ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
……………………

ĐẶNG THỊ HOA

TỰ CHỦ VỀ TÀI CHÍNH
TẠI TRƢỜNG ĐẠI HỌC THƢƠNG MẠI

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUẢN LÝ KINH TẾ
CHƢƠNG TRÌNH ĐỊNH HƢỚNG THỰC HÀNH

Hà Nội – Năm 2014


Ket-noi.com
Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien
mien phi
phi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
……………………
ĐẶNG THỊ HOA

TỰ CHỦ VỀ TÀI CHÍNH
TẠI TRƢỜNG ĐẠI HỌC THƢƠNG MẠI
Chuyên ngành: Quản lý kinh tế

Luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã động viên chia
sẻ, giúp đỡ tôi nhiệt tình trong quá trình thực hiện luận văn.
Cuối cùng xin được chúc quý Thầy Cô và các bạn luôn mạnh khỏe, hạnh
phúc và thành đạt trong cuộc sống/.
Hà Nội, Tháng 12 năm 2014
Tác giả

Đặng Thị Hoa


Ket-noi.com
Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien
mien phi
phi

CAM KẾT
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của tôi. Những nội
dung trong luận văn này là do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn trực tiếp của
PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thanh. Các số liệu tham khảo, kết quả nêu trong luận văn
đều được trích dẫn rõ ràng tên tác giả, tên công trình nghiên cứu, thời gian, địa
điểm công bố. Mọi sao chép không hợp lệ, vi phạm quy chế đào tạo tôi xin hoàn
toàn chịu trách nhiệm.
Tác giả

Đặng Thị Hoa


TÓM TẮT ..................................................................................................... iii
MỤC LỤC ......................................................................................................iv
DANH MỤC CÁC BẢNG ............................................................................ ii
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ ....................................................... iii
PHẦN MỞ ĐẦU .............................................................................................1
1. Về tính cấp thiết của đề tài ....................................................................1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................3
3. Phƣơng pháp nghiên cứu .......................................................................5
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu .........................................................5
5. Kết cấu của luận văn ..............................................................................5
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ
VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH TRONG CÁC ĐHCL Ở VIỆT
NAM ...........................................................................................................................6
1.1 Tổng quan một số công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài ........6
1.2 Một số khái niệm chung .....................................................................11
1.2.1 Khái niệm về đơn vị sự nghiệp công ..............................................11
1.2.2 Khái niệm về Trường đại học công lập .........................................12
1.2.3 Cơ chế tự chủ tài chính và tự chủ tài chính ...................................13
1.2.4 Tài chính trong các trường ĐHCL ................................................15
1.2.5 Tổ chức quản lý tài chính trong các trường ĐHCL ......................16
1.3 Tự chủ tài chính trong các trƣờng đại học công lập .......................17
1.3.1 Cơ cấu tổ chức của trường đại học công lập ................................17
1.3.2 Tính tất yếu khách quan của tự chủ tài chính ...............................19
1.3.3 Yêu cầu và điều kiện tự chủ tài chính ............................................20
1.3.4 Vai trò của tự chủ tài chính tại ĐHCL ..........................................21
1.3.5 Mục tiêu của tự chủ tài chính tại ĐHCL .......................................22


1.3.6 Những nhân tố chi phối đến tự chủ tài chính ...............................22
1.3.7 Các nguyên tắc thực hiện quyền tự chủ tài chính trong các ĐHCL.

Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien
mien phi
phi

4.3 Giải pháp thực hiện tự chủ tài chính ................................................83
4.4 Một số kiến nghị .................................................................................90
4.4.1 Kiến nghị với Chính Phủ ...............................................................90
4.4.2 Với Bộ GD&ĐT .............................................................................92
4.4.3 Với Bộ Tài chính ............................................................................93
KẾT LUẬN ...................................................................................................96
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................97


DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VIẾT TẮT

Chữ viết tắt

Nguyên nghĩa

CCVC

Công chức, viên chức

CNH, HĐH

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa


Nghiên cứu khoa học

SV

Sinh viên

TCTC

Tự chủ tài chính

TSCĐ

Tài sản cố định

XDCB

Xây dựng cơ bản

XHCN

Xã hội chủ nghĩa

i


Ket-noi.com
Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien


Trang 54

Bảng 3.4

Cơ cấu thu từ hoạt động sự nghiệp

Trang 55

Bảng 3.5

Cơ cấu thu từ hoạt động sản xuất dịch vụ

Trang 55

Bảng 3.6

Tổng hợp nguồn tài chính, cơ cấu nguồn tài chính giai Trang 56
đoạn 2011-2013

Bảng 3.7

Tổng hợp nội dung chi, cơ cấu chi giai đoạn 2011-2013

Bảng 3.8

Cân đối khoản thu chi thường xuyên từ nguồn ngân sách Trang 60

Trang 59



Biểu đồ 3.3

So sánh nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp năm 2013

Biểu đồ 3.4

So sánh nguồn tài chính, cơ cấu nguồn tài chính giai Trang 57
đoạn 2011-2013

iii

Trang 53


Ket-noi.com
Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien
mien phi
phi

