TR

NG

I H C C N TH

KHOA TH Y S N

NGUY N TH C M NHUNG

U TRA THÀNH PH N LOÀI CÁ
KINH T VÀ HI N TR NG NGH CÁ
VÙNG VEN BI N T NH B N TRE

LU N V N T T NGHI P

IH C

NGÀNH QU N LÝ NGH CÁ

2009
i


TR

NG

I H C C N TH

KHOA TH Y S N

IC MT
Hoàn thành lu n v n t t nghi p, tôi xin c m n th y Tr c
n và giúp
tôi trong su t quá trình th c hi n tài.

c

nh ã h

ng

Xin chân thành c m n th y Nguy n V n Th ng ã t o
tôi trong quá trình h c t p c ng nh th c hi n tài.

u ki n thu n l i cho

Cám n các quý th y cô trong khoa Thu S n ã truy n
quá trình h c t p.

t ki n th c trong su t

Xin cám n s giúp
c a các anh ch S Th y s n B n Tre, Chi c c B o v
Ngu n l i Th y s n B n Tre, Phòng NN & PTNN huy n Ba Tri, Phòng NN &
PTNN huy n Bình
i, Ban qu n lý C ng cá An Th y, Ban qu n lý C ng cá
Bình Th ng và các ch ph ng ti n cùng bà con ng dân t i a ph ng.
i l i c m n n các b n trong khoa Thu s n, các b n cùng l p ã giúp
trong su t khoá h c c ng nh trong th i gian làm lu n v n t t nghi p.


u tra cho th y có 12 loài cá kinh t phân b
vùng ven bi n t nh B n
Tre. Trong ó cá Ng (Auxis thazard), cá ng (Nemipterus virgatus), s n l ng
cá Mú (Epinephelus areolatus), cá ù (Pennahia argentata), cá Ch Vàng
(Selaroides leptolepis), cá M i (Saurida elongata), , cá Bò (Aluterus
monoceros), cá
c (Silago sihama), cá
i (Dasyatis zugei), cá Phèn
(Upeneus moluccensis), cá Chai (Platycephalus indicus) và cá H (Trichiurus
lepturus). K t qu
u tra c ng cho th y chính nh ng loài cá kinh t ã giúp c i
thi n i s ng c a ng dân ngày càng sung túc v i l i nhu n thu
c là khá
cao. Tuy nhiên, khó kh n hi n nay là vi c phát tri n tàu thuy n ánh b t quá m c
làm cho ngu n l i cá kinh t b suy gi m. Vì v y c n có nh ng chính phát tri n
tàu thuy n h p lý h n n a
b o v ngu n l i cá kinh t nói riêng và ngu n l i
th y s n c a t nh nói chung.

iv


CL C
Trang
TÓM T T........................................................................................................ iv
C L C......................................................................................................... v
DANH SÁCH B NG...................................................................................... vii
DANH SÁCH HÌNH...................................................................................... viii
DANH M C T


u tra l y s li u ...................................................... 22
3.2.4 Ph ng pháp xác nh các loài cá kinh t ........................................ 23
3.2.5 Ph ng pháp xác nh tình hình khai thác ....................................... 23
3.3 PH
NG PHÁP PHÂN TÍCH VÀ X LÝ S LI U........................... 23
PH N 4 K T QU VÀ TH O LU N.......................................................... 24
v


4.1 T NG H P V TÌNH HÌNH KHAI THÁC TH Y S N T NH B N
TRE .............................................................................................................. 24
4.1.1 S n l ng khai thác th y s n ........................................................... 24
4.1.2 Ph ng ti n khai thác ...................................................................... 25
4.1.3 Ng c và nguyên lý khai thác......................................................... 26
4.2 KH O SÁT THÀNH PH N LOÀI CÁ KINH T VÀ S N L NG
KHAI THÁC ................................................................................................ 27
4.2.1 Thành ph n các loài cá khai thác ..................................................... 27
4.2.2 Nh n nh c a ng dân v s n l ng khai thác................................ 35
4.2.3 Nh n nh c a ng dân v m c thu nh p c a ngh .......................... 37
4.3 H CH TOÁN KINH T M T CHUY N I BI N ............................... 39
4..3.1 Chi phí c
nh................................................................................ 39
4.3.2 Chi phí bi n i ............................................................................... 40
4.3.3 T ng thu nh p .................................................................................. 41
4.4.3 L i nhu n......................................................................................... 41
PH N 5 K T LU N VÀ

