MỤC LỤC
Trang
I MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
2. Mục đích nghiên cứu
3. Đối tượng nghiên cứu
4. Phương pháp nghiên cứu
II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1. Cơ sở lí luận
2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến
3. Các giải pháp thực hiện
4. Hiệu quả của sáng kiến
III. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1. Kết luận
2. Kiến nghị

1
1
2
2
2
2
2
3
4
12
12
12
12

1

Đặc trưng cơ bản của việc dạy học lịch là học sinh không trực tiếp quan sát
đối tượng nhận thức, không thể trực quan sinh động các sự kiện hiện tượng lịch sử.
Vì vậy, tái tạo lại hình ảnh lịch là một yêu cầu quan trọng và rất cần thiết trong dạy
học bộ môn. Bởi lẽ, học sinh không tái hiện được hình ảnh diễn ra sự kiện, hiện
tượng cơ bản thì sự hiểu biết của các em về sự kiện, hiện tượng lịch sử trở nên què
quặt, thậm chí sai lệch thiếu chính xác. Khi đó, các em cũng không có hứng thú
học tập lịch sử.
Trong sự nghiệp đổi mới giáo dục hiện nay, việc phát huy tính tích cực học
tập của học sinh nhằm nâng cao chất lượng học tập bộ môn đang là mối quan tâm
hàng đầu. Riêng với bộ môn lịch sử, sử dụng đồ dùng trực quan đặc biệt là bản đồ
đã và đang có đóng góp không nhỏ vào việc phát huy tính tích cực, chủ động học
tập của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng học tập bộ môn.
2


Lịch sử Việt Nam lớp 7 là thời kì chứng kiến nhiều biến động lớn lao của
dân tộc với kháng chiến chống quân xâm lược Tống, ba lần chống quân xâm lược
Mông – Nguyên…Các em phải tiếp xúc ngay trong những bài đầu tiên của phần
lịch sử Việt Nam lớp 7. Tuy nhiên, từ lớp 6, học sinh ít được làm quen với bản đồ
để khai thác diễn biến các cuộc kháng chiến, các cuộc tiến công, các trận đánh…
Cho nên lên đến lớp 7, học sinh sẽ không tránh khỏi bỡ ngỡ, nếu giáo viên không
có phương pháp phù hợp sẽ làm giảm đi hứng thú học tập bộ môn của học sinh,
kéo theo đó chất lượng học tập của các em cũng suy giảm.
Mặt khác, để đảm bảo yêu cầu đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục,
người giáo viên phải là người luôn tự tìm tòi, sáng tạo, chủ động truyền tải kiến
thức theo hướng tích cực trên cơ sở “lấy học sinh làm trung tâm”,đổi mới các
phương pháp, cách thức tổ chức dạy học, trong đó có cả việc đổi mới sử dụng bản
đồ, lược đồ vào giảng dạy lịch sử.
Vì vậy, tôi chọn đề tài “Hình thành kĩ năng, phương pháp sử dụng bản đồ,
lược đồ vào dạy học lịch sử Việt nam lớp 7”, với mong muốn đóng góp một số gợi

lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến
thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho
học sinh”.
Bộ môn lịch sử ở trường phổ thông có vai trò quan trọng trong việc hình
thành thế giới quan, tình cảm, đạo đức, phát triển năng lực nhận thức và hành
động…cho học sinh.Tuy nhiên, hiện nay chất lượng giảng dạy và học tập bộ môn
Lịch sử chưa thực sự làm cho xã hội an tâm. Vì thế, việc đổi mới một cách toàn
diện về nội dung và phương pháp dạy học Lịch sử là rất cần thiết.
Xuất phát từ mục tiêu đó, những năm gần đây bộ môn lịch sử ở trường phổ
thông đã có nhiều đổi mới trong các khâu cơ bản của quá trình dạy học: đổi mới
việc sử dụng SGK; đổi mới cách thức kiểm tra, đánh giá; đổi mới phương phương
pháp dạy dọc – trong đó bao gồm cả đổi mới việc sử dụng đồ dùng trực quan vào
dạy học lịch sử, nhất là việc sử sụng bản đồ, lược đồ để dạy phần lịch sử Việt Nam
lớp 7. Một giai đoạn lịch sử có nhiều biến cố, đổi thay của dân tộc. Từ đó nhằm
phát huy tính tích cực, chủ động học tập của học sinh. Đồng thời nâng cao chất
lượng học tập bộ môn của học sinh. Cũng từ đó giáo dục lòng yêu nước, niềm tự
hào dân tộc, sự yêu thích, hứng thú học môn lịch sử và thay đổi cách nghĩ, cách
nhìn của nhiều người cho rằng dạy học lịch sử là “khô khan”, “cứng nhắc”, “thiếu
sinh động” và “không có hồn”
Như vậy, trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của bản đồ, lược đồ
lịch sử kết hợp với việc nghiên cứu một số nội nội dung kiến thức ở phần lịch sử
Việt Nam lớp 7, đề tài sẽ đưa ra một số gợi ý về phương pháp sử dụng bản đồ
nhằm phát huy tính tích cực, chủ động học tập của học sinh.
2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
Công tác đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp dạy học đã được tiến
hành khá lâu và tạo nên thay đổi đáng kể về chất lượng học tập của học sinh nói
chung và chất lượng học tập bộ môn lịch sử nói riêng.
Mặt khác, với thời đại công nghệ thông tin hiện nay, người giáo viên hiện
nay có thể dễ dàng sử dụng bản đồ, lược đồ ngay trên máy chiếu, máy tính. Đồng
thời xen kẽ những thước phim tư liệu rất sống động về một cuộc chiến, một lời nói

sự kiện lịch sử dẫn tới không hiểu bài. Thậm chí, tạo nên tâm lí “chán”, “ngại” học
lịch sử.Từ đó, ảnh hưởng lớn đến chất lượng bộ môn lịch sử.
Năm học 2014-2015, bản thân đã tiến hành khảo sát kiểm tra đầu năm ở lớp
7A, 7B trường THCS Nga An ( Lấy lớp 7A là lớp thực nghiệm, 7B là lớp đối
chứng), kết quả như sau:

Lớp
7A
7B
Tổng

Tổng
số
36
34
70

Giỏi
SL
2
1
3

%
5.6
2.9
4.3

Khá
SL

%
8.3
8.8
8.6

3. Các giải pháp để giải quyết vấn đề:
3.1. Khái niệm:
Bản đồ lịch sử là một loại đồ dùng trực quan qui ước có thể giúp học sinh
xác định một cách cụ thể thời gian, không gian, nơi xảy ra các sự kiện, hiện tượng
và quá trình diễn tiến, vận động của sự kiện, hiện tượng.
5


Bản đồ không chỉ giúp học sinh tạo được những biểu tượng chân thực mà
còn giúp các em khắc sâu, nhớ lâu kiến thức. Việc sử dụng bản đồ thường xuyên
rèn luyện cho học sinh óc quan sát, kĩ năng đọc bản đồ và kĩ năng thực hành.
3.2. Đặc điểm của bản đồ lịch sử:
Bản đồ lịch sử là loại bản đồ đã được loại bỏ nhiều yếu tố của bản đồ địa lý
tự nhiên, chỉ đưa vào những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến sự kiện, hiện tượng
lịch sử: sông, núi…
Bản đồ lịch sử bao giờ cũng có đường phân định biên giới rõ ràng, phân
định các vùng miền liên quan đến sự kiện, có địa bàn phân bố dân cư, địa danh xảy
ra các sự kiện…
Bản đồ lịch sử bao giờ cũng có hệ thống các lí hiệu, ước hiệu thể hiện một
cách xác thực nhất những nội dung lịch sử. Những kí hiệu đó phải được đặt ở bảng
chú giải và rải rác trên bản đồ.
Ký hiệu, ước hiệu trong bản đồ lịch sử rất phong phú và mang tính tượng
trưng. Nổi bật trong các ký hiệu của bản đồ lịch sử là các loại mũi tên khác nhau,
chỉ hướng vận động mà chủ yếu là hướng tấn công hay rút lui của ta và địch có
màu sắc khác nhau.

