www.nghiencuubiendong.vn
QUY CH PHÁP LÝ C A CÁC VÙNG BI N VÀ S
QUY N T DO TRÊN BI N

SUY GI M CÁC

Helmet Tuerk
Tóm t t
Nguyên t c t do bi n c đ c khai sinh t đ u th k XVII. Thuy t t do bi n c
(mare liberum) v n chi m u th và không b thách th c cho đ n t n th k 20.
Tr t t bi n c mà b n Công c n m 1958 đ t ra, vì nhi u lỦ do, đã s p đ và
đ c thay th b i các quy đ nh c a Công c Liên H p Qu c v Lu t Bi n 1982.
Tr t t hi n nay là s cân b ng khéo léo gi a m t bên là quy n c a qu c gia ven
bi n và bên kia là quy n t do c a t t c các qu c gia khác. Quy n t do hàng h i
ti p t c là thành t c b n c a quy n t do trên bi n, tuy nhiên các quy n t do này
đang ngày càng suy gi m trong nh ng n m g n đây.
Ph n I. Gi i thi u
Tr c khi đ c p đ n quy ch pháp lý c a các vùng bi n và s suy gi m các quy n
t do trên bi n, tác gi mu n nêu m t s ý gi i thi u khái quát liên quan đ n ch
đ này.
Chúng ta c n nh r ng tr c khi nhân lo i v n ra bi n, quy n t do trên không
gian bao la này đã t ng b thách th c b i s th ng tr đ t li n. M t s nguyên t c
chính c a lu t bi n đ c hình thành t s gi ng co gi a hai tr ng phái đ i l p sau này còn đ c g i là thuy t "t do bi n c ” (mare liberum) và "ki m soát bi n
c ” (mare clausum). Thuy t "t do bi n c " đ c xây d ng và c ng c vào n m
1609 b i lu t gia n i ti ng g c Hà Lan Hugo Grotius - ng i ch u nh h ng c a
các nhà th n h c Tây Ban Nha và có l c t truy n th ng xa x a c a Châu Á v
quy n t do không b c n tr c a tàu buôn và th ng m i bi n. Thuy t "ki m soát
bi n c " v i quan đi m trái ng c đ c xây d ng b i nhà l p pháp ng i Anh
John Selden vào n m 1635. Tr ng phái “t do bi n c ” c a Grotius d n chi m
đ c s ng h c a s đông và tr thành m t nguyên t c c a lu t t p quán qu c t .
L i th v n nghiêng v thuy t "t do bi n c " cho đ n t n th k XX khi thuy t

tài phán qu c gia - n i th y, lãnh h i, vùng n c qu n đ o, vùng ti p giáp lãnh h i,
vùng đ c quy n kinh t , th m l c đ a và các vùng bi n n m ngoài quy n tài phán
qu c gia - bao g m bi n c và "Vùng", t c đáy bi n, đ i d ng vùng đ t d i đáy
bi n n m ngoài ranh gi i tài phán qu c gia. Nhóm th nh t còn có th chia nh
thành các vùng bi n thu c ch quy n qu c gia - bao g m n i th y, lãnh h i và
Công c Liên H p Qu c v Lu t Bi n, ngày 10/12/1982, xem t i
www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf, truy c p l n cu i ngày 10/5/2016. Công
c có hi u l c t ngày 16/11/1994.
1

Phát bi u c a Ch t ch H i ngh Lu t bi n Qu c t l n th III c a Liên H p Qu c (UNCLOS III) t i th i đi m ký
k t Công c Lu t bi n truy c p l n
cu i ngày 10/5/2016.

