nước bảo đảm quyền sử dụng, chuyển nhượng và thừa kế
phù hợp với pháp luật.” Điều này có nghĩa, đất đai ở nước CHDCND Lào
cũng là sở hữu toàn dân, tổ chức, cá nhân chỉ có quyền sử dụng, chuyển
nhượng, thừa kế chứ không có quyền sở hữu đất đai. Tại Điều 53 Hiến pháp
2013 của Việt Nam cũng khẳng định: “Đất đai,… là tài sản công thuộc sở
hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý”. Vì
đất đai thuộc sở hữu toàn dân nên Nhà nước chỉ đóng vai trò là đại diện chủ
sở hữu và quản lý và vì tổ chức, cá nhân chỉ có quyền sử dụng, chuyển
nhượng, thừa kế nên đề có đất, tổ chức cá nhân sẽ được nhà nước giao đất,
cho thuê đất. Vì là giao đất, cho thuê đất nên Nhà nước có quyền thu hồi đất
với tư cách là đại diện chủ sở hữu và việc thu hồi đất sẽ làm chất dứt quan hệ
đất đai giữa Nhà nước và tổ chức, cá nhân sử dụng đất. Việc thu hồi đất chỉ
xảy ra ở các nước có chế độ sở hữu toàn dân về đất đai như Việt Nam, Lào,
Trung Quốc.
Tuy nhiên, hiểu thế nào là đầy đủ về khái niệm thu hồi đất ở Lào và
Việt Nam thì cần xem xét những vấn đề sau đây:
- Ở Việt Nam, khái niệm thu hồi đất được tiếp cận dưới nhiều góc độ
khác nhau. Dưới đây là một số góc độ cơ bản:
+ Theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học thì: “Thu hồi đất là việc cơ
quan tổ chức có thẩm quyền thu hồi quyền sử dụng đất của người vi phạm
quy định về sử dụng đất để Nhà nước giao cho người khác hoặc trả lại cho


8

chủ sử dụng đất hợp pháp bị lấn chiếm. Trường hợp thật cần thiết, Nhà nước
thu hồi đất đang sử dụng của người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích
quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng”2.



9

Thứ hai, thu hồi đất được thực hiện bằng một quyết định thu hồi đất
của cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền.
Thứ ba, thu hồi đất là biện pháp quan trọng nhằm thể hiện quyền sở
hữu toàn dân đối với đất đai mà Nhà nước là đại diện chủ sở hữu và đây cũng
là nội dung quan trọng của quản lý nhà nước về đất đai.
- Ở nước CHDCND Lào, khái niệm thu hồi đất cũng được tiếp cận ở
nhiều góc độ khác nhau. Cụ thể:
+ Theo Từ điển tiếng Lào năm 2010 của Nhà xuất bản quốc gia Lào thì:
“Thu hồi là việc tổ chức, cá nhân có thẩm quyền thu hồi tài sản của tổ chức,
cá nhân khác mà pháp luật nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào cho phép”.
+ Theo Giáo trình pháp luật đất đai của nước CHDCND Lào năm 2010
của Khoa luật - Đại học quốc gia Lào thì: “Thu hồi đất là việc cơ quan nhà
nước có thẩm quyền tiến hành thu hồi đất đã giao, đã cho thuê của tổ chức,
cá nhân trong những trường hợp được pháp luật quy định”.
+ Dưới góc độ pháp lý thì Luật đất đai năm 2003 của nước CHDCND
Lào hiện nay không có quy định về định nghĩa thu hồi đất.
Tuy cách tiếp cận có khác nhau nhưng định nghĩa thu hồi đất ở nước
CHDCND Lào hiện nay vẫn có những đặc điểm sau đây:
Thứ nhất, việc thu hồi đất được tiến hành bởi cơ quan nhà nước có
thẩm quyền của nước CHDCND Lào. Đó có thể là cơ quan trực tiếp quản lý
đất đai; đó có thể là cơ quan mà trước đó đã giao đất, cho thuê đất; đó có thể
là các cơ quan nhà nước trực tiếp thực hiện các dự án cần phải thu hồi đất.
Thứ hai, việc thu hồi đất được tiến hành dựa trên đất đã giao, đã cho
thuê. Đó có thể là đất đã giao, đã cho thuê không có vi phạm hoặc đất đã giao,
đã cho thuê có vi phạm về sử dụng đất đai.
Thứ ba, việc thực hiện thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền