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Về tính cấp thiết của đề tài
Tự chủ, tự chịu trách nhiệm là xu thế tất yếu khách quan trong các hoạt động
kinh tế xã hội nói chung và trong giáo dục đào tạo nói riêng, đặc biệt đối với giáo
dục đại học (GDĐH). Tự chủ là điều kiện cần thiết để các trường thực hiện việc cải
tiến và nâng cao chất lượng đào tạo.
Thực hiện chủ trương, chính sách đổi mới nền giáo dục của Đảng và Nhà

tài…như vậy, có thể thấy khó khăn về tài chính làm cho các trường ĐHCL khó triển
khai các giải pháp duy trì và nâng cao chất lượng đào tạo.
Muốn có chuẩn chất lượng, các trường phải có chuẩn đầu tư và giải pháp
then chốt trong điều kiện ngân sách nhà nước (NSNN) eo hẹp như hiện nay là các
trường phải tự chủ tài chính, các trường phải tự đảm bảo cân đối thu chi tài chính
trong hoạt động đào tạo, với các lý do và sự cần thiết sau:
Thứ nhất: TCTC trên cơ sở tự cân đối thu chi tài chính của các trường
ĐHCL góp phần giảm bớt gánh nặng cho NSNN;
Thứ hai: TCTC buộc các trường ĐHCL phải tìm cách khai thác triệt để các
nguồn lực tài chính trong xã hội, trở nên chủ động trong việc tạo ra các nguồn thu
ổn định đảm bảo tài chính cho việc chuẩn hóa và nâng cao chất lượng đào tạo;
Thứ ba: TCTC với việc cải cách chế độ học phí theo chế độ hạch toán kinh tế
sẽ góp phần nâng cao ý thức, trách nhiệm của người học. Việc đóng học phí được
coi là đầu tư của cá nhân cho chính tương lai của họ;
Thứ tư: Trên cơ sở tự cân đối thu chi tài chính, để tạo được uy tín, thương
hiệu nhằm thu hút người học, các trường phải nâng cấp chất lượng cung cấp dịch vụ
đào tạo, tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh giữa các trường thúc đẩy sự phát triển;
Thứ năm: TCTC cho phép các trường ĐHCL tự quyết định mức thu học phí,
tạo ra được sự công bằng giữa các trường ĐHCL và trường đại học ngoài công lập.
Thực tế hiện nay, mức thu học phí ở các trường đại học ngoài công lập cao hơn
nhiều so với mức thu tại các trường ĐHCL (trong khi mức hỗ trợ từ NSNN cho các
trường ĐHCL là rất thấp).
Trước thực tế đó, việc trao quyền TCTC gắn với tự cân đối thu chi tài chính
cho các trường là chìa khóa để nâng cao chất lượng đào tạo đại học hiện nay, tự chủ
tài chính không chỉ là giải pháp tình huống trong giai đoạn hiện nay mà là giải pháp
mang tính chiến lược đảm bảo cho sự phát triển bền vững của các trường ĐHCL.

2



với nhà nước.
Xuất phát từ những phân tích trên. Tác giả chọn đề tài nghiên cứu “Tự chủ
về tài chính tại trường Đại học Thương mại” mong muốn đóng góp thiết thực cho
việc TCTC của trường Đại học Thương mại (ĐHTM) ngày một tốt hơn.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu:
Đánh giá thực trạng tự chủ tài chính của các trường đại học công lập Việt
Nam nói chung và ĐHTM nói riêng.