2

2


www.nghiencuubiendong.vn
vùng n c qu n đ o và các vùng bi n n i qu c gia ven bi n ch đ c h ng quy n
ch quy n và quy n tài phán có gi i h n - bao g m vùng ti p giáp lãnh h i, vùng
đ c quy n kinh t và th m l c đ a.
Khi nh c đ n quy ch pháp c a các vùng bi n, câu h i đ u tiên c n gi i quy t là
làm sao xác đ nh đ c gi i h n c a chúng. Ranh gi i ngoài c a lãnh h i, vùng ti p
giáp lãnh h i và vùng đ c quy n kinh t (EEZ) đ u đ c đo t đ ng c s , và
vùng n c n m phía trong đ ng c s là n i th y. UNCLOS phân bi t gi a
đ ng c s thông th ng và đ ng c s th ng. i u 5 quy đ nh r ng, tr khi
đ c quy đ nh khác b i Công c, "đ ng c s thông th ng dùng đ tính chi u
r ng lãnh h i là ng n n c tri u th p nh t d c b bi n nh đ c th hi n trên h i

vi c s d ng và khai thác tài nguyên. Tuy nhiên các lu t và quy đ nh đó không
đ c áp d ng đ i v i vi c thi t k , xây d ng, v n hành và trang thi t b c a tàu
thuy n n c ngoài, tr các tr ng h p phù h p v i các quy t c và tiêu chu n đ c
ch p nh n r ng rãi. Quy n "qua l i vô h i" trong lãnh h i - đ c đ nh ngh a là vi c
đi qua "không làm ph ng h i đ n hòa bình, tr t t và an ninh c a qu c gia ven
bi n"10 - t lâu đã đ c hình thành nh m t ph n c a lu t t p quán qu c t và đã
Th a thu n v Các bi n pháp c a qu c gia c ng bi n nh m ng n ch n, c n tr và lo i b vi c đánh b t cá b t h p
pháp, không báo cáo và không theo quy đ nh (IUU), 25/11/2009, i u 10. Th a thu n này hi n ch a có hi u l c.
Xem t i truy c p l n cu i ngày 10/5/2016.

7

Quy đ nh s 1005/2008 ngày 29/8/2008 c a Liên minh Châu Âu v vi c Xây d ng c ch c ng đ ng đ ng n ch n,
ki m ch và xóa b đánh b t cá IUU, OJ L286, 29/10/2008, 1.

8

V ki n„Ara Libertad‟ gi a Argentina và Ghana Case (Phán quy t v bi n pháp t m th i) [2012], đo n 95
< />
9

10

UNCLOS, i u 19(1).

4


www.nghiencuubiendong.vn
đ c nh c l i trong i u 17 c a UNCLOS và đ c áp d ng cho tàu thuy n c a t t

11

UNCLOS, i u 25 (1).

5


www.nghiencuubiendong.vn
qu c t v an toàn hàng h i, ki m soát hàng không dân s và các quy đ nh c m v
phòng tránh ô nhi m do các tàu thuy n gây ra, đi qua các eo bi n không ch m tr
hay d ng l i, tr nh ng tình hu ng nguy c p, không đ c đe d a hay s d ng v
l c ch ng l i ch quy n, toàn v n lãnh th và đ c l p c a các qu c gia eo bi n.
Trong các l nh v c khác, ngoài vi c quá c nh nhanh chóng này, các eo bi n v n
đ c xem là m t ph n lãnh h i c a qu c gia ven bi n. M c dù v y, v n còn nh ng
quan đi m khác bi t v thu t ng "các eo bi n dùng cho hàng h i qu c t "12 có
ngh a là các eo bi n "có kh n ng" đ c s d ng hay eo bi n đó ph i th c s đã
t ng đ c s d ng ho c đang đ c s d ng cho hàng h i qu c t m i có th áp
d ng quy ch pháp lý c a quy n quá c nh?
Các qu c gia có eo bi n dùng cho hàng h i qu c t có th n đ nh nh ng tuy n
đ ng hàng h i và quy đ nh cách phân chia lu ng giao thông trong eo bi n, sau khi
g i các đ ngh c a mình cho T ch c Hàng h i Qu c t (IMO) đ đ c thông qua,
nh m đ m b o các quy đ nh đó là c n thi t cho vi c l u thông an toàn c a tàu bè.
Các quy đ nh này ph i phù h p v i các quy đ nh qu c t đ c ch p nh n r ng rãi
đ tránh vi c các qu c gia ven eo bi n áp đ t nh ng đòi h i quá đáng ho c phi lý
đ i v i hàng h i qu c t . i u quan tr ng c n l u Ủ đây đó là khác v i quy ch
v quy n qua l i vô h i c a tàu thuy n n c ngoài trong lãnh h i, quy n quá c nh
không th b đình ch b i m t qu c gia ven eo bi n. Câu h i đ t ra là li u các tàu
n ng l ng h t nhân ho c các tàu mang hàng hóa hay v t li u h t nhân có ph i có
ngh a v thông báo tr c khi quá c nh các eo bi n dùng cho hàng h i qu c t
không? Nh ng n l c c a qu c gia ven eo bi n nh m h n ch vi c đi qua c a các