một lượng thông tin đáng kể được phản ánh thông qua ngôn ngữ kí hiệu, giúp học
sinh hình dung một cách có cơ sở khoa học làm cho việc phản ánh thực tế lịch sử
diễn ra sinh động và đầy đủ giúp cho việc nhận thức lịch sử dễ dàng hơn. Chính vì
vậy, môn học lịch sử trong nhà trường luôn gắn bó với lược đồ, bản đồ.
Lược đồ, bản đồ là một nguồn tư liệu lịch sử quan trọng giúp cho thầy và
trò có khả năng nhìn bao quát các sự kiện đã diễn ra trong quá khứ. Giúp học sinh
mở rộng kiến thức, cho phép các em có cách hình thành mối quan hệ nhân quả,
phát triển óc tư duy lô gich, hình thành thế giới quan duy vật, xây dựng tinh thần
yêu nước và niềm tự hào dân tộc.
3.5. Một số nguyên tắc thực hiện:
Quán triệt những định hướng trên, trong quá trình lên lớp tôi luôn tuân thủ
những qui định đó có tính nguyên tắc khi sử dụng bản đồ lịch sử.
- Đối với học sinh, trong những bài đầu tiên học về các cuộc khởi nghĩa hay
các cuộc kháng chiến, giáo viên cần hướng dẫn chi tiết cho các em các bước chỉ
bản đồ.
- Trong khi sử dụng bản đồ giáo viên cần lưu ý phối kết hợp các phương
pháp khác: phương pháp trình bày miệng, phương pháp đặt câu hỏi…để gây hứng
thú và thu hút sự tham gia của học sinh.
- Đối với học sinh lớp 7 trong những bài này giáo viên nên kết hợp khai thác
từng diễn biến cùng với việc chỉ lược đồ. Sau khi gợi ý để học sinh tìm hiểu toàn
bộ diễn biến, giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng tường thuật hoàn chỉnh. Điều đó,
sẽ buộc học sinh vừa chú tâm vào câu hỏi dẫn dắt, vừa chú ý đến việc chỉ bản đồ.
Trong việc dạy học lịch sử ở trường THCS,đặc biệt là phần lịch sử Việt
Nam lớp 7, để cho học sinh nắm vững kiến thức và kĩ năng lịch sử, tuỳ từng bài
học cụ thể và trình độ học sinh từng lớp, mỗi giáo viên cần hướng dẫn học sinh
làm tốt cả hai nội dung sử dụng và vẽ được lược đồ, bản đồ lịch sử ở mức độ đơn
giản đến phức tạp.
3.6. Các giải pháp thực hiện cụ thể:
a. Quy trình khai thác lược đồ, bản đồ trong dạy học lịch sử:
Để khai thác đúng phương pháp bản đồ lịch sử nói chung, bản đồ các cuộc