tại sao mà Luật Đất đai có chế định về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất.
Như vậy, thu hồi đất vừa là một hoạt động mang tính quyền lực nhà
nước, là công cụ hữu hiệu bảo vệ quyền sở hữu nhà nước đối với đất đai. Tuy
nhiên, quan trọng hơn, xét ở góc độ quản lý kinh tế, thu hồi đất là phương tiện
hỗ trợ đắc lực cho quá trình điều phối đất đai. Ở mặt này, thu hồi đất có thể
được xem như một loại “giao dịch” của thị trường QSDĐ. Dù giao dịch này
3
Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh (2012), Giáo trình Luật Đất đai, Nxb. Hồng Đức, Tp. Hồ Chí
Minh, tr.163.
4
Trừ những trường hợp đất được Nhà nước giao cho các tổ chức, cơ sở tôn giáo, cộng đồng dân cư không
thu tiền sử dụng đất thì QSDĐ không được coi là hàng hóa. Xem thêm các Điều 54, 174, 175, 179 Luật Đất
đai năm 2013 số 45/2013/QH13 của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
5
Bao gồm tiền sử dụng đất hoặc tiền thuê đất.


11

mang tính “cưỡng bức” nhưng vẫn có thể là một loại quan hệ “hàng hóa - tiền
tệ”, khi mà NSDĐ được bồi thường những thiệt hại do việc thu hồi đất gây ra.
Do đó, các quy định của pháp luật cả hai nước được bàn hành, nhằm tạo điều
kiện để thu hồi đất không còn là một sự “cản trở” đối với giao đất, cho thuê
đất theo quy hoạch (đặc biệt là trường hợp sử dụng đất để phát triển kinh tế xã hội).
1.1.3. Cơ sở của việc thu hồi đất ở Lào và Việt Nam
Thu hồi đất chủ yếu phục vụ nhu cầu quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc
gia, mục đích công cộng và mục tiêu phát triển kinh tế đồng thời mở rộng các
khả năng cho phép tổ chức kinh tế tìm kiếm mặt bằng tổ chức sản xuất kinh
doanh thông qua việc nhận chuyển nhượng hoặc thuê đất của người sử dụng
đất khác mà không nhất thiết phải dùng biện pháp hành chính là thu hồi đất.

Nam và Luật Đất Đai năm 2003 của Lào đều quy định cụ thể các trường hợp
nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã
hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.
Theo đó, cơ sở để thu hồi đất vì mục đích an ninh quốc phòng là nhằm:
Làm nơi đóng quân, trụ sở làm việc; xây dựng căn cứ quân sự; xây dựng công
trình phòng thủ quốc gia, trận địa và công trình đặc biệt về quốc phòng, an
ninh; xây dựng ga, cảng quân sự; xây dựng công trình công nghiệp, khoa học
và công nghệ, văn hóa, thể thao phục vụ trực tiếp cho quốc phòng, an ninh;
xây dựng kho tàng của lực lượng vũ trang nhân dân; làm trường bắn, thao
trường, bãi thử vũ khí, bãi hủy vũ khí; xây dựng cơ sở đào tạo, trung tâm
huấn luyện, bệnh viện, nhà an dưỡng của lực lượng vũ trang nhân dân; xây
dựng nhà công vụ của lực lượng vũ trang nhân dân; xây dựng cơ sở giam giữ,
cơ sở giáo dục do Bộ Quốc phòng, Bộ Công an quản lý.
Bên cạnh đó thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc
gia, công cộng cũng được quy định là một trong những cơ sở để Nhà nước
tiến hành thu hồi đất. Theo đó, pháp luật đất đai cả hai nước đều quy định,
việc thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia bao gồm một
trong các trường hợp sau: Thực hiện các dự án quan trọng quốc gia do Quốc
hội quyết định chủ trương đầu tư mà phải thu hồi đất; Thực hiện các dự án do
Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư mà phải thu hồi đất;
Thực hiện các dự án do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh chấp thuận mà phải thu
hồi đất. Việc quy định cơ sở thu hồi đất này là do: Phát triển kinh tế vì lợi ích
chung của đất nước là một trong vấn đề được coi trọng. Với quỹ đất có hạn


13

thì việc đưa quỹ đất này vào phát triển kinh tế thì được cân nhắc một cách kỹ
lưỡng nhất, nên các trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội vì lợi
ích quốc gia, công cộng được quy định rất nghiêm ngặt.

