I HC THI NGUYấN
TRNG I HC S PHM
--------------

TRN TH THANH T

TổNG THÔNG NÔNG
HUYệN THạCH LÂM TỉNH CAO BằNG THế Kỷ
XIX
Chuyên ngành

: Lịch sử Việt Nam

Mã số

: 60.22.03.13

Luận văn thạc sĩ lịch sử

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học : PGS.TS Đàm Thị uyên

Thái Nguyên, năm 2014

S húa bi Trung tõm Hc liu

/>

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu trong luận văn là trung thực, chưa từng được công bố ở bất cứ
công trình khoa học nào.

Tác giả xin chân thành cảm ơn!
Tác giả
Trần Thị Thanh Tú

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

/>

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
HN

Hà Nội

M.s.th.t
Nxb

Mẫu, sào, thước, tấc
Nhà xuất bản

PGS

Phó giáo sư

TS

Tiến sĩ

TTLTQGI

Trung tâm lưu trữ Quốcgia I

1.3.5. Dân tộc Kinh ......................................................................................... 18
CHƢƠNG 2. RUỘNG ĐẤT VÀ KINH TẾ TỔNG THÔNG NÔNG THỀ KỶ XIX ....21
2.1. Tình hình ruộng đất .............................................................................................21
2.1.1. Ruộng đất ở Thông Nông thế kỷ XIX theo địa bạ Gia Long 4 (1805) . 21
2.1.2 Ruộng đất ở Thông Nông thế kỷ XIX theo địa bạ Minh Mệnh 21 (1840) ...... 29
2.1.3. So sánh tình hình ruộng đất của Thông Nông thế kỷ XIX.................... 34
2.2. Tình hình hoạt động kinh tế ..............................................................................43
2.2.1. Nông nghiệp .......................................................................................... 43
..................................................................................... 51
.................................................................................... 53
2.2.4 Thương nghiệp. ...................................................................................... 58
CHƢƠNG 3. TÌNH HÌNH CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI VÀ VĂN HÓA TỔNG THÔNG
NÔNG HUYỆN THẠCH LÂM TỈNH CAO BẰNG THẾ KỶ XIX ............................. 62
3.1 Tình hình chính trị - xã hội .................................................................................62
3.2. Văn hóa .................................................................................................................65
3.2.1. Văn hóa vật chất .................................................................................... 65
3.2.2. Tục lệ xã hội .......................................................................................... 72
................................................................................... 81
............................................................................................................................................. 94
................................................................................................................ 96
PHỤ LỤC
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

/>

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU VÀ BIỂU ĐỒ
Bảng 1: Thành phần các dân tộc huyện Thông Nông ..................................... 22
Bảng 2: Thống kê địa bạ năm Gia Long 4(1805) .......................................... 23
Bảng 3: Quy mô sở hữu ruộng tư tổng Thông Nông (1805) .......................... 24
Bảng 4: Bình quân sở hữu và bình quân thửa tổng Thông Nông (1805) .................. 25


văn hóa phong phú, đậm đà

núi và trung du còn là địa bàn có v tr chiến lược trọng yếu

trong việc giữ gìn và bảo vệ vùng biên cương của Tổ quốc. Đặc biệt là
vùng biên ải phia Bắc, nhất là các tỉnh vùng Đông Bắc (Cao Bằng, Bắc
Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang) vừa là cửa ngõ vào Việt
Nam, vừa có đia hình hiểm yếu

quân sự.

Huyện Thông Nông nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Cao Bằng cách
trung tâm thị xã Cao Bằng 50 km theo đường tỉnh lộ 204, là địa bàn cư trú
của các dân tộc cùng sinh sống chủ yếu gồm: Tày, Nùng, Dao, H’Mông,
Kinh. Đây là một trong những huyện khó khăn của cả nước, lại là vùng
giáp biên giới với Trung Quốc nên việc phát triển kinh tế, đảm bảo an ninh
cho đồng bào các dân tộc trong huyện là vấn đề cần quan tâm và đặt ra
nhiều khó khăn, thách thức. Chính vì vậy, việc phát triển kinh tế, văn hóa,
ổn định chính trị là nhiệm vụ đặt ra cho toàn huyện. Tuy nhiên, với truyền
thống đoàn kết, yêu nước, giàu lòng nhân ái, anh dũng trong chiến đấu,
sáng tạo trong lao động của nhân dân các dân tộc trong huyện và dưới sự
lãnh đạo các cấp ủy chính quyền thực hiện công cuộc đổi mới của đất nước
theo xu hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa nên cho đến ngày nay huyện
Thông Nông tỉnh Cao Bằng đã có những bước phát triển về kinh tế, đang
dần từng bước thoát ra khỏi khó khăn, góp phần vào sự phát triển chung
của đất nước ta.
Tỉnh Cao Bằng nói chung, tổng Thông Nông, huyện Thạch Lâm nói
riêng đã được các nhà nghiên cứu đề cập. Tuy nhiên, một số vấn đề vấn


