TRƯỜNG ðẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP KHÓA 29 (2003-2007)

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

VẤN ðỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG
TRONG GIAI ðOẠN HIỆN NAY – LÝ LUẬN VÀ
THỰC TIỄN

Giảng viên hướng dẫn:
Nguyễn Hữu Lạc
Bộ môn: Luật Hành Chính

Sinh viên thực hiện:
Nguyễn Thị Huỳnh
MSSV: 5032064


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn
Lớp: Luật Tư Pháp 2 - K29

Cần Thơ, 7/2007

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

1


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn


--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------tâm
Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN PHẢN BIỆN
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


MỤC LỤC
LỜI NÓI ðẦU ........................................................................................................... 1
Chương 1: NHỮNG VẤN ðỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THAM NHŨNG VÀ
HOẠT ðỘNG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG................................................ 4
1.1 Khái niệm............................................................................................................. 4
1.1.1 Khái niệm về tham nhũng................................................................................... 4
1.1.2 Nguồn gốc hình thành và ñặc ñiểm của tham nhũng ........................................... 8
1.2. Hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng ............................................................. 17
1.2.1 Khái niệm......................................................................................................... 17
1.2.2 ðặc ñiểm của hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng .......................................... 18
1.3.Các loại và các hành vi tham nhũng................................................................. 20
1.3.1 Các loại tham nhũng......................................................................................... 20
1.3.2 Các hành vi tham nhũng ................................................................................... 25
1.4. Nguyên nhân và hậu quả của tệ tham nhũng.................................................. 30
1.4.1 Nguyên nhân .................................................................................................... 30
1.4.2 Hậu quả ............................................................................................................ 38

NÂNG CAO HIỆU QUẢ ðẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG.... 77
3.1. Thực trạng tham nhũng hiện nay .................................................................... 77
3.1.1 Thực trạng tham nhũng trên thế giới................................................................. 77
3.1.2 Thực trạng tham nhũng ở Việt Nam ................................................................. 79


3.2. Kinh nghiệm của một số nước trong công tác phòng, chống tham nhũng..... 98
3.2.1 Kinh nghiệm phòng, chống tham nhũng của Trung Quốc ................................. 99
3.2.2 Kinh nghiệm phòng, chống tham nhũng của Hàn Quốc .................................. 105
3.2.3 Kinh nghiệm chống tham nhũng của Singapo ................................................. 109
3.3. Phương hướng nhằm nâng cao hiệu quả công tác ñấu tranh phòng, chống
tham nhũng............................................................................................................ 113
3.3.1 Phương hướng chung ..................................................................................... 113
3.3.2 Phương hướng trên một số lĩnh vực................................................................ 115
KẾT LUẬN............................................................................................................ 121

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn

LỜI NÓI ðẦU
Sự nghiệp ñổi mới trên ñất nước ta do ðảng lãnh ñạo ñã thu ñược những thành
tựu rất quan trọng, tạo ñà thuận lợi cho việc tiếp tục ñẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp
hóa (CNH), hiện ñại hóa (HðH) phát triển kinh tế xã hội. Tuy nhiên cùng với mặt tích
cực tình hình xã hội cũng bộc lộ những tiêu cực xã hội rất nghiêm trọng ñặc biệt là nạn
tham nhũng ñã trở thành một nguy cơ ñe dọa và thách thức ñến sự tồn vong của quốc
gia, dân tộc. Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn ñể tham ô, hối
lộ hoặc cố ý làm trái pháp luật vì ñộng cơ vụ lợi. Tham nhũng là một hiện tượng xã hội
tiêu cực, tham nhũng xuất hiện từ lâu. Hiện tượng này diễn ra ngày càng nghiêm trọng,

Quốc hội khóa XI ñã thông qua Luật phòng chống tham nhũng thể hiện quyết tâm
chính trị của ðảng và Nhà nước ta trong việc phòng, chống tham nhũng. Bên cạnh luật
phòng chống tham nhũng, Quốc hội còn ban hành nhiều luật và các văn bản có liên
quan nhằm hỗ trợ cho Luật phòng chống tham nhũng ñược thi hành có hiệu quả trên
thực tế. Ở nước ta ñã có nhiều ñề tài, công trình nghiên cứu: công trình nghiên cứu
khoa học cấp bộ “Tham nhũng và ñấu tranh chống tham nhũng ở nước ta hiện nay”
của học viện hành chính quốc gia; các công trình nghiên cứu của viện khoa học thanh
tra của một số nhà khoa học và các luật gia; các diễn ñàn của Ban nội chính Trung
ương ðảng. Không riêng ở nước ta quan tâm ñến vấn ñề tham nhũng mà là tất cả các
nước trên thế giới. Trên thế giới ñã có nhiều công trình, ñề tài nghiên cứu và rất nhiều
bài báo, bài viết về vấn ñề tham nhũng, thực trạng, giải pháp và kinh nghiệm ñấu tranh
phòng, chống tham nhũng của một số nước trên thế giới. ðặc biệt là các công trình
nghiên cứu của Ngân hàng thế giới, của một số học giả. Mặc dù ñược sự “quan tâm
1