3


Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện vấn đề TCTC đối với
trường đại học Thương mại trong thời gian tới. Từ mục đích trên, luận văn tập trung
giải quyết các vấn đề cơ bản sau:
+ Hệ thống hoá cơ sở lý luận chung về TCTC đối với các đơn vị sự nghiệp
có thu thuộc lĩnh vực giáo dục đào tạo.
+ Nghiên cứu kinh nghiệm của các nước về xây dựng cơ chế quản lý tài
chính theo hướng tự chủ trong GDĐH.
+ Phân tích, đánh giá thực trạng TCTC đối với các trường Đại học công lập
thuộc Bộ GD&ĐT theo quy định tại nghị định 43/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày
25/4/2006.
+ Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện TCTC theo hướng tự chủ, tự chịu
trách nhiệm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn kinh phí NSNN cấp, nguồn thu
tại cơ sở… đối với các trường Đại học thuộc Bộ GD&ĐT, cụ thể giải pháp đối với
ĐHTM.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
Đề tài nghiên cứu về công cụ quản lý tài chính (chính sách, văn bản hướng
dẫn) đối với các trường đại học công lập hiện nay và thực trạng vấn đề tự chủ tài
chính tại trường đại học Thương mại trong thời gian qua, nghiên cứu cần trả lời

và Đào tạo, cụ thể vấn đề TCTC tại ĐHTM từ khi có Nghị định 43 của Chính phủ
đến năm 2013.
- Phạm vi nghiên cứu
Về nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề TCTC tại các trường
ĐHCL thuộc Bộ GD&ĐT và ĐHTM, những nội dung tự chủ trong quản lý nguồn
thu, quản lý nguồn chi, quản lý và sử dụng các quỹ của đơn vị, quản lý tài sản, quản
lý cân đối thu chi, kiểm tra kiểm soát tài chính của các trường thuộc Bộ GD&ĐT
nói chung và trường ĐHTM nói riêng.
Về thời gian: từ sau Nghị định 10 (2002) đến nay, đặc biệt từ 2011 đến 2013
và đề xuất giải pháp đến năm 2015- 2020 tầm nhìn 2030.
5. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, các phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo
luận văn gồm 4 chương.
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và một số vấn đề cơ bản về tự
chủ tài chính trong các đại học công lập Việt nam.
Chương 2: Phương pháp nghiên cứu.
Chương 3: Thực trạng tự chủ tài chính tại trường ĐHTM
Chương 4: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện TCTC tại ĐHTM trong
thời gian 2015-2020.
Vì thời gian và nguồn tài liệu, số liệu có hạn, luận văn không tránh khỏi
những thiếu sót, tác giả mong nhận được những góp ý xây dựng từ các Thầy, Cô
giáo, các bạn học viên, sinh viên và các đọc giả quan tâm, để giúp luận văn được
hoàn thiện hơn trong giai đoạn tiếp theo.

5


Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ
CƠ BẢN VỀ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH TRONG CÁC ĐHCL Ở VIỆT NAM
1.1 Tổng quan một số công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien
mien phi
phi

được những vấn đề chuyên biệt cao của Đại học thì tính khả thi của đề án đổi mới,
cải cách giáo dục Đại học từ nay đến năm 2020 mới thực hiện hiệu quả” (Tr16).
PGS-TS Phạm Xuân Hậu - Viện trưởng Viện nghiên cứu giáo dục – Đại học
Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh nhận định: tự chủ - tự chịu trách nhiệm là nội
dung quan trọng trong quá trình cải cách giáo dục Đại học nhằm đáp ứng nhu cầu
xã hội và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, cần phải có điều kiện cần thiết và lộ trình
phù hợp cho việc thực hiện tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Để được tự chủ, trường phải
có được thương hiệu, khẳng định đẳng cấp về quy mô và chất lượng trong lĩnh vực
đào tạo chính, cùng các nghiên cứu khoa học được áp dụng vào thực tiễn, có niềm
tin với xã hội.
PGS-TS Phùng Xuân Nhạ - Hiệu trưởng trường Đại học Kinh tế - Đại học
Quốc gia Hà Nội đánh giá: Với thực tiễn còn nhiều bất cập của giáo dục Đại học
hiện nay, không thể giao một lúc quyền tự chủ hoàn toàn và cho tất cả các trường
Đại học, Cao đẳng. Mặt khác, khi được giao quyền tự chủ, chưa chắc một số trường
đủ sức nhận. Hoặc, một số trường sau khi nhận có thể lạm dụng quyền tự chủ để tùy
tiện mở rộng quy mô đào tạo mà không cần quan tâm đến chất lượng.
- Hội thảo khoa học “Cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính đối với
các đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh vực GD&ĐT và Khoa học công nghệ” diễn
ra ngày 09/11/2013, tham gia Hội thảo có nhiều chuyên gia đến từ Học viện Tài
chính, Bộ Khoa học công nghệ, Bộ Thông tin và đại diện một số trường Đại học,
Cao đẳng. Tại Hội thảo các nhà khoa học đã đóng góp nhiều bài viết bàn về vấn đề
TCTC trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo và khoa học công nghệ.
Tại hội thảo Ông Nguyễn Việt Hồng - Vụ trưởng Vụ Hành chính sự nghiệp