do Tỉnh ủy - UBND tỉnh Cao

Bằng biên soạn và xuất bản năm 2000. Đây là tài liệu viết về vị trí địa lý,
địa hình, lịch sử tộc người, các hoạt động kinh tế chủ yếu, phong tục tập
quán… của Thông Nông tỉnh Cao Bằng với những nét sơ lược nhất

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

/>

Thứ tư là Lịch sử tỉnh Cao Bằng do Tỉnh Uỷ Cao Bằng phối hợp với
Viện sử học Việt Nam biên soạn và xuất bản năm 2009. Cuốn sách đã
giành 40 trang trong tổng số 1223 trang để viết về Cao Bằng dưới triều
Nguyễn. Tuy đã đề cập đến vấn đề chính sách quản lý hành chính, kinh tế
và xã hội Cao Bằng trong thế kỷ XIX nhưng do nguồn tư liệu còn hạn chế
(thiếu nguồn tư liệu địa bạ và tư liệu thực tế địa phương) nên việc tái hiện
chưa được đầy đủ…

. Tuy nhiên, đây chỉ là công trình nghiên cứu về sinh kế của một
tộc người huyện Thông Nông chứ chưa đề cập toàn diện đến các dân tộc
trong huyện, cũng như các lĩnh vực khác.
Cuối cùng là cuốn Huyện Quảng Hòa (tỉnh Cao Bằng) từ khi thành
lập đến giữa thế kỷ XIX của PGS.TS Đàm Thị Uyên, do Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội xuất bản năm 2011. Sách đã bước đầu đặt vấn đề nghiên
cứu toàn diện một đơn vị hành chính cấp châu, huyện ở Cao Bằng
Như vậy, cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu toàn
diện về tổng Thông Nông thế kỷ XIX. Bởi vậy, còn nhiều vấn đề chưa
được làm sáng tỏ như vị trí địa lý, nguồn gốc dân tộc, chế độ sở hữu ruộng
đất, văn hóa – xã hội… cùng những biến động chính trị qua các thời kỳ lịch
sử. Song thành quả của các nhà nghiên cứu đi trước là những ý kiến gợi mở

với những kiến thức lý thuyết để đảm bảo tính khách quan, trung thực
chúng tôi đã có được những tư liệu cân thiết để hoàn thành tốt đ tài này.
Tài liệu địa bạ: 12 đơn vị địa bạ trong đó có 7 đơn vị địa bạ niên đại
Gia Long 4 và 5 đơn vị địa bạ niên đại Minh Mạng 21. Các địa bạ nêu trên
hiện đang lưu giữ tại Trung tâm lưu trữ Quốc Gia I – Hà Nội. Đây là cơ sở

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

/>

để tôi có làm rõ tình hình ruộng đất, tổ chức làng bản cũng như kết cấu
kinh tế, xã hội của Thông Nông (Cao Bằng) thế kỷ XIX.
- Phương pháp nghiên cứu: Trong giới hạn nghiên cứu của đề tài tôi
sử dụng các phương pháp như: Phương pháp lịch sử, phương pháp logic,
phương pháp điền dã dân tộc học. Đồng thời, đề tài sử dụng phương pháp
khai thác tư liệu thành văn kết hợp với phương pháp điền dã dân tộc học,
vừa quan sát trực tiếp nơi cư trú, phỏng vấn nhân chứng, vừa thu thập báo
cáo của chính quyền và các ban ngành cấp xã, huyện để xác minh các tư
liệu nghiên cứu. Ngoài ra, đề tài còn sử dụng phương pháp tổng hợp, phân
tích, xử lí các thông tin đã khai thác, trình bày trong đề tài; kết hợp với
phương pháp đối chiếu, so sánh, phương pháp tổng hợp bằng hệ thống các
bảng biểu. Đặc biệt c