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn
ñặc biệt” của tất cả các nước trên thế giới, nhưng do tính chất, hình thức và mức ñộ
của tham nhũng luôn bất biến nên qua một năm nhìn lại tình hình tham nhũng ở nước
ta không có dấu hiệu giảm mà còn diễn ra ngày càng phức tạp với quy mô lớn và thủ
ñoạn ngày càng tinh vi hơn, xảy ra ở mọi cấp, mọi ngành. Do ñó không chỉ có nước ta
chống tham nhũng mà cả thế giới chống tham nhũng. Tham nhũng là một vấn ñề rất
nhạy cảm và phức tạp nên cuộc ñấu tranh chống tham nhũng là cuộc ñấu tranh rất khó
khăn và lâu dài. ðảng là Nhà nước ta coi ñây là nhiệm vụ quan trọng hàng ñầu gắn
liền với nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội. Chính vì vậy, cần có sự liên kết giữa các
cấp, các ngành trong cùng một nước và giữa các nước cần sự hợp tác quốc tế thì cuộc
ñấu tranh chống tham nhũng của nước ta nói riêng và của tất cả các nước trên thế giới
nói chung sẽ thắng lợi và ñẩy lùi ñược nạn tham nhũng.
Mục ñích của ñề tài: Trong phạm vi của ñề tài “Vấn ñề tham nhũng trong giai
ñoạn hiện nay – Lý luận và Thực tiễn”, người viết sẽ trình bày những vấn ñề lý luận

Chương 1 gồm có hai nội dung lớn: nội dung tìm hiểu, phân tích làm rõ khái
niệm tham nhũng và hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng; phân tích nguyên nhân, hậu
quả của hiện tượng tham nhũng; các loại và các hành vi tham nhũng. Chương này sẽ
làm nền tảng lý luận cho hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng và giúp người ñọc khái
quát ñược về nguồn gốc hình thành cũng như hậu quả của hiện tượng tham nhũng ñem
lại trên các lĩnh vực của ñời sống xã hội.
Chương 2: VIỆT NAM VỚI NHỮNG QUY ðỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ
THAM NHŨNG VÀ HOẠT ðỘNG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG.
Chương này gồm 3 phần lớn: nội dung phân tích làm rõ những quy ñịnh của
pháp luật Việt Nam về tham nhũng và hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng với những
quy ñịnh ñược cụ thể hóa trong Bộ luật hình sự 1999, Luật phòng chống tham nhũng
2005 và các văn bản pháp luật khác liên quan: pháp lệnh cán bộ công chức, Luật thực
hành tiết kiệm chống lãng phí, Luật Kiểm toán Nhà nước. Chương 2 giữ vai trò là cơ
pháp lý cho các cấp, các ngành triển khai thực hiện cuộc ñấu tranh phòng, chống
Trung sở
tâm
Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
tham nhũng ở nước ta hiện nay.

Chương 3: THAM NHŨNG – THỰC TRẠNG HIỆN NAY, KINH
NGHIỆM CỦA CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ NHỮNG PHƯƠNG
HƯỚNG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ðẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG
THAM NHŨNG.
Chương này gồm 3 phần lớn: nội dung phân tích tình hình tham nhũng hiện nay
trên thế giới và ở Việt Nam; giới thiệu kinh nghiệm ñấu tranh phòng, chống tham
nhũng của một số nước trên thế giới ñược xem là có hiệu quả; ñưa ra một số phương
hướng kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác ñấu tranh phòng, chống tham nhũng
ở nước ta. Do ñó ñây là chương quan trọng nhất trong nội dung của luận văn.