việc trao đổi, đàm thoại của học sinh để tăng tính tích cực chủ động nhận thức của
học sinh. Như xen kẽ một vài câu hỏi gợi mở hoặc khai thác nội dung trong SGK,
hoặc yêu cầu học sinh trình bày một phần diễn biến của sự kiện hoặc nêu một số
địa danh…
Ví dụ: Khi khai thác nội dung mục 2: Chiến thắng Rạch gầm – Xoài
Mút(1785) trong bài 25: “Phong trào Tây Sơn”. Trước khi hướng dẫn học sinh
tường thuật diễn biến, giáo viên nên đặt câu hỏi: Vì sao Nguyễn Huệ lại chọn khúc
sông từ Rạch Gầm đến Xoài Mút để làm trận quyết chiến với quân giặc? Trận địa
được bố trí như thế nào?... Hoặc khi giáo viên đang tường thuật diễn biến ở đoạn:
“Nguyễn Huệ dùng mưu nhử quân địch vào trận địa mai phục, thủy binh, bộ binh
của ta đồng loạt tấn công…Giáo viên có thể đặt câu hỏi: Bị tấn công bất ngờ, mãnh
liệt, thuyền chiến quân Xiêm như thế nào?...
+ Để sử dụng bản tốt, giáo viên không chỉ nắm được những nguyên tắc cơ
bản mà quan trọng hơn nữa là phải nắm vững nội dung chứa đựng trong bản đồ để
cung cấp thêm nguồn kiến thức cho học sinh một cách xúc tích, gợi nhiều hình ảnh
hấp dẫn…
b. Hướng dẫn học sinh thực hành vẽ bản đồ lịch sử:
- Can bản đồ trên hình ảnh cần vẽ và can phóng to theo tỉ lệ phóng to theo cỡ giấy
yêu cầu.
- Dùng bút chì xác định các vị trí địa danh thường là hình chấm tròn, điền tên các
địa danh.
8


- Phác họa các đường ranh giới như biên giới, khu vực, sông, núi, ao hồ, các mũi
tên (đây là yêu cầu phức tạp đối với người vẽ, tuy nhiên cần sử dụng phương pháp
phác mảng - như môn Mĩ thuật hướng dẫn)
- Kiểm tra các dữ liệu cần thể hiện trên đó.
- hoàn chỉnh và tô màu.
- Lập bảng chú giải và ghi tên bản đồ, hoặc lược đồ.

3. Giới thiệu và dạy bài mới:
Sau khi dựng cờ khởi nghĩa, nghĩa quân Tây Sơn đã nhận được sự ủng hộ
của mọi tầng lớp nhân dân, lần lượt lật đổ các tập đoàn phong kiến Nguyễn, Trịnh,
9


Lê và đánh tan các cuộc xâm lược của quân Xiêm, Thanh. Cụ thể, các em tìm hiểu
Tiết 2 - Bài 25: Phong trào Tây Sơn.
Hoạt động của giáo viên – học sinh

Nội dung ghi bảng
II. TÂY SƠN LẬT ĐỔ CHÍNH
QUYỀN HỌ NGUYỄN VÀ ĐÁNH
TAN QUÂN XÂM LƯỢC XIÊM:
1.Lật đổ chính quyền họ Nguyễn:

Hoạt động 1:
? Mùa thu năm 1773, nghĩa quân Tây
Sơn đã thu được thắng lợi ntn?
GV: (HS trả lời đúng). GV treo lược
đồ “Tây Sơn khởi nghĩa chống các thế
lực phong kiến và chống quân xâm
lược nước ngoài” vào góc trái của bảng
đen; GV đứng chếch về một bên, dùng
que chỉ giới thiệu tên lược đồ và bảng
chú giải, sau đó yêu cầu HS nhắc lại
nội dung bạn vừa trả lời, (HS vừa nhắc
lại GV vừa kết hợp với chỉ trên lược
đồ):
- Tháng 9 năm 1773, hạ phủ thành Quy

