S¸ng kiÕn kinh nghiÖm m«n LÞch Sö
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do chọn đề tài
Những năm gần đây, công tác cải cách giáo dục nói chung, cũng như dạy
học lịch sử nói riêng đã đạt được một số kết quả nhất định. Điều quan trọng là
đã xác định đúng vị trí, vai trò của bộ môn lịch sử trong quá trình giáo dục thế
hệ trẻ, thể hiện qua sự thay đổi chương trình SGK của Bộ GD-ĐT đã có nhiều
thay đổi về nội dung chương trình, về số lượng câu hỏi và bài tập, bài thực hành,
sơ đồ, biểu đồ, bản đồ những thay đổi đó nhằm mục đích nâng cao chất lượng
giáo dục, nhằm góp phần làm cho học sinh hiểu sâu sắc quá khứ, phấn đấu cho
sự nghiệp phát triển chung của đất nước trong tương lai.
Tuy nhiên, bên cạnh những điều đã làm được vẫn còn một số giáo viên
chưa đáp ứng được yêu cầu của nhiệm vụ cải cách giáo dục là đạo tạo những
con người phát triển toàn diện. Qua tìm hiểu thực tế ở các trường phổ thông, có
nhiều nguyên nhân dẫn tới thực trạng này: Về kinh tế, quan niệm xã hội, điều
kiện học tập Song nguyên nhân cơ bản cần phải đề cập là điều kiện dạy học ở
trường phổ thông hiện nay, đặc biệt là ở các trường nông thôn, miền núi.
Làm thế nào để nâng cao chất lượng học và dạy môn lịch sử điều đó phần
lớn phụ thuộc vào giáo viên và mỗi giáo viên tâm huyết với nghề, đều luôn tìm
tòi sáng tạo để có những phương pháp hay nhất truyền thụ kiến thức cho học
sinh.
Để có một bày giảng lịch sử đầy đủ, giáo viên phải tìm hiểu và tham khảo,
chuẩn bị nhiều khâu như: đọc tài liệu, chuẩn bị đồ dùng trực quan trong đó
bản đồ lịch sử là một trong những khâu chuẩn bị thiết yếu . Chính vì vậy ở đề tài
này tôi muốn đề cập đến vấn đề “ Xây dựng và sử dụng bản đồ trong dạy học
lịch sử ở trường phổ thông ”.
2. Mục đích của đề tài
Trên cơ sở nhìn thẳng vào thực trạng dạy và học môn Lịch sử hiện nay,
chúng ta cần xác định rõ nguyên nhân, từ đó đưa ra những giải pháp cụ thể
nhằm đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng và hiệu quả bộ
môn.

hiện nay một phần nào đó khoa học lịch sử không được học sinh chú trọng và
say mê học, nên nếu giờ giảng tẻ nhạt sẽ làm cho học sinh mất hết hứng thú. Vì
vậy một vấn đề đặt ra là làm thế nào giảng dạy cho học sinh những kiến thức cơ
bản của lịch sử để học sinh không cảm thấy khó chịu mà càng say mê môn học
này.
Xuất phát từ mục đích đổi mới phương pháp dạy học, giúp học sinh tích
cực, tự giác, chủ động sáng tạo, rèn luyện thói quen tự học và hứng thú trong
học tập. Học là quá trình tìm tòi, khám phá, phát hiện, tự hình thành hiểu biết.
cách dạy quyết định cách học. người thầy định hướng, tư vấn tổ chức các hoạt
động cho học sinh, lấy học sinh làm trung tâm thay việc lấy dạy làm trung tâm.
2. Cơ sở thực tiễn của đề tài.
Thực tiễn của việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông cho thấy, mặc dù
chúng ta đó có nhiều cố gắng để nâng cao chất lượng nhưng nhìn chung vẫn
chưa đạt yêu cầu của cải cách giáo dục đặt ra. Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến

3
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm m«n LÞch Sö
tình trạng này trong đó có tình trạng thiếu các điều kiện vật chất cần thiết cho
việc dạy học lịch sử là nguyên nhân quan trọng.
Việc tăng cường cơ sở vật chất cho dạy học lịch sử như xây dựng các đồ
dùng trực quan (Trong đó bản đồ là dạng đồ dùng trực quan cần thiết) không
phải dễ dàng, do chúng ta còn nhiều khó khăn về kinh tế. Vì vậy ngoài sự hỗ trợ
của ngành giáo dục, của nhà trường thì giáo viên và học sinh phải lo trang bị để
tự dạy và học.
Bản đồ - phương tiện trực quan qui ước giữ vai trò quan trọng trong dạy
học lịch sử ở trường phổ thông. Chúng ta đều thấy rõ việc sử dụng bản đồ kết
hợp với các phương pháp dạy học khác là biện pháp quan trọng không chỉ gây
hứng thú học tập, phát huy trí thông minh sáng tạo và các năng lực thực hành
của học sinh mà còn là phương tiện quan trọng giúp các em có biểu tượng cụ thể
về những sự kiện của đời sống xã hội xảy ra.