3

ñược
loạiCần
tội phạm
này @
ra khỏi
sốnghọc
kinh tế,
xã và
hội của
từng quốc
gia ñó. ðể phòng ngừa và ñấu tranh có hiệu quả chúng ta phải hiểu rõ tham nhũng là
gì? Nguyên nhân và hậu quả do nó gây ra, ñặc ñiểm nhận dạng các loại tham nhũng…
nhưng ñiều quan trọng nhất là ta phải xác ñịnh ñược tham nhũng là gì. Tham nhũng có
từ ñâu và xuất hiện từ bao giờ? Hiện nay có rất nhiều quan ñiểm khác nhau về vấn ñề
này.
Từ “tham nhũng” ñược sử dụng nhiều và rộng rãi trên các phương tiện thông tin
ñại chúng ñến mức ngay cả trong cuốn “Từ ñiển giải thích tiếng Nga” hoặc trong Từ
ñiển của nhiều nước khác, từ này ñược coi là thuộc loại “ngôn ngữ sách vở”. Trong Từ
ñiển tiếng Nga từ “tham nhũng” ñược ñịnh nghĩa là “mua chuộc bằng quà hối lộ, sự
bán mình của các quan chức và nhà hoạt ñộng chính trị”1. Trong bộ “Từ ñiển giải
thích tiếng nước ngoài” gồm 3 tập của Nga ngoài cách giải thích tương tự thuật ngữ
này từ “tham nhũng” còn ñược ñịnh nghĩa thêm là “sự mục rỗng trong các hệ thống
kinh tế và chính trị của quốc gia thể hiện ở sự bán mình của những người có chức có

(1),(2) Học cách chống tham nhũng – NXB Thông Tấn, Trang 7,8.

4


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn

(3) Ngô Tự Lập – Những bộ mặt của tham nhũng – Tạp chí khoa học và tổ quốc, số tháng 8/2004.
(4),(5),(6) Kinh nghiệm phòng, chống tham nhũng của một số nước trên thế giới – NXB Chính trị quốc gia, Hà
Nội, trang 10,11

5


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn
là chống hữu bại. Luật Hình sự của Malaixia quy ñịnh “Công chức nhận quà biếu có
giá trị bất hợp pháp ñể ñánh ñổi lấy việc bản thân thực hiện một hành vi dựa trên
quyền lực, chức vụ của mình”, “người có chức quyền nhận quà biếu bất hợp pháp như
một khoản thù lao cho việc người ñó lợi dụng chức vụ, quyền hạn thực hiện một hành
vi có lợi hoặc có hại cho người khác”7. ðiều 2 của Luật Chống tham nhũng của
Singapo quy ñịnh rõ: tham nhũng là “tiền hay mọi hình thức quà biếu, tiền vay mượn,
tiền thưởng, tiền hoa hồng, các bảo ñảm có giá trị tài sản, lợi tức của tài sản dưới
hình thức ñộng sản hay bất ñộng sản; chức vụ, công việc hay hợp ñồng; mọi hình thức
trả tiền, thanh toán hay miễn trả nợ, miễn thực hiện nghĩa vụ hay các khoản thanh
toán khác; mọi hình thức dịch vụ, giúp ñỡ hay tạo ñiều kiện, kể cả việc bảo ñảm không
bị hình phạt, không bị kỷ luật hoặc không phải chịu trách nhiệm hình sự hay không
phải thực hiện nghĩa vụ khác, mọi hình thức cung phụng, thực hiện hay hứa hẹn sẽ
cung cấp về một khoản tiền nào ñó quy ñịnh như trên”8.
Theo Rick Stapenhurst - chuyên gia quản lý khu vực công cộng và Shahrzad
Secligh - nhà tư vấn của Viện phát triển kinh tế, Ngân hàng thế giới thì “Tham nhũng
theo nghĩa ñơn giản nhất là sự lạm dụng quyền lực ña phần là ñạt ñược lợi ích của
một nhóm mà người ta phải trung thành với nó. Tham nhũng có thể do lòng tham thúc
ước muốn duy trì hoặc tăng thêm quyền lực, hay một cách khá vô lý là do niềm
Trung ñẩy,
tâmdoHọc
liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
tin vào một cơ may mà người ta cho rằng còn lớn lao. Trong khi thuật ngữ “tham