tàu ng m là chìm d i m t n c (dù trong m t s hoàn c nh vi c này có th d n
đ n các nguy c m t an toàn), song d ng nh khó xác đ nh đâu là "ph ng th c
bình th ng" c a máy bay. Ngoài ra, gi a các c ng qu c bi n và các qu c gia
qu n đ o c ng có tranh cãi v nh ng v trí phù h p và quy ch c a các tuy n hàng
h i trong vùng n c qu n đ o. Câu h i đ t ra là li u các qu c gia ven bi n và các
qu c gia quá c nh có th th ng nh t đ c v i nhau v vi c "chia s gánh n ng"
liên quan đ n các bi n pháp c n thi t đ đ m b o an toàn hàng h i.
i u 33 c a UNCLOS quy đ nh v kh n ng c a qu c gia ven bi n tuyên b m t
vùng ti p giáp lãnh h i r ng đ n 24 h i lý tính t đ ng c s , thay vì 12 h i lý
nh tr c đây. Trong vùng này, qu c gia ven bi n có th thi hành s ki m soát c n
thi t nh m ng n ng a hay tr ng tr nh ng vi ph m pháp lu t và quy đ nh v h i
quan, thu khóa, nh p c hay y t trên lãnh th hay trong lãnh h i c a mình. Tuy
nhiên, trong vùng ti p giáp lãnh h i, qu c gia ven bi n không có đ c quy n tài
phán nh trong lãnh h i. Trên th c t , m t s qu c gia đã kh ng đ nh các quy n
trong vùng này bên ngoài nh ng l nh v c đ c quy đ nh trong Công c, c th
nh trong quy n tài phán v an ninh.
Vùng đ c quy n kinh t (EEZ) v i ph m vi t i đa là 200 h i lý tính t đ ng c s
dùng đ đo chi u r ng lãnh h i, đ c xem là m t trong nh ng c i cách l n nh t
c a UNCLOS 1982, công nh n quy n c a các qu c gia ven bi n đ i v i ngu n tài
nguyên trong m t di n tích kho ng 38 tri u h i lý vuông c a đ i d ng. Quy ch
13

UNCLOS, i u 39(1)(c) và i u 53(3).

7


www.nghiencuubiendong.vn
pháp lỦ đ c thù c a vùng EEZ là m t s th a hi p gi a ch quy n c a qu c gia ven
bi n và quy n t do cho t t c các qu c gia khác. ây không ph i là vùng ch

quan tr c ti p đ n tài nguyên và các quy n tài phán liên quan m t thi t đ n vi c
th m dò, khai thác và b o v tài nguyên. Vì v y, s không h p pháp n u qu c gia
8


