VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM THỊ HÀ

THUẬT NGỮ BỆNH TIM MẠCH TRONG TIẾNG VIỆT

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

HÀ NỘI - 2018


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM THỊ HÀ

THUẬT NGỮ BỆNH TIM MẠCH TRONG TIẾNG VIỆT

Ngành: Ngôn ngữ học
Mã số: 8 22 90 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS HÀ QUANG NĂNG

HÀ NỘI - 2018


3.1. Con đường hình thành thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt .............. 56
3.2. Các đơn vị định danh trong thuật ngữ bệnh tim mạch ............................. 63
3.3. Các mô hình định danh thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt............... 64
3.4. Nhận xét về đặc điểm định danh của thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng
Việt .................................................................................................................. 72
Tiểu kết chương 3............................................................................................ 73
KẾT LUẬN .................................................................................................... 75
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 78
PHỤ LỤC THUẬT NGỮ BỆNH TIM MẠCH ............................................ 1


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1: Tổng hợp quan hệ ngữ pháp và đặc điểm từ loại của ....................... 36
thuật ngữ bệnh tim mạch ................................................................................. 36
Bảng 2: Đặc điểm từ loại của thuật ngữ một ngữ tố....................................... 37
Bảng 3: Nguồn gốc của các thuật ngữ một ngữ tố ......................................... 38
Bảng 4 : Đặc điểm từ loại của các thuật ngữ hai ngữ tố................................. 38
Bảng 5: Các mô hình cấu tạo của thuật ngữ hai ngữ tố là từ.......................... 41
Bảng 6: Các mô hình cấu tạo của thuật ngữ hai ngữ tố là cụm từ (ngữ) ........ 43
Bảng 7: Nguồn gốc của các thuật ngữ hai ngữ tố........................................... 44
Bảng 8: Đặc điểm từ loại của thuật ngữ ba ngữ tố ......................................... 45
Bảng 9 : Các mô hình cấu tạo của thuật ngữ ba ngữ tố .................................. 47
Bảng 10: Nguồn gốc của các thuật ngữ ba ngữ tố .......................................... 48
Bảng 11 : Đặc điểm từ loại của thuật ngữ bốn ngữ tố .................................... 49
Bảng 12: Các mô hình cấu tạo của thuật ngữ bốn ngữ tố............................... 52
Bảng 13: Nguồn gốc của các thuật ngữ bốn ngữ tố........................................ 53
Bảng 14: Tổng hợp tỉ lệ số lượng các ngữ tố cấu tạo nên thuật ngữ bệnh tim
mạch ................................................................................................................ 54
Bảng 3.1. Đặc điểm định danh thuật ngữ chỉ bộ phận sử dụng trong ngành
bệnh tim mạch ................................................................................................. 67

khăn. Trong khi đó Bệnh về tim mạch hiện nay đang ngày càng nhiều, nhu

1


cầu nghiên cứu và chữa bệnh ngày càng cao.
Nhận thức được vai trò của thuật ngữ bệnh tim mạch trong việc giảng
dạy, học tập, khám chữa bệnh cũng như tạo điều kiện cho các nhà chuyên
môn trong công tác nghiên cứu học tập, chúng tôi lựa chọn đề tài “Thuật ngữ
bệnh tim mạch trong tiếng Việt”. Có thể nói đây là một đề tài mới mà từ trước
đến nay chưa có một tác giả nào nghiên cứu.
2. Lịch sử vấn đề
Bắt đầu từ năm 1780 và kéo dài đến cuối thập niên 20 thế kỷ XX, các
nghiên cứu về thuật ngữ bắt đầu manh nha với điểm chung cùng có nội dung
tạo lập, xây dựng và sơ khai xác định các nguyên tắc cho một số hệ thuật ngữ
đặc biệt. Trong đó có các tác giả đi đầu trong công tác nghiên cứu thuật ngữ
như CarlvonLinné (1736); Beckmann (1780); A.L. Lavoisier, G.de Morveau,
M.Berthellot và A.F.de Fourcoy (1789) và William Wehwell (1840).
Từ những năm 1930 đến những năm 1960, đó là sự ra đời các lý thuyết
và hoạt động thực tiễn về thuật ngữ học, việc nghiên cứu thuật ngữ thực sự
diễn ra một cách đồng thời nhưng độc lập bởi các học giả Liên Xô cũ, Cộng
hòa Séc và Áo.
Những năm đầu thế kỷ 20, thuật ngữ khoa học tiếng Việt ở Việt Nam
chỉ mới hình thành. Mặc dù việc nghiên cứu thuật ngữ cũng được bắt đầu
ngay sau đó nhưng phải từ những năm 30 trở đi thì vẫn đề này mới được chú
ý khi một loạt các học giả thảo luận sôi nổi về thuật ngữ này và đã được đăng
trên Khoa học tạp chí và Khoa học. Hoàng Xuân Hãn, được đánh giá là người
tiên phong xem xét vấn đề xây dựng thuật ngữ một cách có hệ thống. Ông
cũng là người đầu tiên tổng kết ba phương thức xây dựng thuật ngữ dựa vào
(từ thông thường, mượn tiếng Hán và phiên âm từ các tiếng Ấn – Âu) và đề ra