ngược lại với cách hành xử chuẩn mực, liên quan ñến quyền lợi cá nhân”12.
Ở Việt Nam, khái niệm tham nhũng ñã rõ nghĩa từ lâu qua câu thành ngữ “Quan
tham, lại nhũng” (Quan thì tham, lại thì nhũng nhiễu, vơ vét của cải của nhân dân về
làm của riêng). Hiện nay chúng ta ñã có những nhận ñịnh ngày càng rõ ràng và ñầy ñủ
hơn về tham nhũng. Theo Từ ñiển Tiếng Việt của Trung tâm từ ñiển học thì “Tham
nhũng là lợi dụng quyền hành ñể nhũng nhiễu nhân dân lấy của”13. Còn theo khoản 2
ðiều 1 của Luật phòng chống tham nhũng ñã ñược Quốc Hội khóa XI, kỳ họp thứ 8
ngày 29/11/2005 có quy ñịnh: “Tham nhũng là hành vi của người có chức
Trung thông
tâm qua
Học
liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
vụ, quyền hạn ñã lợi dụng chức vụ, quyền hạn ñó vì vụ lợi”.
Có thể thấy, giữa các nước có sự khác nhau về truyền thống lịch sử, ñặc ñiểm
văn hóa, ñiều kiện kinh tế - xã hội, tình hình tham nhũng. Tuy nhiên qua tìm hiểu ta
thấy rằng hầu hết các ý kiến về tham nhũng ñều có sự thống nhất về chủ thể, ñộng cơ
mục ñích của hành vi tham nhũng. Quan niệm phổ biến nhất hiện nay coi tham nhũng
là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn ñã lợi dụng chức vụ, quyền hạn ñó ñể
tham ô, nhận hối lộ hoặc cố ý làm trái pháp luật vì ñộng cơ vụ lợi. Theo quan ñiểm
này, tham nhũng gồm 3 yếu tố chính: Chủ thể tham nhũng là người có chức vụ, quyền
hạn; hành vi tham nhũng là lợi dụng chức vụ, quyền hạn ñể thực hiện hoặc không thực
hiện việc gì ñó thuộc phạm vi trách nhiệm của mình; mục ñích là thu lợi cho bản thân
hoặc cho người có liên quan ñến bản thân mình. Những người có chức vụ, quyền hạn
chủ yếu là cán bộ, công chức Nhà nước nhưng cũng có thể là cán bộ, nhân viên của tổ

(12) Tạp chí nghiên cứu lập pháp, số 2 (9/2005), trang 22.
(13) Từ ñiển Tiếng Việt – NXB ðà Nẵng – 1998, trang 878.

7


phân chia giai cấp và có Nhà nước. Do ñó trong chế ñộ xã hội cộng sản nguyên thủy
không có hiện tượng tham nhũng.
Sự phát triển không ngừng của lực lượng sản xuất ñã tạo tiền ñề làm thay ñổi
phương thức sản xuất cộng sản nguyên thủy và ñòi hỏi sự phân công lao ñộng. Lịch sử
ñã trãi qua ba lần phân công lao ñộng xã hội lớn, mà mỗi lần xã hội lại có những bước
tiến mới làm sâu sắc thêm quá trình tan rã của chế ñộ cộng sản nguyên thủy. Sau lần
phân công lao ñộng xã hội thứ nhất, xã hội có những biến ñổi sâu sắc – ngành chăn
nuôi phát triển mạnh mẽ, ngành trồng trọt cũng có bước phát triển, năng suất lao ñộng
tăng nhanh, sản phẩm làm ra ngày càng nhiều. Con người ñã tạo ra nhiều của cải hơn
mức cần thiết ñể duy trì cuộc sống của chính bản thân họ. Do ñó, ñã xuất hiện những
sản phẩm lao ñộng dư thừa và ñã phát sinh khả năng chiếm ñoạt những sản phẩm dư
8


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn
thừa ấy. Như vậy sau lần phân công lao ñộng ñầu tiên, mầm móng của chế ñộ tư hữu
ñã xuất hiện, xã hội ñã phân chia thành người giàu, kẻ nghèo, thủ công nghiệp ñã tách
khỏi nông nghiệp, ñó là ñặc ñiểm nổi bật ở lần phân công lao ñộng thứ hai. Ở lần phân
công lao ñộng này thì nô lệ không còn là kẻ phụ giúp ñơn thuần nữa mà trở thành một
lực lượng xã hội với số lượng ngày càng tăng ñồng thời ñã thúc ñẩy nhanh quá trình
phân hóa xã hội làm cho sự phân biệt giữa kẻ giàu và người nghèo, giữa chủ nô và nô
lệ ngày càng sâu sắc, mâu thuẫn giai cấp ngày càng tăng. ðến lần phân công lao ñộng
thứ ba, ngành thương nghiệp phát triển ñã hình thành giai cấp thương nhân. Những
yếu tố mới ñã làm ñảo lộn ñời sống thị tộc, chế ñộ thị tộc tỏ ra bất lực, những xung ñột
về lợi ích giữa kẻ giàu và người nghèo, giữa chủ nợ và con nợ cũng diễn ra ngày càng
gay gắt. Xã hội ñó ñòi hỏi phải có một tổ chức mới ñủ sức ñể dập tắt cuộc xung ñột
công khai giữa các giai cấp ấy hoặc là cùng lắm là ñể cho cuộc ñấu tranh giai cấp diễn
ra trong lĩnh vực kinh tế dưới một hình thức gọi là hợp pháp. Tổ chức ñó gọi là Nhà
nước và Nhà nước xuất hiện. Như vậy, Nhà nước ra ñời có nhiệm vụ làm dịu bớt sự
xung ñột và giữ cho sự xung ñột ñó nằm trong vòng “trật tự” nhưng cũng từ trong bộ