www.nghiencuubiendong.vn
ven bi n h n ch các quy n t do đi l i trong vùng này, tr khi các quy n đ y c n
tr quy n th m dò, khai thác và b o v tài nguyên c a qu c gia ven bi n. C n th y
r ng lu t l c a m t s qu c gia thành viên hi n nay không phù h p v i quy n t
do hàng h i c a tàu bè n c khác trong vùng EEZ; ví d , nhi u qu c gia đòi m
r ng ph m vi áp d ng t t c các lo i n i lu t ra t n gi i h n vùng EEZ.
Theo i u 73(1) c a Công c, trong vùng EEZ, qu c gia ven bi n có quy n ti n
hành các bi n pháp c n thi t đ đ m b o vi c tuân th lu t pháp và các quy đ nh
mà qu c gia thông qua trên c s phù h p v i Công c. Nh ng bi n pháp này có
th bao g m lên tàu, đi u tra, b t gi và ti n hành t t ng. Nh đó, đi u kho n này
cho phép qu c gia ven bi n d ng và l c soát các tàu cá b tình nghi vi ph m pháp
lu t n c mình v khai thác tài nguyên trong vùng EEZ. D ng nh đi u kho n
này trao cho các qu c gia ven bi n quy n yêu c u các tàu cá n c ngoài t nh n
di n b n thân và gi i thích Ủ đ nh m i khi đi vào vùng EEZ, ngay c khi tàu cá đ y
ch quá c nh đ đ n đ c ng tr ng ngoài kh i.
Công c c ng trao cho qu c gia ven bi n quy n l p pháp và th c thi pháp lu t
trong vùng EEZ đ x lý các ho t đ ng x ch t th i, các ô nhi m do tàu bè gây ra
và ô nhi m t các ho t đ ng t i đáy bi n. Quy n h n này d n đ n câu h i là trong
khi th c hi n ch c n ng c a mình, qu c gia ven bi n đ c phép can thi p vào
quy n t do hàng h i đ n m c đ nào? Trong tr ng h p can thi p thì nhi u kh
n ng s x y ra b t đ ng trong vi c v n chuy n các v t ch t đ c h i qua vùng EEZ.
Dù sao đi n a, Công c không đ a ra b t c s ch d n nào liên quan đ n các h n
ch đ i v i quy n t do hàng h i d a trên tính ch t hàng hóa c a tàu bè.
Các ho t đ ng quân s trong vùng EEZ ti p t c là ch đ tranh cãi trong th c ti n
qu c t . V n đ c n b n n m vi c di n gi i các ho t đ ng quân s có thu c nhóm

vi c chi m đóng hay tuyên b .
Quy n c a qu c gia ven bi n đ i v i vùng th m l c đ a không làm nh h ng đ n
quy ch pháp lý c a vùng n c phía trên hay vùng tr i bên trên nh ng vùng n c
này. Khi th c thi các quy n đ y không đ c vi ph m ho c d n t i nh ng can thi p
phi lỦ đ n ho t đ ng hàng h i, các quy n t do và các quy n khác c a các qu c gia
khác đã đ c Công c quy đ nh. Quy n l p đ t cáp ng m và ng d n c a t t c
các qu c gia khác ti p t c đ c duy trì trong khu v c này. Tuy nhiên, các quy n t
do này luôn đi kèm v i các đi u ki n khi n cho nó tr thành m t “quy n theo quy
đ nh” và do đó khó có th đ c xem là m t quy n t do n a. Yêu c u ph i có s
đ ng thu n t phía qu c gia ven bi n trong vi c xác đ nh tuy n l p đ t đ ng ng
d n d ng nh càng nh n m nh th c t là tuy n đ ng ng d n s không đ c l p
đ t n u không có s th ng nh t gi a các bên.
Vì quy ch pháp lý c a vùng EEZ c ng đ c áp d ng cho đáy bi n nên s x y ra
ch ng l n v i quy n c a qu c gia ven bi n trong th m l c đ a. Vì th , vi c phân
đ nh bi n gi a các qu c gia láng gi ng s t o nên cái g i là “vùng xám” - n i mà
các qu c gia đ ng th i có quy n ngang nhau. Tòa án Qu c t v Lu t Bi n
(ITLOS) đã ch ra trong án l Bangladesh/Myanmar n m 2012 r ng, trong tr ng
10


www.nghiencuubiendong.vn
h p đ y, “m i qu c gia ven bi n khi th c hi n các quy n và ngh a v c a mình
ph i tính đ n quy n và ngh a v c a các qu c gia khác”14.
M t ti n b quan tr ng liên quan đ n th m l c đ a đó là vi c đã đ ra cách xác đ nh
r t chu n xác vùng này – đi u r t c n thi t đ xác đ nh đâu là đáy bi n và ngu n tài
nguyên n m bên ngoài quy n tài phán qu c gia, hay còn g i là "di s n chung c a
loài ng i"15. Theo i u 76 c a Công c, ranh gi i ngoài c a th m l c đ a có th
kéo dài v t quá 200 h i lỦ, đ n t i đa là 350 h i lý tình t đ ng c s dùng đ
tính chi u r ng lãnh h i, ho c đ n 100 h i lý tính t đ ng đ ng sâu 2500m –
đ ng n i các đi m có cùng đ sâu 2500m.