XU T ............................................................. 43

TÀI LI U THAM KH O.............................................................................. 45


i kéo ôi ........................... 28

ng 4.2: Thành ph n các loài cá khai thác b ng l

i kéo

ng 4.3: Thành ph n các loài cá khai thác b ng ngh l
ng 4.4: Thành ph n các loài cá khai thác thu

n ......................... 29
i vây ánh sáng......... 29

c t 45 m u ph ng v n...... 30

ng 4.5: Giá bán c a các loài cá khai thác ...................................................... 31
ng 4.6: S n l

ng và giá bán cúa các loài cá kinh t .................................... 32

ng 4.7 Chi phí c

nh c a l

i kéo ôi ........................................................ 39

ng 4.8 Chi phí c

nh c a l


ng 4.13 Doanh thu c a các lo i tàu khai thác................................................ 41
ng 4.14 L i nhu n c a các lo i tàu khai thác ................................................ 41

vii


DANH SÁCH HÌNH
Trang
Hình 2.1 V trí các c ng cá và b n cá

t nh B n Tre ........................................ 10

Hình 4.1 T ng s n l ng khai thác th y s n c a toàn t nh B n Tre (2004-2008)
......................................................................................................................... 24
Hình 4.2 Th ng kê tàu thuy n toàn t nh B n Tre .............................................. 25
Hình 4.3 Các lo i ngh khai thác ch y u c a t nh B n Tre .............................. 26
Hình 4.4: L

i kéo

n .................................................................................... 27

Hình 4.5: L

i kéo ôi ..................................................................................... 27

Hình 4.6 Cá H (Trichiurus lepturus)............................................................... 33
Hình 4.7 Cá M i (Saurida elongata) ................................................................ 33
Hình 4.8 Cá Mú (Epinephelus areolatus).......................................................... 33
Hình 4.9 Cá Phèn (Upeneus moluccensis)......................................................... 33

nh c a ng dân v m c thu nh p c a ngh cào ôi............... 37

Hình 4.23 Nh n

nh c a ng dân v m c thu nh p c a ngh vây ánh sáng...... 38

Hình 4.24 Nh n

nh c a ng dân v m c thu nh p c a ngh cào

ix

n.............. 38


DANH M C T
NN & PTNT

VI T T T

Nông nghi p và Phát tri n nông thôn

BSCL

ng b ng sông C u Long

NTTS

Nuôi tr ng th y s n


nh : l i vây, câu m c, l i rê, l i kéo u t khá.
c t ng s n l ng khai
thác trong 1 tháng t 7.650 t n th y s n các lo i. H n 100.000 lao ng ngh cá
thông minh c n cù, v i tay ngh truy n th ng và kinh nghi m ang ngày êm
bám ng tr ng thông qua các ho t ng nuôi tr ng, khai thác, b o v và phát
tri n ngu n l i th y h i s n góp ph n phát tri n kinh t xã h i và xây d ng i
s ng gia ình ngày càng m no h nh phúc n ( www.vncold.vn ). Do ó, th y
s n là m t ngành kinh t ch l c t nh B n Tre vì v y vi c tìm hi u và quy
ho ch vùng khai thác nh ng loài cá có giá tr kinh t s giúp nâng cao h n i
s ng c a ng i dân và b o v
c ngu n l i th y s n trong t nh. ó là lý do
tài i u tra thành ph n loài cá kinh t và hi n tr ng ngh cá vùng ven bi n
t nh B n Tre”
c ti n hành.