nghiệp công lập, đẩy mạnh xã hội hóa một số loại hình dịch vụ sự nghiệp công”.
- Hội thảo khoa học “Đổi mới cơ chế tài chính đối với cơ sở giáo dục đại học
công lập” do Bộ Tài chính tổ chức năm 2011.
Tại Hội thảo có nhiều tham luận của các chuyên gia, các nhà khoa học về
vấn đề làm thế nào để đổi mới cơ chế tài chính đối với các trường ĐHCL. Có nhiều
biện pháp được đưa ra như: trước mắt cần phải hoàn thiện Luật Giáo dục đại học,
hoặc việc đổi mới quản lý tài chính ở các trường đại học phải gắn với nâng cao chất
lượng đào tạo, thực hiện mục tiêu công bằng.

8


Ket-noi.com
Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien
mien phi
phi

- Luận án Tiến sỹ của tác giả Trần Đức Cân (2012) : “Hoàn thiện cơ chế tự
chủ tài chính các trường đại học công lập ở Việt nam”. Luận án đã làm rõ thêm về
bản chất TCTC, phân tích các nhân tố ảnh hưởng, đưa ra 6 tiêu chí đánh giá mức độ
hoàn thiện của cơ chế TCTC. Phân tích thực trạng, những thuận lợi, khó khăn của
cơ chế TCTC hiện nay từ góc độ các trường ĐHCL. Đánh giá tính hiệu lực, hiệu
quả, tính linh hoạt, tính công bằng, tính ràng buộc, tính đồng thuận của các trường
đối với Nghị định 43. Đưa ra một số giải pháp hoàn thiện cơ chế TCTC.
- Bài báo khoa học của tiến sỹ Phạm Thị Thu Thủy (2012), “Tăng cường
quyền tự chủ tự chịu trách nhiệm của các trường đại học, cao đẳng nhằm thực hiện
hội nhập quốc tế về giáo dục và đào tạo ở Việt Nam”, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế “Hội

kinh phí ổn định ba năm gần đây (2008-2011) từ đó đề ra những giải pháp cho việc
cải tiến công tác quản lý tài chính cũng như góp phần đổi mới công tác quản lý của
trường trong thời gian tới.
- Đề án Đổi mới cơ chế tài chính giáo dục giai đoạn 2009-2014 của Bộ Giáo
dục và Đào tạo năm 2009. Mục tiêu của đề án là xây dựng cơ chế tài chính mới cho
giáo dục, nhằm huy động ngày càng tăng và sử dụng có hiệu quả nguồn lực của nhà
nước và xã hội để nâng cao chất lượng và tăng quy mô giáo dục và đào tạo. Xây
dựng hệ thống các chính sách để tiến tới mọi người ai cũng được học hành với nền
giáo dục chất lượng cao.
- Dự án của ĐHTM năm 2012 về “Giải pháp tổ chức công tác quản lý tài
chính trong trường ĐHTM”. Dự án được xây dựng trên cơ sở dự thảo của Chính
phủ về đề án tự chủ tài chính cho các trường ĐHCL, nhằm phục vụ cho việc hoàn
thiện quy trình quản lý tài chính tại trường ĐHTM. Mục tiêu của dự án, hướng tới
xây dựng cơ chế tài chính áp dụng cho ĐHTM khi trường được tự chủ tài chính
hoàn toàn.
Đề tài khoa học cấp Bộ của TS Đỗ Minh Thành (2007), “Hoàn thiện tổ chức
công tác kế toán nhằm nâng cao chất lượng công tác quản lý tài chính trong điều
kiện TCTC tại các trường ĐHCL hiện nay”. Đề tài đã hệ thống hoá, phân tích làm
sáng tỏ thêm những vấn đề lý luận chung về tổ chức quản lý tài chính và tổ chức
công tác kế toán trong điều kiện thực hiện TCTC ở các đơn vị sự nghiệp có thu và
tại các trường ĐHCL. Trên cơ sở nghiên cứu thực tế tổ chức quản lý tài chính và tổ

10


Ket-noi.com
Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien

Là các đơn vị được Nhà nước thành lập để thực hiện các hoạt động sự nghiệp
(như viện nghiên cứu, các loại trường học, bệnh viện, cơ sở NCKH…) những hoạt