với sự tiêu vong của Nhà nước. Tức là khi xã hội không còn giai cấp và ñấu tranh giai
cấp. ðó là xã hội cộng sản chủ nghĩa.
b. Các hiện tượng tham nhũng trong xã hội hiện nay
Mặc dù là một căn bệnh muôn thuở, tham nhũng ở mỗi quốc gia, mỗi thời ñại
lịch sử chịu tác ñộng của những nhân tố kinh tế - chính trị - xã hội khác nhau. ðể
chống tham nhũng có hiệu quả cần phải dựa trên cơ sở phân tích khoa học các nhân tố
ñó.
Lĩnh vực kinh tế: tham nhũng là hậu quả của sự thiếu minh bạch hoặc trình ñộ
yếu kém trong quản lý kinh tế cũng là mảnh ñất tốt cho các hành vi tham nhũng sinh
sôi nảy nở. Sự thiếu minh bạch trong nền kinh tế thể hiện ở các mặt sau: các khoản
mua sắm, chi tiêu từ nhỏ ñến lớn của Nhà nước, của Chính phủ, của công ñều có thể bị
thất thoát do tham nhũng; cách bố trí nguồn lực và chuyển ñổi kinh tế từ cơ chế kế
hoạch tập trung ñều là những công việc rất khó khăn; ñưa ra các chủ trương hoặc hành
ñộng thiếu chuẩn tất là lập tức sinh ra cơ hội cho bọn tham nhũng. Ông Pa-tric Alay,

Trung ñại
tâm
liệu
ĐHkiếnCần
liệu
học
vànào
nghiên
cứu
biểuHọc
tổ chức
chứng
toàn Thơ
cầu của@
AnhTài

sống chính trị cũng tạo ra không gian ñen tối cho hiện tượng tham nhũng.
Lĩnh vực văn hóa xã hội: Tham nhũng ñược hỗ trợ bởi những yếu tố tích cực
trong nền văn hóa. Chẳng hạn, tính gia trưởng vốn là ñặc ñiểm rất nổi bật tại nhiều
nước Châu Á. Văn hóa gia trưởng gắn liền với ñộc quyền sở hữu lẽ phải. Kết quả là
quyền lực dễ bị ñánh cắp, tạo cơ sở cho cả tham nhũng vật chất và tinh thần.
Nếu xét từ góc ñộ văn hóa thì chuyện quà cáp, thăm hỏi lẫn nhau ñược coi là
một cách ứng xử trong nền văn hóa Việt Nam. Cách ứng xử này ñược hình thành trong
mối quan hệ gia ñình, hàng xóm, láng giềng, bạn bè, ñồng nghiệp…Ngày nay, nét văn
hóa này nhiều lúc bị lạm dụng quá mức trở thành mảnh ñất tốt cho nạn hối lộ sinh sôi
và nảy nở. Và do tâm lý của người dân họ xem việc tham nhũng là chuyện ñương
nhiên của những người làm quan do ñó họ chấp nhận chuyện quà cáp, biếu xén (mà
thật ra là ñút lót, hối lộ) cho các quan chức hay ñể ñược việc hay không ñể bị phiền hà,
ñòi hối
lộ chứ
không
chống
lại hay
chonghiên
rằng “ðồng
Trung bịtâm
Học
liệuhọĐH
Cần
Thơ
@không
Tài dám
liệuchống
học lại.
tậpHọvà
cứu