1


1.2 M C TIÊU C A

TÀI

tài
c th c hi n nh m xác nh thành ph n các loài cá kinh t phân b
vùng ven bi n t nh B n Tre nh m ánh giá ngu n l i cá kinh t
a bàn nghiên
c u ng th i làm c s cho các nghiên c u ti p theo v nuôi tr ng, qu n lý và
khai thác ngu n l i th y s n c a t nh.
1.3 N I DUNG


s n l ng khai thác.
Tr c ó các chuyên gia c ng a ra các ánh giá g n nh v y: Kho ng 47-50%
ngu n l i h i s n b khai thác t i gi i h n cho phép; 25-27% còn có kh n ng
ng c ng
và t ng s n l ng khai thác; 15-18% ngu n l i b khai thác quá
gi i h n cho phép; 9-10% ngu n l i b c n ki t và ang có nguy c nhi u loài b
tuy t ch ng.
G n ây, c ng có m t s d báo c a FAO

a ra các d báo c th h n nh sau:

• Ngu n l i ã hoàn toàn c n ki t: 1%
• Ngu n l i b c n ki t: 9%
• Ngu n l i b khai thác quá gi i h n cho phép: 18%
• Ngu n l i ã khai thác t i gi i h n cho phép: 47%
• Ngu n l i còn kh n ng phát tri n: 21%
• Ngu n l i ít

ng

n: 4%
(Ngu n: Mai Vi t V n,2006)

Theo s phân chia c a FAO, trên th gi i có 25 ng tr ng khai thác th y s n,
Trong ó có 6 khu v c n i a và 19 khu v c bi n (Mai Vi t V n,2006). Sau ây
là s li u th ng kê s n l ng khai thác h i s n t i m t s ng tr ng ch y u
m 1999.

3



ng

Tây Nam Thái Bình D

ng ch y u

ng

ng
ng

ng th gi i

24,1

25,9

14,1

15,2

10,5

11,3

9,7

10,4


i Tây D

ng

(Ngu n: Mai Vi t V n,2006)
Riêng v th y s n n i
vai trò v th c a nó
ng th y s n n

a thì gia t ng liên t c và v ng ch c ti p t c kh ng
i v i nhân lo i. D

i ây s là b ng nói lên di n bi n s n

c ng t t i các châu l c.

B ng 2.2 Di n bi n s n l

ng th y s n n
S nl

L c

nh

c ng t t i các châu l c

ng th y s n n

c ng t khai thác (tri u t n)

5,2

Châu Phi

1,8

1,7

1,9

1,8

1,9

2,0

2,0

Châu Âu

0,4

0,4

0,4

0,4

0,4


c nh ng
ti n b áng k trong phát tri n kinh t , l nh v c công nghi p t ng 13%, nông
nghi p t 4,5%. Th y s n là ngành kinh t m i nh n c a t n c, xu t kh u
sang M t 100 lên 550 tri u USD (1985-1995). Trong ó 60% t khai thác,
40% t nuôi tr ng. Trong nh ng n m t 1994-1997 th y s n óng góp 3% trong
t ng s n ph m qu c n i (GDP), t c
phát tri n t 891 ngàn t n lên 1,97 tri u
t n giai o n 1999-2000, s n l ng th y s n nuôi tr ng cung c p 40% kh u ph n
dinh d ng cho ng i Vi t Nam (Ngu n: Tr n V n Vi t và Tr ng Hoàng Minh,
2008). m 2004, t ng s n l ng th y s n xu t kh u t giá tr 1,5 t ô-la M ,
ng 23% so v i n m 2000; n u xét trong su t giai
n 2000-2004 thì xu t kh u
th y s n th gi i t ng 17,3%. V s l ng thì t ng s n l ng th y s n t i xu t
kh u n m 2004 t 38% t ng s n l ng khai thác và nuôi tr ng. (Tr n c nh,
Mai Vi t V n và Tr n V n Vi t l c d ch và t ng h p t báo cáo c a FAO
2006). Tình hình khai thác th y s n trong 9 tháng u n m 2008 ã
t
1.582.000 t n, t 75% k ho ch n m, t ng 0,2 % so v i cùng k n m 2007;
trong ó t ng s n l ng khai thác h i s n t 1.4737.000 t n, b ng 76% k ho ch
m.
Ngu n l i h i s n
Bi n Vi t Nam n m trong khu v c nhi t i gió mùa, khu h cá bi n Vi t Nam
thu c khu h
ng v t n
-Tây Thái Bình D ng. Do v y, cá bi n Vi t Nam
không ch r t phong phú, a d ng v thành ph n loài, mà còn r t c tr ng cho cá
bi n nhi t i v nh ng c
m sinh v t h c.
ã có nhi u công trình công b
Vi t nam xác nh