Công c mà còn d a trên các quy đ nh khác trong lu t qu c t . Trong khi t do
hàng h i và t do hàng không không b gi i h n b i b t c quy đ nh c th nào;
quy n t do l p đ t ng d n và cáp ng m, xây d ng đ o nhân t o và các công trình
đ c lu t qu c t cho phép, quy n đánh cá và nghiên c u khoa h c bi n l i ch u s
đi u ch nh b i các đi u kho n khác trong Công c.
Quy n t do hàng h i cho phép tàu c a m i qu c gia nào có quy n đi qua bi n c
v i s can thi p t i thi u t các qu c gia khác. M t tr ng h p ngo i l quan tr ng
v quy n khám xét đ c quy đ nh c th trong Công c. i u 110 c a Công c
đ a ra b n tr ng h p mà tàu chi n có quy n khám xét m t tàu mang c n c
khác bao g m c p bi n, buôn bán nô l , phát sóng trái phép, hay khi có nghi v n
v qu c t ch c a con tàu. i u 111 c ng quy đ nh quy n truy đu i, v n đã đ c ghi
18

UNCLOS, i u 88.

12


www.nghiencuubiendong.vn
nh n trong lu t t p quán qu c t . Theo đó, trên vùng bi n c , qu c gia ven bi n
đ c phép truy đu i m t con tàu đã vi ph m lu t pháp c a qu c gia đ y khi còn
trong vùng n i th y ho c lãnh h i, v i đi u ki n vi c truy đu i ph i liên t c và
không gián đo n.
M t con tàu v n hành d i c c a m t qu c gia khi và ch khi có m i liên h th c
t gi a qu c gia và con tàu đ y. Ch có m t s ít tr ng h p ngo i l v đ c quy n
tài phán c a n c mà tàu mang c đ c quy đ nh c th trong Công c. Tàu
chi n và các tàu thu c s h u ho c đ c v n hành b i nhà n c s d ng vào m c
đích phi th ng m i là nh ng tr ng h p có quy n mi n tr tuy t đ i đ i v i th m
quy n tài phán c a b t c qu c gia nào khác ngoài qu c gia mà tàu mang c . B t
c n l c nào nh m tri n khai th m quy n th c thi pháp lu t c a m t qu c gia lên