với nội dung. Trên bản đồ giáo khoa lịch sử không nhất thiết phải thể hiện chi
tiết các ký hiệu màu sắc về điều kiện tự nhiên như bản đồ địa lý, nhưng tối thiểu
phải có được các ký hiệu về biên giới quốc gia, sự phân bố dân cư, các thành
phố, thủ đô, các vùng kinh tế, địa điểm xảy ra các biến cố quan trọng . Đối với
bản đồ lịch sử để dạy các bài khái quát về các quốc gia mà hoàn cảnh tự nhiên
ảnh hưởng nhiều tới sự phát triển của các quốc gia đó( như bài: Các quốc gia cổ
đại phương Tây: Hy Lạp - Rô Ma) thế nên thể hiện một số điều kiện tự nhiên
tiêu biểu như các hải cảng, vịnh, quần đảo, bờ biển, dãy núi lớn
Kích thước và tỷ lệ của bản đồ phải bảo đảm để học sinh trong lớp dễ
quan sát. Đối với các lớp học trung bình hiện nay thường dùng bản đồ khổ 0,8 m
x 1,2 m hoặc 1,2 m x 1,4 m. Các ký hiệu sử dụng vào việc thể hiện nội dung
phải rõ ràng bảo đảm để học sinh ngồi cuối lớp cũng quan sát được.
Về màu sắc, cần thể hiện đúng nguyên tắc sử dụng màu trên bản đồ nói
chung, không dùng màu sắc quá tương phản nhau trong toàn thể bản đồ: Màu
sắc phải đẹp, phải hài hoà, không lòe lẹt. Tuy nhiên để thể hiện các thái độ chính
trị khác nhau, trên bản đồ có thể sử dụng màu tự chọn (phải có chú thích), có thể
sử dùng màu đỏ trong “ Đường tiến công của ta”, màu đen trong “ Đường rút
lui, hành quân của địch ”, chữ viết trên bản đồ phải rõ ràng, đẹp, đúng quy định
để học sinh dễ quan sát.
Xây dựng một bản đồ lịch sử dùng để giảng dạy cần phải căn cứ vào yêu
cầu nội dung của chương trình. Cụ thể là, trước tiên phải chọn tỷ lệ để thể hiện
toàn bộ khung địa lý của bản đồ trên một khổ giấy bảo đảm tính trực quan sư
phạm. Sau đó tiến hành vẽ bản đồ sao cho chính xác về tỷ lệ, tiết kiệm được thời
gian. Khi đã có khung bản đồ, xác định các địa điểm xảy ra các sự kiện biến cố
lịch sử trên bản đồ đúng với các địa điểm trong nội dung lịch sử sẽ dạy. Trên các
địa điểm phải ghi tên địa danh xảy ra sự kiện, biến cố lịch sử. Công việc này đòi

5
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm m«n LÞch Sö
hỏi sự chính xác. Việc xác định các địa điểm thường gắn liền với các điều kiện

Cũng có thể dùng tranh ảnh lịch sử để minh hoạ.

6
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm m«n LÞch Sö
- Vẽ phóng thành bản đồ giáo khoa lịch sử: Khi vẽ cần tôn trọng nguyên
tắc của bản đồ giáo khoa, đảm bảo tính khoa học, tính sư phạm, giáo dục và
thẩm mỹ.
Trong quá trình xây dựng bản đồ lịch sử và quá trình thực tế giảng dạy,
chúng ta có thể xây dựng bản đồ ở 3 dạng đó là:
+ Xây dựng bản đồ lịch sử trên giấy (Bản đồ treo tường) ở dạng này
chúng ta phải thực hiện đầy đủ các khâu mà phần trình bày trên, tôi đã đề cập
đến và dạng này phải được chuẩn bị đầy đủ trước khi thực hiện giờ giảng.
+ Ở dạng thứ 2 là xây dựng bản đồ ngay trong giờ giảng bằng cách phác
thảo lên bảng, ở dạng này yêu cầu giáo viên phải có kinh nghiệm có khả năng
vừa phác thảo vừa giảng. Theo tôi được biết ở dạng này gây nhiều hứng thú học
tập cho học sinh hơn.
+ Xây dựng bản đồ lịch sử trên máy tính (thường lấy từ các băng, đĩa,
hoặc trên mạng)
Việc xây dựng bản đồ lịch sử rất khó, đòi hỏi sự cố gắng của mỗi giáo
viên lịch sử (Tất nhiên những bản đồ có tính chất nghiên cứu khoa học cao phải
trông chờ nhà nước xuất bản) xong để phục vụ kịp thời giảng dạy giáo viên có
thể tự tạo, xây dựng một số bản đồ dựa trên các tài liệu về bản đồ lịch sử, sách
giáo khoa lịch sử và các sách báo lịch sử khác.
b. Việc sử dụng bản đồ.
Khi đã xây dựng được bản đồ lịch sử, thì việc sử dụng bản đồ đó như thế
nào trong dạy học lịch sử là một yếu tố hết sức quan trọng để nâng cao hiệu quả
dạy học.
Trong thực tế giảng dạy ở trường phổ thông, giáo viên chưa khai thác triệt
để cách thức sử dụng bản đồ và phương pháp sử dụng bản đồ sao cho hiệu quả.
Chính vì vậy trong đề tài này tôi muốn trình bày một số kinh nghiệm nhỏ về