họ Nguyễn ở Đàng Trong bị lật đổ.
Hoạt động 2:
2. Chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút
? Sau nhiều lần thất bại, Nguyễn Ánh (1785):
đã làm gì? (Cầu cứu vua Xiêm)
* Nguyên nhân:
? Âm mưu và hành động của quân
Xiêm khi vào nước ta?
- Năm 1784, 5 vạn quân Xiêm kéo vào
HS trả lời
xâm lược nước ta
GV bổ sung, kết luận
- Giặc hung bạo, độc ác, cướp của, giết
người…
? Trước tình hình đó, Nguyễn Huệ đã => Nhân dân ta rất căm thù, tìm cách
làm gì?
chống trả.
(Tháng 1.1785 kéo quân vào Gia Định,
đóng đại bản doanh ở Mĩ Tho, chọn
khúc sông Tiền từ Rạch Gầm đến Xoài
Mút ( Châu Thành -Tiền Giang) làm
trận quyết chiến với giặc).
? Vì sao Nguyễn Huệ lại chọn khúc
sông này?
( HS trả lời: Đoạn sông từ Rạch Gầm
đến Xoài Mút dài khoảng 6 km, rộng
hơn 1 km, có chỗ gần 2 km. Hai bên bờ
sông cây cối rậm rạp, giữa dòng có cù
lao Thới Sơn. Địa hình thuận lợi cho
việc đặt phục binh).

lao Thới Sơn đồng loạt xông thẳng vào
đội hình đang xuôi theo dòng nước.
GV hỏi: Bị tấn công bất ngờ và mãnh
liệt quân Xiêm ntn?
HS trả lời (GV kết hợp với việc chỉ
lược đồ):
- Bị tấn công bất ngờ và mãnh liệt,
chiến thuyền quân Xiêm bị đánh tan tác
hoặc bị đốt cháy. Binh lính Xiêm bị
tiêu diệt gần hết, chỉ còn vài nghìn tên
sống sót theo đường bộ chạy về nước.
Nguyễn Ánh thoát chết sang Xiêm lưu
vong.
GV yêu cầu một học sinh khá lên
tường thuật lại.
? Nêu kết quả trận Rạch Gầm – Xoài
mút?
? Hãy rút ra ý nghĩa chiến thắng trận
Rạch Gầm – Xoài Mút?
Gv bổ sung, kết luận

* Diễn biến:

* Kết quả: Trận Rạch Gầm – Xoài
mút thắng lợi vẻ vang
* Ý nghĩa:
- Là một trong những trận thủy chiến
lớn nhất và lừng lẫy nhất trong lịch sử
chống giặc ngoại xâm của dân tộc
- Đập tan âm mưu xâm lược của bọn

34

Giỏi
SL
8
2

%
22.2
5.9

Khá
SL
13
9

%
36.1
26.4

Trung
bình
SL
%
14 38.9
15 44.1

Yếu
SL
0

sử dụng và tuân theo trình tự khai thác nhất định, tránh thực hiện qua loa, làm mất
thời gian, giảm tác dụng của bản đồ, lược đồ.
2. Kiến nghị:
Từ việc khẳng định vai trò, tác dụng của việc sử dụng bản đồ, lược đồ trong
dạy học phần lịch sử Việt Nam lớp 7, tôi xin đề xuất một số ý kiến:
- Nhà trường nên mua bổ sung những bản đồ, lược đồ đã hư hỏng, hoặc bị mất
- Giáo viên khi lên lớp phải sử dụng bản đồ, lược đồ, nhất thiết không dạy chay.
- Trong khi sử dụng bản đồ phải tuân thủ các nguyên tắc.
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG
ĐƠN VỊ

Nga sơn, ngày 10 tháng 4 năm 2016
Tôi xin cam đoan đây là sáng kiến
kinh nghiệm của mình viết, không sao
chép nội dung của người khác.
Người thực hiện

Nguyễn Thị Phượng

14


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. SGK Lịch sử 7 – Phan Ngọc Liên – Chủ biên – NXB Giáo dục
2. SGV Lịch sử 7 – Phan Ngọc Liên – Chủ biên – NXB Giáo dục
3. Phương pháp dạy học lịch sử - Phan Ngọc Liên – Chủ biên
4. Luật Giáo dục Việt Nam
5. Tiến trình lịch sử Việt nam.
5. Các tài liệu tham khảo khác.