ến khâu giám đinh tư liệu nhất là việc khảo sát

cụ thể đia bạ viết bằng chữ Hán ở hai thời điểm 1805 và 1840, khai thác
hâu hết các thông tin của các cặp đia bạ.
5. Đóng góp của đề tài
Thông qua việc tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề này đề tài bước đầu khôi
phục một cách có hệ thống bộ mặt tổng Thông Nông trong một giai đoạn

Thông Nông là một huyện vùng cao biên giới, nằm ở phía Tây Bắc của
tỉnh Cao Bằng, trung tâm huyện lỵ cách trung tâm tỉnh lỵ 50 km theo
đường tỉnh lộ 204. Phía Bắc giáp huyện Nà Pò (tỉnh Quảng Tây, Trung
Quốc), phía Nam giáp huyện Nguyên Bình, phía Đông giáp huyện Hà
Quảng và Hòa An, phía Tây giáp huyện Bảo Lạc [ 46, tr 865].
Địa phận của Thông Nông trải dài từ 22o40'58” - 22o57'25”vĩ độ Bắc
(từ làng Nan xã Bình Lãng đến làng Yai xã Cần Yên), 105o50'21” 106o
, phân cách mãnh liệt
với các đỉnh nhọn tai mèo. Thông Nông có đặc điểm địa hình thấp dần từ
Bắc xuống Đông Nam và được chia làm 3 loại hình:
Thứ nhất: Địa hình lòng máng kéo dài từ phía Bắc xuống phía Nam của
huyện, dọc theo sông Dẻ Rào phân bố tập trung trên địa bàn bốn xã Cần
Yên, Lương Can, Lương Thông, Đa Thông và thị trấn Thông Nông. Đây là
vùng có địa hình tương đối bằng phẳng, được hình thành do sự bồi đắp phù
sa từ con sông Dẻ Rào. Nhờ lượng phù sa bồi đắp nên đây là vùng thuận lợi
cho canh tác, sản xuất nông nghiệp trồng lúa nước của bà con trong vùng.
Vùng này cung cấp 70% lương thực cho toàn huyện.
Thứ hai: Địa hình lưng chừng, trên các sườn núi dốc thoải, phân bố tập
trung trên địa bàn các xã Thanh Long, Bình Lãng, Vị Quang có xen kẽ các
bãi bằng thung lũng hẹp. Vùng địa hình này chiếm 15% tổng số diện tích tự
nhiên của huyện.
Thứ ba: Địa hình núi cao được phân bố tập trung ở các xã Yên Sơn,
Thanh Long, Bình Lãng, Ngọc Động, Lương Can chiếm 65% diện tích đất

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

/>

tự nhiên. Có dãy núi Bảo Lạc - Tắp Ná, đây là dãy núi đá vôi hiểm trở miền
biên giới Việt Nam, Trung Quốc. Dãy núi khởi đầu từ Bảo Lạc xuyên qua

