VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM THỊ GẤM

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN NGUYỄN VĂN THỌ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 8220121
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS LƯU KHÁNH THƠ

HÀ NỘI, 2018


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi.
Các thông tin, số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực.
Tác giả

Phạm Thị Gấm


LỜI CẢM ƠN
Em xin chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới PGS.TS Lưu Khánh
Thơ, người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình thực hiện đề tài.
Em xin gửi lời cảm ơn tới nhà văn Nguyễn Văn Thọ, người đã nhiệt
tình giúp đỡ em khi thực hiện đề tài.

KẾT LUẬN .................................................................................................... 77
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 80


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Văn học Việt Nam từ sau 1975 đến nay có nhiều sự cách tân, đổi mới
mạnh mẽ trên tất cả các phương diện từ nội dung đến hình thức nghệ thuật. Sự
chuyển mình mạnh mẽ ấy được thể hiện phong phú ở tất cả các thể loại của
văn học từ thơ, văn xuôi đến kịch. Và thể loại được cách tân, đổi mới mạnh
mẽ nhất phải kể đến là văn xuôi trên cả hai phương diện nội dung và nghệ
thuật. Cho đến nay văn xuôi Việt Nam sau 1975 vẫn là những dòng chảy
phong phú, phức tạp, chưa ổn định, còn cần được tranh luận, xem xét, nghiên
cứu sâu hơn nữa. Song không ai có thể phủ nhận được sự đổi mới của nó
khiến cho văn học nước nhà ngày càng phong phú. Nó mở ra nhiều phương
diện, đáp ứng niềm khao khát sáng tạo không ngừng của nhà văn và thị hiếu
đa dạng của bạn đọc thời hậu chiến.
Truyện ngắn sau 1975 đã trở thành thể loại được cách tân hàng đầu
được cả người sáng tác và người đọc ưa chuộng. Nhiều nhà nghiên cứu cho
rằng văn học sau 1975 bội thu về truyện ngắn. Có rất nhiều truyện ngắn hay,
đặc sắc, đa dạng làm nên tên tuổi của các nhà văn: Nguyễn Minh Châu,
Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Thiều, Chu Lai, Võ Thị Hảo, Phạm Thị
Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Bản, Phạm Hoa, Phan Thị Vàng Anh,
Lưu Sơn Minh, Sương Nguyệt Minh, Bão Vũ, Phạm Duy Nghĩa, Nguyễn Văn
Thọ... Có thể nói chưa bao giờ thể loại truyện ngắn lại phát triển phong phú
về số lượng và chất lượng đem đến những cách tân mới mẻ về nội dung tư
tưởng và nghệ thuật như ở thời kì này.
Nhà văn Nguyễn Văn Thọ sinh năm 1948 tại Thái Bình trong một gia
đình cha là họa sĩ Nguyễn Văn Thiệu tốt nghiệp trường Cao đẳng mỹ thuật
Đông Dương khóa 1932- 1938. Nguyễn Văn Thọ có 11 năm trong quân ngũ,

Trong bài Ám ảnh vàng xưa của Nguyễn Văn Thọ, nhà báo Nguyên Trường
bày tỏ "Với riêng tôi, đã lâu rồi mới được đọc một truyện ngắn giản dị mà ám ảnh

2


đến thế" [57]. Nguyên Trường khẳng định những năm tháng đi lính và khoảng
thời gian sinh sống ở nước ngoài là nguồn cảm hứng để Nguyễn Văn Thọ sáng
tác. Truyện ngắn Vàng xưa của Nguyễn Văn Thọ "sắc lạnh nhưng đầy tính nhân
văn" [57]. Bên cạnh những truyện Cõi ảo, Một người Đức, Trong bão tuyết, ngòi
bút của Nguyễn Văn Thọ không rơi vào tự nhiên chủ nghĩa hay bi quan, những
trang viết của ông tái hiện một cách chân thực cuộc sống mưu sinh của người Việt
tại Đức dù vất vả, bon chen, toan tính nhưng vẫn ánh lên những phẩm chất tốt đẹp
của người Việt Nam.
Bài Nguyễn Văn Thọ với truyện ngắn Gửi ông đại tá chờ thư đăng trên
vannghequandoi.com.vn. Nhà văn giãi bày cuộc sống của gia đình mình ở Đức.
Khi con gái 6 tuổi ông đưa con về Việt Nam bởi không muốn đánh mất bản sắc
dân tộc, các giá trị văn hóa gốc. Trong truyện ngắn này ông thoát khỏi lối sử dụng
ngôn ngữ gai góc, tình huống quyết liệt vì vấn đề của câu chuyện là vấn đề tình
cảm nên cần có tiếng nói riêng rung động từ tâm hồn. "Vì thế ngôn ngữ được sử
dụng trong truyện là ngôn ngữ trong sáng, giản dị, nhẹ nhàng, chi tiết nhuần nhị,
đời thường, nhân vật thơ ngây, trong sáng" [54]. Trong lời đề tựa tập truyện
Hương Mĩ nhân, Nguyễn Văn Thọ đã trích nhận định của nguyên trưởng ban báo
Văn nghệ trẻ Đỗ Bạch Mai "Cõi ảo hay Gửi ông đại tá chờ thư tựa như bài thơ
bằng văn xuôi" [64]. Còn nhà văn Tô Hoài thì đánh giá: "Nếu vàng xưa với áng
văn khá đẹp cho thấy khả năng chơi bố cục, chơi cấu trúc khá điêu luyện của tác
giả, chính kĩ nghệ ấy đã tạo nên sự hấp dẫn của thiên truyện, thì Mùi thuốc súng
lại thô mộc, chân thành. Truyện hấp dẫn bởi tính hiện thực nghiệt ngã nhưng lại
rất nhân bản" [64].
Trong bài Nỗi buồn của một nhà văn xa xứ của Phi Hà đăng trên