phục vụ cho quyền lợi của mình nhằm “Hợp pháp hóa” các hành vi tham nhũng. ðiều
này dẫn ñến tình trạng luật pháp không chỉ “Bảo trợ” cho tham nhũng, mà về thực
chất, chính việc làm luật theo cách này ñã là hành vi tham nhũng. Việc thực thi pháp
luật không nghiêm, thái ñộ thiếu kiên quyết trong phát hiện, xử lý cán bộ, ðảng viên
tham nhũng cũng ñược xác ñịnh là nguyên nhân tạo ñiều kiện cho tham nhũng phát
triển. Kết quả một cuộc ñiều tra xã hội học gần ñây cho thấy, ngay cả cơ quan bảo vệ
pháp luật cũng nằm trong danh sách các cơ quan ñứng ñầu về tham nhũng. Không ít
trường hợp việc xử lý tham nhũng còn biểu hiện “Quan xử theo lễ, dân xử theo hình”,
nặng dưới”. Nhiều trường hợp phải xử lý hình sự thì ñược giữ lại xử lý hành
Trung “nhẹ
tâmtrên
Học
liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
chính, nội bộ tạo nên tình trạng coi thường pháp luật.
Thể chế Nhà nước: có ảnh hưởng rất lớn ñến sự tồn tại và phát triển của tham
nhũng. Quy mô tham nhũng lệ thuộc vào tính chất của thể chế Nhà nước. Châu Phi là
nơi tập trung nhiều thể chế lạc hậu, phi dân chủ, các quyền lực Nhà nước không ñược
bảo vệ, sử dụng một cách thiếu cẩn trọng và bị phân chia một cách tùy tiện…tức là các
quyền lực này dễ bị lạm dụng ñể mở ñường cho nạn tham nhũng tràn lan trong xã hội.
Các thể chế này không ñủ năng lực kiểm soát nhưng lại ra sức ngăn cản việc xây dựng
một thể chế mới có thể quản lý xã hội hữu hiệu hơn. Tình trạng bất hợp lý của các thể
chế có thể thấy rõ ở những quốc gia mà một bộ phận nhân lực quan trọng của nó ñược
trả lương quá thấp so với mức sống tối thiểu của cuộc sống nên ñã buộc nhiều người
phải sử dụng quyền lực của mình ñể ñòi hối lộ và nhận hối lộ ñể ñáp ứng nhu cầu cuộc
sống.
Quản lý hành chính Nhà nước: môi trường quản lý hành chính của nước ta ñang
bộc lộ nhiều khuyết tật. Sự chuyển ñổi từ quản lý mang tính kết hoạch, tập trung, quan
liêu bao cấp sang quản lý theo cơ chế thị trường ñã và ñang tạo ra nhiều xáo trộn trong
hệ thống quản lý, ñiều hành. Bộ máy hành chính vẫn còn mang nặng chủ nghĩa quan
liêu, thiếu vắng các thể chế, quy phạm hành chính cần thiết, thiếu cơ chế kiểm soát

ĐHtế,Cần
Thơchủ
@nghĩa
Tài cá
liệu
tập thái
và quá
nghiên
cứu
dẫn ñến một tình trạng cực ñoan trong ñời sống tinh thần của xã hội. Tâm lý xem nhẹ,
nếu không muốn nói là bôi bác các giá trị cá nhân khiến người ta tìm mọi cách hạn chế
không gian sống của cá nhân, làm cho con người thiếu ý thức trách nhiệm về hành vi
của mình, dễ dàng bằng lòng với thực tại, dễ dàng tham nhũng, tiếp tay hoặc ít nhất là
mặc nhiên thừa nhận tham nhũng.
1.1.2.2 ðặc ñiểm và biểu hiện của tham nhũng
a. ðặc ñiểm chung của hiện tượng tham nhũng
Mặc dù ở mỗi nước có quan niệm khác nhau về tham nhũng nhưng có thể nhận
thấy rằng khi xác ñịnh về chủ thể thực hiện hành vi tham nhũng, hành vi và ñộng cơ,
mục ñích tham nhũng thì giữa các nước có quan niệm là hoàn toàn giống nhau.
ðặc ñiểm về chủ thể: chủ thể của tham nhũng phải là những người có chức vụ,
quyền hạn hay có trách nhiệm trong việc quản lý một số công việc cụ thể trong bộ máy
Nhà nước, bộ máy của ðảng, trong các tổ chức kinh tế Nhà nước hay tư nhân (Nếu tìm
hiểu tham nhũng theo lĩnh vực tư).
ðặc ñiểm về hành vi: Hành vi tham nhũng ñược thể hiện bằng cách người có
chức vụ, quyền hạn thực hiện hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn, lợi dụng trách
13