/>

lâu năm và lâm sản, đây là cơ sở hình thành thảm thực vật với những rừng
cây um tùm, rậm rạp, cung cấp cho cư dân địa phương nhiều lâm sản. Các
loại gỗ quý như lim, táu, nghiến, cáng lò, bồ đề; các loại cây hương liệu và
thuốc quý…Trên các núi đất đồng bào còn trồng các loại cây ăn quả, tạo
thành những sản vật của địa phương; Đất phù sa: tập trung theo dọc các con
sông lớn và suối, nhờ lượng đất này bồi đắp tạo nên những cánh đồng màu
mỡ, đem lại năng suất cũng như chất lượng lúa cao, gạo Thông Nông ngon
có tiếng "thóc Thông Nông, bông Bảo Lạc"
Do vị trí địa lý quy định nên khí hậu của Thông Nông mang đặc điểm
gió mùa rõ rệt. Theo Đại Nam nhất thống chí: Ở Thạch Lâm “mùa xuân
còn rét, mùa hè mưa nhiều, mùa thu rất nóng, mùa đông rất lạnh… có lam
chướng" [25, tr 406]. Cụ thể là đất liền vùng chân rừng, nhiều sương mù
chướng khí, mặt trời lên cao 2, 3 trượng sương núi mới tan, từ thu đến mùa
đông đều như thế. Mùa xuân nhiều gió Đông Bắc, tháng 3 trời còn rét.
Tháng 4 thời tiết ấm dần. Tháng 5, 6 nắng nóng, mưa nhiều, sông suối dâng
tràn, sau mưa từ 3 đến 5 ngày mới rút hết. Tháng 7, tháng 8 lui nóng, đêm
đến lạnh dần. Tháng 9, tháng 10 trời thường âm u. Tháng 11,12 gió bắc, rét
đậm, thỉnh thoảng có mưa tuyết… [43,tr 657]. Thời tiết tổng Thông Nông
lúc này cũng không nằm ngoài hiện tượng đó của huyện Thạch Lâm.
Khí hậu Thông Nông vẫn phân biệt hai mùa là mùa mưa và mùa khô.
Mùa mưa kéo dài từ tháng 4 đến tháng 9 trong năm, thời tiết nóng nực
nhiệt độ trung bình trên 20oC cao nhất là 35oC, mưa nhiều lượng mưa
khoảng 1700mm – 1800mm, năm cao nhất có thể lên tới 2000mm, do điều
kiện núi cao lại dốc nên đôi khi xảy ra lũ vào tháng 7, tháng 8 trong năm
gây ra sụt lở nguy hiểm đến tính mạng của người dân và ngập úng ở những
thung lũng không có chỗ thoát nước, ảnh hưởng không nhỏ tới năng suất
các loại cây trồng ở vùng ngập lụt. Mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng
3 năm sau, mùa này ít mưa, thường chịu ảnh hưởng của gió mùa đông bắc,

dụng (gồm đất lâm nghiệp, nông nghiệp, chuyên dụng, đất ở) là 17.397 ha
chiếm 49% tổng diện tích tự nhiên, trong đó có đất lâm nghiệp chiếm 40% ,
đất chưa sử dụng 18.651 ha chiếm 51% tổng diện tích đất tự nhiên. Đây là
tiềm năng cần được quy hoạch, khai thác hợp lý, phát huy thế mạnh góp
phần phát triển kinh tế trên địa bàn

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

/>

Thông Nông có một số khoáng sản quý như quặng, boxit, atimon…
“Hàm lượng nhôm có trong quặng boxit ở địa bàn huyện chiếm tỷ lệ tương
đối lớn trong toàn tỉnh, có khả năng sản xuất alumin, bột đá mài và xi măng
alumin” [46, tr 72], tập trung chủ yếu ở các xã Yên Sơn, Thanh Long. Đất
thịt pha sét là nguyên liệu sản xuất gạch ngói phân bố ở nhiều xã nhưng tập
trung ở vùng lòng máng.
Rừng ở huyện Thông Nông khá phong phú, rừng tự nhiên có 14.413
ha, rừng trồng mới 80 ha, độ che phủ 47%. Rừng ở đây được chia làm hai
loại: Rừng trên núi đất, đồi đất và rừng trên núi đá vôi. Rừng của Thông
Nông có nhiều loại gỗ quý như lim, sến, táu, nghiến, cáng lò, bồ đề.. dùng
để làm nhà cửa và các vật dụng gia đình; các loại cây hương liệu và thuốc
quý như sa nhân, hà thủ ô, tam thất, mộc nhĩ, nấm hương,…; Các loại rau,
thực phẩm như măng, rau ngót rừng, rau dền, củ nâu, củ chàm,… Mây, tre,
vầu, nứa, trúc,…thì nhiều vô kể. Rừng vừa là nơi cung cấp nguyên liệu để
sản xuất, vừa giúp điều hòa nguồn nước, chống lũ, bảo vệ đất đai cũng như
bảo vệ đa dạng sinh học.
Như vậy, với vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên mang lại cho Thông
Nông khá nhiều thuận lợi. Đó là thế mạnh trong sản xuất lâm nghiệp, tài
nguyên rừng khá phong phú và đa dạng. Dưới lòng đất có những khoáng
sản quý như quặng boxit, chiếm tỷ lệ lớn trong tỉnh tạo điều kiện cho