M t đ c đi m ch ch t trong quy ch pháp lý c a đáy bi n qu c t “Vùng” là vi c
nó ch đ c s d ng vì các m c đích hòa bình. Tuy nhiên, Vùng ch có th đ c
xác đ nh m t cách chính xác v m t đ a lý khi y ban ranh gi i ngoài v th m l c
đ a (CLCS) hoàn thành vi c đ a ra khuy n ngh cho t t c đ trình ranh gi i ngoài
th m l c đ a c a các qu c gia ven bi n. V i kh i l ng công vi c l n nh hi n
nay, có th ph i m t hai th p k n a công vi c c a CLCS m i hoàn thành. Dù v y,
d ki n đáy đ i d ng n m ngoài th m quy n tài phán qu c gia s bao ph kho ng
50% di n tích b m t trái đ t.
Tuy nhiên, quy ch pháp lý c a vùng n c phía trên đáy bi n qu c t “Vùng” và
kho ng không gian phía trên vùng n c đ y không b nh h ng. Các quy đ nh c a
lu t qu c t liên quan đ n bi n c và kho ng không gian bên trên, do đó, v n đ c
gi nguyên. Dù v y, vi c th c thi các quy n t do trên bi n c ph i tính đ n các
quy n đ c quy đ nh trong Công c liên quan đ n các ho t đ ng Vùng.
Thu t ng “tài nguyên” c a Vùng đ c đ nh ngh a trong i u 133 c a Công c là
“t t c các tài nguyên khoáng s n th r n, l ng ho c khí trong Vùng, n m đáy
bi n hay lòng đ t d i đáy bi n này, k c các kh i đa kim”19. Khi đ c khai thác
t Vùng, các tài nguyên đ c g i là “khoáng s n”20. i u kho n này d a trên nh n
th c r ng tài nguyên khoáng s n còn bao g m c nh ng tài nguyên phi sinh v t
khác, ví d nh d u khí. T t c các quy n đ i v i nh ng ngu n tài nguyên này
đ c trao cho toàn th nhân lo i và C quan Quy n l c áy đ i d ng (ISA) thay
m t nhân lo i đ th c hi n các quy n này. M t y u t có tính cách m ng đã đ c
đ a vào lu t bi n là các qu c gia thành viên c a Công c ph i qu n lỦ vùng đáy
đ i d ng thông qua m t đ n v u thác thay m t cho nhân lo i là C quan Quy n
l c áy đ i d ng ISA (qu c gia thành viên UNCLOS m c nhiên là thành viên
c a ISA). C quan có ngh a v phân chia công b ng các l i ích tài chính và các l i
ích kinh t khác b t ngu n t các ho t đ ng trong khu v c đáy bi n qu c t
“Vùng”, cân nh c c th đ n l i ích và nhu c u c a các n c đang phát tri n. Tuy
19

UNCLOS, i u 133(a).

Các b ng ch ng còn cho th y vùng EEZ và th m l c đ a đang ngày càng tr thành
đ i t ng c a yêu sách ch quy n, không còn đ n thu n là yêu sách đ i v i tài
nguyên.
Quy n t do hàng h i ti p t c là m t y u t c t lõi c a các quy n t do trên bi n.
Tuy nhiên, ph m vi quy n t do này ch c ch n ngày càng gi m đi trong nh ng
n m g n đây. Có l không còn chính xác khi nói r ng quy n t do hàng h i trong
vùng EEZ có cùng m c đ v i quy n này trong vùng bi n c . C th , s c ép t ng
c ng ki m soát đi l i c a tàu bè do các b nh d ch l n liên quan đ n ô nhi m trên
di n r ng đang ngày càng t ng. Vì th , quy n t do hàng h i s ti p t c b nh
h ng b i các m i quan ng i v môi tr ng - đi u có th nh h ng đ n vi c khai
15


www.nghiencuubiendong.vn
thác tài nguyên khoáng s n t bi n, c bên trong l n bên ngoài ph m vi quy n tài
phán qu c gia. Quy n t do bi n c vì th có th b xói mòn n u s l ng các qu c
gia đòi h i quy n th c thi các bi n pháp bên ngoài lãnh h i nh m b o v an ninh và
các l i ích khác ti p t c gia t ng.
Khi xem xét các quy n t do trên bi n đang ngày c ng suy gi m, chúng ta c n nh
r ng h th ng pháp lỦ liên quan đ n bi n và đ i d ng mà UNCLOS 1982 đã xây
d ng nên c n đ c phát tri n thêm đ có th đ ng đ u v i nh ng thách th c m i
mà c ng đ ng qu c tê đang g p ph i. Vi c t ng c ng b o v môi tr ng, b o t n
các ngu n tài nguyên thiên nhiên, t ng c ng an ninh tr c hàng lo t nguy c v
b o l c trên bi n là l i ích c a toàn th nhân lo i nói chung. Ch ng nào các bi n
pháp gây nh h ng đ n các quy n t do trên bi n đ c ti n hành d a trên các
th a thu n đa ph ng và/ho c có s tham gia c a các t ch c qu c t có th m
quy n thì chúng ch c ch n s đ c ch p nh n. Tuy nhiên, n u các bi n pháp đó
đ c ti n hành trên c s song ph ng ho c đ n ph ng, chúng s gây quan ng i
t góc đ m t khuôn kh pháp lý cân b ng l i ích gi a các qu c gia mà UNCLOS
đã xây d ng.