+ Sử dụng bản đồ trong dạy bài mới : Trong quá trình dạy bài lịch sử thì
việc sử dụng bản đồ là rất quan trọng và cần thiết, tạo sự hứng thú học tập của
học sinh, thu hút sự say mê, tìmm tòi, khám phá của các em trong học lịch sử.
+ Sử dụng bản đồ trong củng cố kiến thức đã học : Có thể sử dụng bản đồ
để củng cố kiến thức sau khi học xong bài, học xong chương, điều đó giúp học
sinh dễ nhớ và khắc sâu hơn, đồng thời giúp các em có khả năng phân tích tư
duy cao hơn.
+ Sử dụng bản đồ để kiểm tra, đánh giá học sinh, như kiểm tra bài cũ
thông qua việc sử dụng bản đồ; yêu cầu học sinh tường thuật chiến dịch Việt
Bắc-Thu Đông năm 1947, Biên giới Thu Đông năm 1950 hay chiến dịc Huế -Đà
Nẵng, chiến dịch Hồ Cối Minh vv
+ Sử dụng bản đồ nhằm rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh như kỹ
năng vẽ bản đồ, sơ đồ, kỹ năng sử dụng bản đồ .

8
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm m«n LÞch Sö
Bản đồ giúp học sinh ghi nhớ và hiểu sâu những kiến thức cơ bản, vì vậy
việc sử dụng bản đồ là cần thiết trong quá trình dạy học lịch sử mà mỗi giáo
viên tâm huyết với nghề đều quan tâm.
4. Kiểm nghiệm đề tài
Đề tài được thực hiện qua bài " CUỘC KHÁNG CHIẾN TOÀN QUỐC
CHỐNG THỰC DÂN PHÁP KẾT THÚC" (1953-1954)
Ở bài này tất cả các phần dạy đều được giáo viên sử dụng triệt để lợi thế
của bản đồ, ví dụ: Bản đồ các nước Đông Dương; Bản đồ hành chính Việt Nam;
Lược đồ hình thái chiến trường Đông Dương; Lược đồ diễn biến chiến dịch
Điện Biên Phủ.
Ngoài ra giáo viên yêu cầu học sinh sưu tầm tranh ảnh về Nava, về Đại
tướng Võ Nguyên Giáp, về Chiến dịch Điện Biên Phủ
Trong quá trình giảng dạy bài này, chúng ta dùng bản đồ cụ thể cho các
mục như sau:

vị trí Điện Biên Phủ và phân tích cho học sinh rõ vị trí này bước đầu không nằm
trong kế hoạch Nava.
Việc sử dụng bản đồ ở mục này kết hợp cùng các phương pháp dạy học
khác như phân tích, đánh giá, tường thuật tạo cho học sinh ghi nhớ và khắc sâu
hơn về mục đích và nội dung kế hoạch Nava đồng thời cũng tạo nên sự say mê
học Sử cho học sinh.
Mục II: CUỘC TIẾN CÔNG CHIẾN LƯỢC ĐÔNG - XUÂN 1953-1954
VÀ CHIẾN DỊCH ĐIỆN BIÊN PHỦ NĂM 1954
Phần1: Cuộc tiến công chiến lược Đông - Xuân 1953-1954
Ở phần này trước tiên giáo viên giảng và phân tích chủ trương chiến lược
của ta trong Đông- Xuân 1953-1954 là: "Tập trung lực lượng mở những cuộc
tiến công vào những hướng quan trọng về chiến lược mà địch tương đối yếu,
nhằm tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, giải phóng đất đai, đồng thời buộc
chúng phải bị độngphân tán lực lượng đối phó với ta trên những địa bàn xung
yếu mà chúng không thể bỏ, do phải phân tán lực lượng mà tạo cho ta những
điều kiện thuận lợi mới để tiêu diệt thêm từng bộ phận sinh lực của chúng".
Sau khi phân tích chủ trương chiến lược của ta, giáo viên dùng bản đồ để
giảng, tường thuật về các hướng tiến công của quân ta, buộc địch phải phân tán
thành 5 nơi tập trung quân: Đồng bằng Bắc Bộ, Điện Biên Phủ, Trung Lào, Hạ
Lào, Tây Nguyên.
Với việc sử dụng Bản đồ Chiến cuộc Đông- Xuân 1953-1954, giáo viên
đã giúp học sinh thấy rõ các vị trí chiến lược quan trọng mà quân ta đã tấn công,
đồng thời thấy được sự chỉ đạo chiến lược tài tình của Bộ chính trị, nhờ đó quân
ta luôn giữ được thế chủ động trên chiến trường, đồng thời làm cho kế hoạch tập
trung quân của Pháp bước đầu bị thất bại. Đứng trước tình hình đó, địch tăng
cường lực lượng cho Điện Biên Phủ, biến Điện Biên Phủ thành điểm bổ sung và
trở thành trung tâm của kế hoạch Nava.