653,2

615,8

75,3

1991

801,1

694,2

614,6

106,9

1992

843,1

730,0

627,4

113,1

1993

911,9


1.058,7

808,2

219,3

1997

1.315,8

1.098,7

835,3

217,1

1998

1.357,0

1.155,2

856,7

201,8

1999

1.526,0


1.575,6

1.189,6

227,0

2003

1.856,1

1.647,1

1.227,5

209,0

2004

1.940,0

1.733,4

1.333,8

206,6

2005

1.987,9

k p th i
gi gìn ngu n l i th y s n còn l i, tái t o ngu n l i th y s n m t i
trong th i gian s p t i.
2.3 TÌNH HÌNH NGÀNH TH Y S N

BSCL

Vùng BSCL có di n tích t nhiên kho ng 39.747 km2, chi m 12% di n tích c
c, di n tích vùng bi n c quy n kinh t r ng kho ng 360.000 km2, chi m
37% t ng di n tích vùng c quy n kinh t c a c n c và hàng tr m o l n
nh thu c hai ng tr ng tr ng
m là ông và Tây Nam b . Toàn vùng có
kho ng 750 km chi u dài b bi n (chi m kho ng 23% t ng chi u dài b bi n
toàn qu c) v i 22 c a sông, c a l ch và n 800.000 ha bãi tri u (70-80% là bãi
tri u cao). Mùa khô
m n n c bi n ven b cao 20-30o/oo, mùa m a 5-20o/oo,
thâm nh p m n theo các sông nhánh vào n i ng nhi u n i n 40- 60km. i u
ki n nh v y ã t o nên nh ng vùng t ng p n c qui mô l n v i b n ch t l y
m n và a d ng v ki u môi tr ng sinh thái (m n, l , ng t), c ng nh các h
th ng canh tác t ng i ng nh t, ôi khi không phân bi t
c b ng a gi i
hành chính, nh : vùng t giác Long Xuyên,
ng Tháp M i, bán o Cà
Mau.... i u ki n giao thoa m n, l , ng t c ng ã t o nên m t vùng sinh thái c
thù, hi m th y trên th gi i, r t thu n l i cho phát tri n s n xu t th y s n hàng
hoá t p trung.
Tr l ng cá bi n 2 ng tr ng ông và Tây Nam b kho ng 2.582.568 t n,
chi m 62% c a c n c. Kh n ng cho phép khai thác t i a kho ng trên
1.000.000 t n, trong ó cá áy kho ng 700.000 t n, cá n i trên 300.000 t n.
Ngu n l i h i s n phong phú v i kh n ng khai thác áng k so v i c n c: cá

gi ng nh nan qu t xòe r ng ra phía ông v i di n tích t nhiên là: 2.315 km2,
c hình thành b i cù lao An Hoá, cù lao B o, cù lao Minh và do phù sa c a 4
nhánh sông C u Long b i t mà thành (g m sông Ti n dài 83 km, sông Ba Lai
59 km, sông Hàm Luông 71 km, sông C Chiên 82 km).. Phía b c giáp t nh Ti n
Giang, có ranh gi i chung là sông Ti n, phía nam giáp t nh Trà Vinh, phía tây
giáp t nh V nh Long, có ranh gi i chung là sông C Chiên, phía ông giáp bi n
ông (www.bentre.gov.vn).
•

i m c c b c c a B n Tre n m trên v

•

i m c c nam n m trên v

•

i m c c ông n m trên kinh

•

i m c c tây n m trên kinh

9048' B c.