14

đối với thời gian chậm tiến độ thực hiện dự án trong thời gian này; hết thời
hạn được gia hạn mà chủ đầu tư vẫn chưa đưa đất vào sử dụng thì Nhà nước
thu hồi đất mà không bồi thường về đất và tài sản gắn liền với đất, trừ trường
hợp do bất khả kháng.
Trong khi đó, Điều 62 Luật Đất đai 2003 của Lào quy định, Nhà nước
thu hồi đất do có sự vi phạm pháp luật về đất đai, bao gồm các trường hợp
sau: Sử dụng đất được Nhà nước giao cho không đúng mục đích; Không nộp
thuế đất liên tiếp 03 năm; Sử dụng đất không đúng theo Hợp đồng chỉ định và
không chấp hành theo Luật Đất đai của Chính phủ.
Việc thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai phải căn cứ vào văn
bản, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi vi
phạm pháp luật về đất đai.
Thứ ba, Nhà nước có thể thu hồi đất trên cơ sở chấm dứt việc sử dụng
đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con
người
Theo đó, pháp luật cả hai nước quy định đối với quỹ đất được trả do
chấm dứt hợp đồng, hoặc người sử dụng tự nguyện trả lại được nhà nước thu
lại, cân bằng lại quỹ đất để đảm bảo đất được sử dụng hiểu quả.
Trong đó, Luật Đất Đai Việt Nam năm 2013 quy định các trường hợp
này bao gồm: Tổ chức được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất,
được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất mà tiền sử dụng đất có nguồn
gốc từ ngân sách nhà nước bị giải thể, phá sản, chuyển đi nơi khác, giảm hoặc
không còn nhu cầu sử dụng đất; người sử dụng đất thuê của Nhà nước trả tiền
thuê đất hàng năm bị giải thể, phá sản, chuyển đi nơi khác, giảm hoặc không
còn nhu cầu sử dụng đất; Cá nhân sử dụng đất chết mà không có người thừa kế;
Người sử dụng đất tự nguyện trả lại đất; Đất được Nhà nước giao, cho thuê có
thời hạn nhưng không được gia hạn; Đất ở trong khu vực bị ô nhiễm môi
trường có nguy cơ đe dọa tính mạng con người; Đất ở có nguy cơ sạt lở, sụt

kinh tế mở rộng thành phố cũng đề cập vấn đề bồi thường khi Nhà nước thu
hồi đất. Đặc biệt khi Luật đất đai năm 1987 ra đời, Hội đồng Bộ trưởng (nay
là Chính phủ) đã ban hành quyết định số 186/HĐBT ngày 31/05/1990 quy
định về đền bù thiệt hại đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang sử dụng
vào mục đích khác, thuật ngữ “bồi thường” được thay thế bằng thuật ngữ
“đền bù”. Thuật ngữ này tiếp tục được sử dụng trong Luật Đất đai năm 1993,


16

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai năm 1998 và các nghị
định hướng dẫn thi hành như Nghị định số 90/CP ngày 17/08/1994 của Chính
phủ ban hành quy định về việc đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử
dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia lợi ích công cộng;
Nghị định số 22/1998/NĐ-CP ngày 22/04/1998 của Chính Phủ về đền bù thiệt
hại khi Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi
ích quốc gia, lợi ích công cộng… Tuy nhiên khi Luật sửa đổi, bổ sung một số
điều Luật đất đai năm 2001 được Quốc hội ban hành, thuật ngữ “bồi thường”
được sử dụng trở lại và tiếp tục xuất hiện trong Luật đất đai năm 2003; Nghị
định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính Phủ quy định về bồi
thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, Nghị định số 84/2007NĐCP ngày 25/05/2007 của Chính Phủ quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng
nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự,
thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết
khiếu nại về đất đai.
Theo Khoản 6 Điều 4 Luật đất đai 2003: “Bồi thường khi Nhà nước thu
hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất
bị thu hồi cho người bị thu hồi đất”. Tuy nhiên, quy định này chưa thật sự
chặt chẽ và chưa thể hiện được đầy đủ những giá trị thiệt hại mà Nhà nước sẽ
thu hồi khi thu hồi đất, đó không chỉ là giá trị quyền sử dụng đất mà cón tính
đến giá trị thiệt hại về tài sản trên đất, ngoài ra phải tính đến những thiệt hại