11
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm m«n LÞch Sö

dung của Hiệp định Giơvevơ, cùng với việc trình bày các nội dung chính của
Hiệp định Giơnevơ, giáo viên kết hợp dùng bản đồ hành chính để phân tích về
nội dung: " Ở Việt Nam, quân đội nhân dân Việt Nam và quân đội viễn chinh
Pháp tập kết ở hai miền Bắc -Nam, lấy vĩ tuyến 17 dọc sông Bến Hải - Quảng
Trị làm giới tuyến quân sự tạm thời cùng với một khu phi quân sự ở hai bên giới
tuyến " giúp học sinh có cách nhìn khoa học về việc phân chia giới tuyến quân
sự tạm thời ở hai miền Bắc- Nam.

14
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm m«n LÞch Sö
(BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH VI ỆT NAM)

15
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm m«n LÞch Sö
Nhìn chung, ở bài này có 4 mục thì giáo viên đã sử bản đồ để thực hiện 3
mục và đã khai thác triệt để lợi thế của bản đồ để có một bài giảng hiệu quả,
giúp học sinh nắm vững, sâu sắc các sự kiện lịch sử
5. Kết quả kiểm chứng đề tài
Qua việc giảng dạy bằng phương pháp sử dụng bản đồ ở bài “Cuộc
kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc ” tôi thu được kết quả
đối chứng như sau :
Lớp
Số
HS
Loại giỏi Loại khá Loại TB Loại yếu
Lớp không
thực nghiệm
( 12 D )
45 0
17 HS

Xây dựng và sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử là phương pháp quan
trọng và cần thiết. Chúng ta hiểu rằng, một trong những biện pháp cụ thể hoá
kiến thức lịch sử ở trường phổ thông là cung cấp cho học sinh hiểu biết về lịch
sử - địa lý, biết sử dụng bản đồ . Bản đồ lịch sử phải được coi là nguồn thông tin
quan trọng, góp phần tạo biểu tượng lịch sử cụ thể . Kênh thông tin đó có tác
dụng về mặt giáo dưỡng và giáo dục đối với nhận thức của học sinh như : Xác
định không gian, thời gian, sự kiện, miêu tả diễn biến, gây cảm xúc mạnh mẽ
Việc truyền thụ kiến thức qua bản đồ trong giờ học lịch sử sẽ khắc phục được
việc hiểu biết chung chung hời hợt của học sinh. Việc sử dụng rộng rải và phổ
biến bản đồ lịch sử cũng giúp cho học sinh và giáo viên đạt được những yêu cầu
cụ thể về phát triển năng lực tư duy, mở rộng tầm hiểu biết, vận dụng kiến thức
đã học vào thực tiễn và đặc biệt là rèn luyện kỹ năng cụ thể để sử dụng bản đồ
trong học lịch sử như : Đọc, vẽ, bài tập, thực hành
Đề tài “ Xây dựng và sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử ở trường
phổ thông” đã thực nghiệm qua quá trình giảng dạy, tuy nhiên do thời gian thực
hiện có hạn, chắc chắn đề tài còn có những điểm khiếm khuyết, cho nên tôi rất
mong được sự góp ý của đồng nghiệp, độc giả để giúp tôi có được đề tài hoàn
chỉnh hơn, tốt hơn ./.
XÁC NHẬN Thanh Hóa, ngày 08 tháng 5 năm 2013
CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ Tôi xin cam đoan đây là SKKN
của mình viết, không sao chép nội
dung của người khác.
Hoàng Thị Hải 17
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm m«n LÞch Sö
MỤC LỤC
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lí do chọn đề tài.