10020' B c.
106048' ông.
105057' ông.

V i h th ng sông ngòi n i a ch ng ch t

trung bình h ng n m t 26–27 C. Trong n m không có nhi t
tháng
o
nào trung bình d i 20 C.
L

ng m a

Mùa m a t tháng 5 n tháng 10, các tháng còn l i là mùa khô. L ng m a
trung bình n m t 1.250 - 1.500mm. Trong mùa khô, l ng m a vào kho ng 2
n 6% t ng l ng m a c n m.
Ch

th y tri u

Vùng bi n B n Tre thu c ph m vi khu v c bán nh t tri u không
ngày u có 2 l n n c lên, 2 l n n c xu ng. Chênh l ch gi a
nh ng ngày tri u l n có th t 2,5 t i 3,5 m. Chênh l ch gi a
nh ng ngày tri u kém th ng d i ho c x p x 1 m. Biên b h
ng th ng l n g p 1,5 l n n 2 l n k tri u kém, song v
tri u u chênh l ch này không l n.

u. H u h t các
nh – chân tri u
nh – chân tri u
ng ngày k tri u
i vùng bán nh t

Trong m i chu k n a tháng, b t u là 1,2 ngày tri u kém, n gi a chu k là
tri u c ng, cu i chu k là 1,2 ngày tri u kém. K n c c ng th ng x y ra


2004

2005

2006

2007

2008

1- Tàu thuy n
- Tổng công suất
tàu thuyền
- Bình quân
CV/chiếc
- Số lượng tàu
thuyền
- Tàu khai thác thủy
sản xa bờ
B ng 2.5: S n l

CV

247.800 306.652 332.029 376.833 484.576

CV/T

120


1.126

ng khai thác th y s n c a tồn t nh
VT

2004

2005

2006

2007

2008

2- Sản lượng đánh bắt

Tấn

71.751 74.039 75.699 76.226 80.141

- Tôm

Tấn

- Cá

Tấn

55.516 55.438 54.397 54.039 63.588

T NH B N TRE

2.6.1 Cá H (Trichiurus lepturus)
Tên th
Tên

ng g i ti ng ti ng Vi t: Cá H
a ph

ng: Cá H , Cá ao, Cá H

u r ng

Tên ti ng Anh: Largehead hairtail
Tên khoa h c: Trichiurus lepturus (Linnaeus, 1785)
c
m hình thái: Mõm nh n, nhô ra. Mi ng tr c, hàm trên t t i ph n sau
c a m t. R ng tách bi t thành r ng l n, nh
c hai hàm, không có r ng nanh.
Bóng b i hình c cà r t v i 23-26 ôi nhánh ph . Vây l ng có 10-11 tia c ng
theo m t rãnh, ph n th hai c a l ng có m t tia c ng và 27-31 tia m m. Vây
ng c ng n, ng n h n 2/3 chi u dài u. Vây h u môn có 2 tia c ng và 7-8 tia
m m, tia th hai t ng i dài và kh e, dài h n 1/3 chi u dài u. Vây uôi l i
d ng thoi.
ng bên ch y n g c vây uôi. Toàn thân màu vàng n vàng da
cam, rõ nh t là ph n b ng và các vây ng c, vây b ng, vây h u môn và vây uôi.
Ph n tia m m c a vây l ng màu nh t m có các vân xiên en (ch m ho c d i)
ch y h ng lên và h ng ra phía sau hông cá. Ph n tia c ng và vây l ng màu
t i.
Nguyên li u : khai thác


ng

ng: Cá M i, cá Th ng.