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn
nhiệm quản lý tài sản ñược giao cũng như vị trí, ñịa vị công tác mà mình ñược giao

quanliệu
chức học
giàu lên
nhanh
sau một
thời gian ñảm nhận những chức vụ quan trọng; những vụ tư nhân hóa hàng loạt các
công ty, xí nghiệp ở các nước có nền kinh tế chuyển ñổi; những khoản viện trợ hoặc
khoản vay kếch xù ñể xóa ñói giảm nghèo hoặc cứu giúp nhân dân hoạn nạn nhưng
ñến nhân dân rất ít mà ñến với các quan chức chính phủ nhiều hơn; nạn mua chuộc hối
lộ ở các cuộc bầu cử thiếu minh bạch; hối lộ ñể lập các công ty mới; nạn rửa tiền của
bọn Maphia quốc tế.
Theo học giả Klitgaard ñã xác ñịnh quy luật hoạt ñộng của tham nhũng trong
thực tế dưới dạng công thức như sau:
Tham nhũng (Corruption) = ðộc quyền (Monopoly) + Bưng bít thông tin
(Discretion) – Trách nhiệm giải trình (Accountability).14

(14) Ngân hàng thế giới – Kiềm chế tham nhũng hướng tới một mô hình xây dựng sự trong sạch quốc gia – NXB
Chính trị quốc gia, Hà Nội 2002, trang 169

14


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn
Từ công thức trên ta có thể dễ dàng nhận dạng tham nhũng ñó là thừa ñộc
quyền, thừa bưng bít thông tin, thiếu trách nhiệm giải trình, qua ñó cho thấy bản chất
của tham nhũng mà con người là yếu tố quan trong tham gia vào quy trình ñó.
Xét về mặt lý luận và thực tiễn, ñộng cơ của hành vi tham nhũng ta có thể phát
họa một cách khái quát các yếu tố cấu thành của hành vi tham nhũng theo công thức
sau:
Hành vi tham nhũng = Lợi ích của người có quyền + Sự sơ hở, yếu kém trong

hối lộ trong khám, chữa bệnh, lập danh sách khống bệnh nhân, học viên các lớp giáo
dục phổ cập ñể lấy tiền chia nhau; bớt xén tiêu chuẩn bệnh nhân, hiện tượng bắt buộc
học sinh phải ñi học thêm, cấp bằng giả, bán ñiểm, gian lận thi cử,…Biểu hiện của
tham nhũng ở trong các lĩnh vực khác là ñưa người thân trong gia ñình vào nắm các
chức vụ quan trọng, nạn sách nhiễu nhân dân của công chức Nhà nước, hiện tượng ñòi
tiền mãi lộ của cảnh sát giao thông, tham nhũng còn biểu hiện ở hiện tượng một số cán
bộ giàu lên nhanh chóng và biểu hiện ngay cả trong lối sống ăn chơi xa xỉ của một số

(15) Nguyễn ðình Gấm – Tệ nạn tham nhũng: căn nguyên sâu xa và biện pháp phòng chống.

15


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn
cán bộ và con cái của họ trong khi ñó tiền lương kể cả các khoản thu nhập khác cũng
chưa ñủ ñể ñáp ứng cho mức sống ñó. Qua hàng loạt các vụ án lớn ñều do nhân dân và
báo chí phát hiện là chủ yếu và kết quả công tác của các ñoàn Chính phủ vừa qua, có
thể khái quát một số biểu hiện tượng tham nhũng trong ñời sống thực tiễn:16
- Có ñịa phương, ñơn vị ra những chỉ thị, quyết ñịnh không ñúng với chính sách,
luật pháp của Nhà nước ñể thu lợi bất chính phổ biến là lấy ñất công ñể bán chia nhau,
lấy ñất của nông dân ñể bóc lột lại nông dân như một kiểu phát canh thu tô;
- ðề ra hàng loạt khoản (Có nơi tới trên dưới 30 khoản) bắt nông dân ñóng góp,
bưng bít thông tin, thiếu công khai, minh bạch ñể xà xẻo, tư túi;
- Gây khó khăn, sách nhiễu ñể ñòi hối lộ dưới nhiều hình thức kể cả mua bằng,
bán ñiểm;
- Vừa là bên A, vừa có quyền chỉ ñịnh bên B,…ñể dễ hưởng hoa hồng, lại quả,
tham nhũng lớn trong nhiều chương trình, dự án – kể cả các chương trình, dự án
nghiên cứu khoa học;
- Khi xây dựng ñịnh mức về kinh tế - kỹ thuật thì nâng lên cao, khi thực hiện thì
lắt léo ñể giảm xuống, có lúc có công trình còn trên dưới 50%, lấy chênh lệch ñể chia