thiệt hại vật chất cho việc thu hồi đất gây ra.
Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất có một số đặc trưng cơ bản sau
đây:
- Bồi thường là trách nhiệm của Nhà nước nhằm bù đắp tổn thất về
quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất do hành vi thu hồi đất của
Nhà nước gây ra. Trách nhiệm này được quy định trong Luật Đất đai;
- Bồi thường là hậu quả pháp lý trực tiếp do hành vi thu hồi đất của
Nhà nước gây ra. Điều này có nghĩa là chỉ phát sinh sau khi có quyết định
hành chính về thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền;
- Bồi thường được thực hiện trong mối quan hệ song phương giữa một
bên là Nhà nước (chủ thể có hành vi thu hồi đất) với bên kia là người chịu tổn
hại về quyền và lợi ích hợp pháp do hành vi thu hồi đất của Nhà nước gây ra;
- Căn cứ để xác định bồi thường là diện tích thực tế bị thu hồi; thiệt hại
thực tế về tài sản, cây cối, hoa màu trên đất và khung giá đất do Nhà nước
quy định tại thời điểm thu hồi đất;


18

- Người sử dụng đất khi bị Nhà nước thu hồi đất muốn được bồi thường
về đất phải thỏa mãn các điều kiện do pháp luật quy định;
- Người bị Nhà nước thu hồi đất không chỉ được bồi thường về đất mà
còn được bồi thường thiệt hại về tài sản trên đất và được hưởng các chính
sách hỗ trợ, tái định cư của Nhà nước nhằm nhanh chóng ổn định đời sống và
sản xuất;
- Trong nền kinh tế thị trường dưới tác động của các quy định luật
khách quan, việc BTTH khi Nhà nước thu hồi đất không thể giải quyết dựa
trên biện pháp chính trị hành chính thuần túy mà phải sử sụng các biện pháp
kinh tế. Hơn nữa, đất đai là một vấn đề phức tạp và nhạy cảm có ý nghĩa trên
các khía cạnh chính trị, kinh tế, xã hội. Vì vậy cần giải quyết hài hòa mối

quyền tiên mãi) để sử dụng vì lợi ích chung.
Trên thực tế, hầu hết diện tích đất Nhà nước đã giao cho các tổ chức,
hộ gia đình, cá nhân sử dụng và đã được đầu tư trên đất ở các mức độ khác
nhau. Các chủ sử dụng đất cũng tạo lập đời sống sinh hoạt, sản xuất kinh
doanh trên mảnh đất thuộc quyền sử dụng của họ. Do đó khi thu hồi đất sẽ
gây ra xáo trộn lớn về đời sống hoạt động cùng với những thiệt hại về vật chất
và tinh thần cho người sử dụng đất. Việc bồi thường các thiệt hại này và sắp
xếp đời sống người dân bị thu hồi đất là một trách nhiệm đương nhiên của
Nhà nước và chủ đầu tư. Giải quyết tốt vấn đề này, trong đó chủ yếu là hài
hòa lợi ích của các bên liên quan sẽ tạo ra sự phát triển bền vững và ổn định
xã hội. Tái định cư và bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất trở thành một vấn
đề xã hội lớn, chứ không đơn thuần là vấn đề phát triển kinh tế hoặc quản lý
đất đai, phát triển thị trường bất động sản.
Bản chất của bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất không phải là quan hệ
mua bán đất đai (hay quyền sử dụng đất) dù nhìn nhận dưới bất kỳ góc độ
nào. Thực chất nhà nước có trách nhiệm xác định những thiệt hại để bồi
thường nhằm ổn định và nâng cao đời sống người dân khi bị thu hồi đất. Thu
hồi và bồi thường thiệt hại về đất mang ý nghĩa của việc thực hiện quyền của
nhà nước chứ không phải đơn thuần là một quan hệ giao dịch có tính chất
ngang giá. Trong tổ chức thực hiện, Nhà nước có thể trực tiếp đứng ra thu hồi
và bồi thường thiệt hại, nhưng cũng có thể giao cho các tổ chức khác thực
hiện quyền này, theo những quy định mà nhà nước đã ban hành.