ảnh và ngôn ngữ văn học, thể hiện sự giao lưu, tận dụng thế mạnh của các loại
hình nghệ thuật. Thứ ba là tiểu thuyết được dàn dựng với diễn biến nhanh, nhiều
kịch tính, có đoạn kết nối, đan xen như phóng sự về đời sống thực tại làm nên chất

4


hiện thực đậm nét. Bên cạnh đó tiểu thuyết còn thành công ở việc xây dựng tâm lí
nhân vật, tình huống truyện, cách đặt tên nhân vật...
Qua xem xét những bài nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy các tác giả
đã bước đầu tiếp cận và tìm hiểu truyện ngắn của Nguyễn Văn Thọ ở nội
dung sáng tác, mục đích sáng tác, quan niệm sáng tác. Trong đó cũng có
những ý kiến đề cập đến một số yếu tố thuộc phương diện nghệ thuật như
ngôn ngữ, giọng điệu, tình huống, bố cục. Lại có những bài viết khẳng định
tài năng, sức sáng tạo, sự đóng góp của Nguyễn Văn Thọ trong nền văn học
đương đại. Tuy nhiên chúng tôi nhận thấy chưa có bài viết nào tập trung
nghiên cứu một cách có hệ thống về đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ.
Vì vậy trên cơ sở tiếp thu và học tập kết quả nghiên cứu của các tác giả đi
trước, chúng tôi lựa chọn đề tài Đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ này
với mục đích tìm hiểu, bổ sung thêm những vấn đề còn bỏ ngỏ trên cơ sở tiếp
cận tác phẩm từ đặc trưng thể loại.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
* Mục đích:
Thứ nhất, nghiên cứu đề tài này người viết hướng tới khẳng định những
đóng góp của Nguyễn Văn Thọ đối với văn học hiện đại. Đặc biệt khẳng định
sự mới lạ từ nội dung đến nghệ thuật trong truyện ngắn của ông.
Thứ hai, việc nghiên cứu đề tài còn giúp cho người thực hiện vun bồi
kiến thức để làm hành trang cho việc học tập, nghiên cứu và giảng dạy sau
này.
Ngoài ra còn giúp người viết có cái nhìn sâu sắc, hiểu thấu đáo hơn về nhà

1975.
5.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp
Luận văn kết hợp phân tích và tổng hợp truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ
dưới các góc nhìn về quan niệm, tư tưởng, thế giới nhân vật, không gian, thời

6


gian, điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ, giọng điệu để vừa hệ thống, tổng hợp kết
quả, vừa minh chứng cho các luận điểm của luận văn.
5.3 Phương pháp so sánh
Luận văn không chỉ nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ mà còn so
sánh, với truyện ngắn của tác giả cùng thời khác để thấy sự khác biệt và đặc
trưng trong sáng tác của Nguyễn Văn Thọ.
5.4 Phương pháp phân loại
Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi phân loại truyện ngắn Nguyễn
Văn Thọ theo nhiều tiêu chí khác nhau để làm nổi bật các kiểu dạng nhân vật
và một số phương thức nghệ thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Văn
Thọ.
5.5 Phương pháp tiếp cận tác phẩm từ đặc trưng thể loại truyện
ngắn
Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi căn cứ vào đặc trưng thể loại
truyện ngắn như: đề tài, nhân vật, tình huống, ngôn ngữ, giọng điệu... để
tìm hiểu
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
Với đề tài Đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ, luận văn làm nổi bật
những nét đặc sắc trong truyện ngắn của Nguyễn Văn Thọ trong cái nhìn hệ
thống. Về mặt lí thuyết, luận văn sẽ khẳng định thêm sự đúng đắn tin cậy của
con đường nghiên cứu văn học hiện nay từ góc độ thi pháp học. Từ đó chúng
tôi muốn tìm hiểu những đóng góp mới của Nguyễn Văn Thọ trong bức tranh