Tên khoa h c: Saurida elongata (Bloch & Schneider, 1795)
Tên ti ng Anh: Slender lizardfish, Lizardfish, True lizardfish.
c
m hình thái: Thân dài, hình tr , h i h p bên, gi a thân h i phình to. u
thân t ng i dài, h i d p b ng. Chi u dài thân g p 6,1-8,4 l n chi u cao thân
và g p 3,9-4,3 l n chi u cao u. Mõm dài v a ph i, tù. M t tròn, to, m màng
m t r t phát tri n nhung không che l p b m t. Mi ng r ng, h i xiên, hai hàm dài
b ng nhau. R ng nhi u, nh n, s c, h i cong, l n nh không u nhau. Khe mang
r t r ng, l c mang ng n, nh , d ng kim, mang gi phát tri n. V y tròn, h i d
r ng. V y
ng bên rõ ràng, th ng. Vây l ng r ng, t ng i dài, kh i
m
c a vây l ng n m ngang v i vi n sau g c vây b ng. Vây m phát tri n, phía
trên vây h u môn. Vây h u môn ng n. Vây ng c t ng i r ng, mút vây ng c
t quá g c vây b ng. Vây b ng r ng. L ng màu nâu nh t, b ng màu tr ng.
Phân b : Vùng n

c phía ông Nam

sâu 20-175m.

Mùa v khai thác: quanh n m.
Ng c khai thác: l

i kéo áy, câu.


] Cá Phèn hai s c (Upeneus sulphureus)
Tên ti ng Anh: Yellow goatfish
Tên khoa h c: Upeneus sulphureus
Vùng phân b : V nh B c B , vùng bi n mi n Trung và Nam B
Mùa v khai thác: quanh n m
Ng c khai thác : L
Kích th

i kéo áy

c khai thác: 120 -150 mm

2.6.5 Cá Ch Vàng (Selaroides leptolepis)
Tên th
Tên

ng g i ti ng Vi t: Cá ch vàng
a ph

ng: Cá ch vàng

Tên ti ng Anh : Yellow stripe trevally
Tên khoa h c : Selaroides leptolepis (Valenciennes, 1833)
c
m hình thái: Thân hình thoi, d p bên. Vi n l ng và vi n b ng cong u.
u dài, d p bên. M t tròn, màng m không phát tri n, ph n tr c ph
n vi n
m t, ph n sau n ng t . Mi ng h i ch ch, h ng lên trên. R ng nhô, hàm
i có m t hàng, hàm trên x ng lá mía và x ng kh u cái không có r ng.

ng: Cá ù

Tên ti ng Anh: Silver croaker
Tên khoa h c: Pennahia argentata (Houttuyn, 1782)
c
m hình thái: Thân dài, h p bên, khá cao, mi ng xiên và r ng. Hàm trên
t t i vi n m t sau. Hàm d i ng n h n 1/2 chi u dài u. R ng phân bi t rõ
ràng thành r ng l n và r ng nh
c 2 hàm. Không có r ng nanh i n hình.
Bóng b i hình c cà r t v i 25-27 ôi nhánh ph phân nhánh. Vây l ng có 9-10
tia c ng, ti p theo là m t khe th p, ph n th hai c a vây l ng có m t tia c ng và
25-28 tia m m. Vây ng c khá dài, b ng kho ng 1/4 chi u dài tiêu chu n.. Vây
h u môn có 2 tia c ng và 7-8 tia m m, tia c ng th hai t ng i y u. Vây uôi
l i d ng thoi tù.
ng bên ch y n g c vây uôi.
Ngu n nguyên li u : Khai thác
Vùng phân b : V nh B c B , vùng bi n Trung B và ông Nam B
Mùa v khai thác : quanh n m
Ng c khai thác: l

i kéo áy, l

i rê

Kích th

c khai thác : 180 -200 mm

2.6.7 Cá


ng

ng

Tên ti ng Anh: Golden threadfin bream
Tên khoa h c: Nemipterus virgatus (Tanaka, 1916)

15

Phan Thi t,