11


động này nhằm phục vụ là chủ yếu, không vì mục tiêu lợi nhuận. Thực tế trong xã
hội có nhiều đơn vị sự nghiệp công. Việc phân loại đơn vị sự nghiệp theo những
tiêu chí khác nhau.
1.2.2 Khái niệm về Trường đại học công lập
Trường đại học công lập là một đơn vị sự nghiệp công được thành lập theo
quyết định của Nhà nước, được Nhà nước cấp kinh phí để đầu tư cơ sở vật chất và
kinh phí hoạt động thường xuyên thực hiện chức năng đào tạo nguồn nhân lực, tổ
chức nghiên cứu khoa học và các nhiệm vụ khác theo quy định tại Điều lệ trường đại
học ban hành theo quyết định 58/2010/QĐ-TTG ngày 22/9/2010 của Thủ tướng
Chính phủ:
- Đào tạo nhân lực có phẩm chất chính trị, đạo đức tốt, có kiến thức và năng
lực thực hành nghề nghiệp tương xứng với trình độ đào tạo, có sức khoẻ, có năng
lực thích ứng với việc làm trong xã hội, tự tạo việc làm cho mình và cho những
người khác, có khả năng hợp tác bình đẳng trong quan hệ quốc tế, đáp ứng yêu cầu
xây dựng, bảo về Tổ quốc;
- Tiến hành nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, kết hợp đào tạo
với nghiên cứu khoa học và sản xuất, dịch vụ khoa học và công nghệ theo quy định;
- Phát hiện và bồi dưỡng nhân tài trong những người học và đội ngũ cán bộ
giảng viên của trường;
- Quản lý giảng viên, cán bộ nhân viên, xây dựng đội ngũ giảng viên của
trường đủ về số lượng, cân đối về cơ cấu trình độ, cơ cấu ngành nghề, cơ cấu tuổi
và giới;
- Quản lý sử dụng tài sản, trang thiết bị và tài chính theo quy định;
- Thực hiện các nhiệm vụ khác theo quy định.

vị dự toán các cấp với cơ quan chủ quản và cơ quan quản lý Nhà nước. Cơ chế tự
chủ tài chính được hiểu là cơ chế do Nhà nước quy định theo đó các đơn vị sự
nghiệp công lập được trao quyền quyết định, tự chịu trách nhiệm về các khoản thu
chi của đơn vị mình nhưng không được vượt quá mức khung do Nhà nước quy định.
Cơ chế TCTC là cơ chế quản lý nhằm tăng cường quyền tự chủ, tự chịu trách
nhiệm cho các đơn vị về các mặt hoạt động tài chính, tổ chức bộ máy và sắp xếp lao
động qua đó làm tăng chất lượng hoạt động cung cấp dịch vụ công của đơn vị.
Cơ chế tự chủ tài chính trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo hiện nay được
thực hiện theo Nghị định 10/2002/NĐ-CP ngày 16/01/2002 và Nghị định
43/2006/NĐ-CP ngày 25/4/2006.
- Tự chủ tài chính
Được hiểu là vấn đề tự chủ của các đơn vị sự nghiệp công trong việc tạo ra
và sử dụng nguồn tài chính có được trong quá trình hoạt động, tự chủ tài chính là tự
chủ trong việc phân bổ nguồn tài chính cho mọi hoạt động của đơn vị.
Thực hiện việc đổi mới quản lý tài chính công, Chính phủ bắt đầu giao quyền
TCTC cho các đơn vị sự nghiệp trong đó có ĐHCL bằng việc ban hành Nghị định

13


10/2002/NĐ-CP ngày 16/01/2002. Nghị định 10 đã quy định rõ quyền hạn và trách
nhiệm của đơn vị sự nghiệp có thu và trách nhiệm của cơ quan quản lý các cấp. Tuy
nhiên quá trình thực hiện, Nghị định 10 bộc lộ nhiều hạn chế. Ngày 25/4/2006
Chính phủ ban hành Nghị định 43/2006/NĐ-CP quy định quyền tự chủ, tự chịu
trách nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công
lập. Hiện nay cơ chế TCTC trường ĐHCL thực hiện theo Nghị định 43.
Nghị định 43 so với Nghị định 10 có mở rộng hơn về mục tiêu, nội dung,
quy định chi tiết hơn và có một số điểm mới như sau:
(1) Phạm vi vay vốn để hoạt động dịch vụ của các trường được nới rộng
(được huy động vốn của công chức, viên chức trong đơn vị);