(16) PGS.TS Lê Trọng – Bàn về cuộc ñấu tranh chống tham nhũng ở nước ta – Tạp chí cộng sản, số 21
(11/2001)

16


Luận Văn: Vấn ðề Tham Nhũng Trong Giai ðoạn Hiện Nay – Lý Luận Và Thực Tiễn
- Tranh nhau hàng xuất khẩu chạy chọt “Côta” ñể lấy ngoại tệ mua hàng tiêu
dùng xa xỉ về bán lấy lãi chia nhau… Gây lãng phí và rối loạn thị trường, v.v…
- Lập những “Dự án lừa”, “Trồng rừng trên giấy” ñể lấy tiền Nhà nước;
- Thậm chí ñâu ñó còn tình trạng “Ăn” cả tiền cứu giúp người ñói nghèo, xã khó
khăn; Ăn chặn tiền ủng hộ bão, lụt,v.v…và v.v…
Tham nhũng thì diễn ra hằng ngày, chúng len lõi vào mọi mặt của ñời sống xã
hội. Chúng ta cũng không khó khăn gì ñể nhận biết tham nhũng và ta cũng có nhiều
biện pháp phòng, chống tham nhũng. Thế vậy mà tình hình tham nhũng của nước ta
không giảm mà ngày càng tăng lên nhanh chóng. Có phải là do những chủ trương, biện
pháp của Nhà nước ta không ñúng, không phù hợp với tình hình nước ta hay do chúng
ta không dám quyết tâm loại trừ chúng. ðây là ñiều mà chúng ta cần phải giải quyết
nhanh chóng ñể có thể loại trừ ñược nạn tham nhũng.

1.2. Hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng
1.2.1 Khái niệm
Phòng ngừa tình hình tội phạm nói chung và phòng, chống tham nhũng nói
riêng là vấn ñề lý luận và thực tiễn phức tạp và là mục tiêu cuối cùng của tội phạm
Trung học.
tâmNhưng
Họchiện
liệu
@ niệm
Tài chính

hành dưới sự lãnh ñạo của ðảng nhằm xóa bỏ hoặc vô hiệu hóa các nguyên nhân, ñiều
kiện tham nhũng; không ñể cho tham nhũng xảy ra. Hoạt ñộng này phải ñược tiến
hành thường xuyên liên tục ñược thực hiện trước khi tham nhũng xảy ra. ðây ñược
xem là biện pháp cơ bản và có tác dụng tích cực trong cuộc ñấu tranh phòng, chống
tham nhũng.
Phòng ngừa tham nhũng là nhằm xóa bỏ bản chất, nguồn gốc của tình trạng
tham nhũng, cụ thể là khắc phục những nguyên nhân và ñiều kiện của tình hình tham
nhũng, loại trừ dần những nguồn gốc phát sinh tham nhũng. Việc phòng ngừa tham
nhũng là hình thức can thiệp ngay từ ñầu chuỗi xích những sự kiện và hiện tượng có
thể dẫn ñến việc gây ra những thiệt hại cho lợi ích Nhà nước và xã hội.
Hoạt ñộng chống tham nhũng là tổng thể các hoạt ñộng của tất cả mọi người
dân, các tổ chức và các cơ quan trong bộ máy Nhà nước trong ñó có sự tham gia của
cơ quan bảo vệ pháp luật (Viện Kiểm sát, Tòa án, Thanh tra, Công An,…là lực lượng
có vai trò chủ lực, nồng cốt) sử dụng hệ thống các biện pháp do pháp luật quy ñịnh
nhằm phát hiện nhằm, xử lý, ñấu tranh ngăn chặn tệ tham nhũng. ðây cũng là một hoạt
ñộng thường xuyên, liên tục một khi còn hiện tượng tham nhũng. Hoạt ñộng ñược tiến
hành khi tham nhũng ñã xảy ra. Việc phát hiện tham nhũng là trách nhiệm của những
thểHọc
nêu trên
nhưng
vớiThơ
hoạt ñộng
phòng
ngừa,
việctập
ñấu và
tranhnghiên
chống tham
Trung chủ
tâm