Nguyễn Thạc Cát, Võ Xuân Trang...). Đặc biệt, với việc thành lập hội đồng
Chuẩn hóa Chính tả và Hội đồng chuẩn hóa thuật ngữ (1984) đã giúp cho việc
phiên chuyển thuật ngữ có đường hướng thống nhất hơn, cụ thể là “chọn biện

3


pháp phiên chuyển theo chữ là chính”. Trong giai đoạn này đã có sự xuất hiện
mạnh mẽ của các thuật ngữ nước ngoài nên cách xử lý thuật ngữ nước ngoài
nói chung vẫn chưa được nhất quán.
Bước sang thế kỉ thứ XXI, trong xu thế phát triển mạnh mẽ của khoa
học kĩ thuật và công nghệ, vấn đề thuật ngữ lại bắt đầu được chú ý nghiên
cứu. Ngoài hàng loạt các luận văn, luận án tiến sĩ đã được bảo vệ thành công,
công tác nghiên cứu thuật ngữ về phương diện lí thuyết cũng được quan tâm.
Ngày 30 tháng 12 năm 2008, tại trụ sở của Viện nghiên cứu và phát triển
ngôn ngữ văn hóa ở Hà Nội, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam đã tổ chức hội thảo
tư vấn “Thuật ngữ tiếng Việt trong đổi mới và hội nhập”. Tới dự hội thảo đã
có hơn ba chục các nhà khoa học và giảng viên đại học từ các hội thuộc liên
hiệp các hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam, có hơn 11 báo cáo khoa học,
tham luận được trình bày trong hội thảo. Nội dung hội thảo tập trung vào 3
vấn đề:
a. Vấn đề thống nhất, hoàn chỉnh và chuẩn hóa thuật ngữ.
b. Vấn đề đặc điểm thuật ngữ và tiêu chuẩn xác định thuật ngữ.
c. Vấn đề sử dụng thuật ngữ, giải thích thuật ngữ trong sách giáo khoa và
trong văn bản quản lí nhà nước.
Công trình “Sự phát triển của từ vựng nửa sau thế kỉ XX” của tác giả Hà
Quang Năng (2009) đã dành một chương nghiên cứu về thuật ngữ tiếng Việt,
chỉ rõ những chặng đường phát triển của tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt,
nêu rõ những con đường hình thành thuật ngữ tiếng Việt cũng như những giải
pháp cụ thể trong việc tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài vào tiếng Việt.

4. Đánh giá cống hiến công trình, nghiên cứu, biên soạn thuật ngữ đầu
tiên ở Việt Nam – Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn.
5. Khảo sát, miêu tả, nhận xét cấu trúc vĩ mô và cấu trúc vi mô của một số
cuốn từ điển thuật ngữ cụ thể.
Đề tài "Nghiên cứu hệ thuật ngữ tiếng Việt hiện đại nhằm góp phần xây

5


dựng nền văn hóa tri thức Việ Nam" mã số VII2.9-2011.07, thời gian thực
hiện: từ tháng 5- 2012 đến thánh 5 -2014 (gia hạn đến hết tháng 6 - 2015)
do Quang Thiêm làm chủ nhiệm đề tài (Quỹ Phát triển Khoa học & Công
nghệ Quốc gia). Đề tài đã nghiên cứu điều tra tổng hợp đánh giá, miêu tả
sự hình thành và phát triển hệ thuật ngữ tiếng Việt quốc ngữ Latinh hóa
theo định hướng văn hóa từ 1907 đến 2005. Kết quả nghiên cứu cho thấy
sự phát triển của tiếng Việt, đặc biệt là bình diện nghĩa, cấp độ từ vựng ngữ nghĩa mà cụ thể là hệ thuật ngữ tiếng Việt hiện đại. Sản phẩm chính
của đề tài là chuyên khảo "Sự phát triển hệ thuật ngữ tiếng Việt theo định
hướng văn hóa (từ 1907 - 2005)" gồm 3 chương:
- Chương 1: Thuật ngữ tiếng Việt thời kì hình thành
- Chương 2: Thuật ngữ tiếng Việt thời kì 1945 - 1975
- Chương 3: Thuật ngữ tiếng Việt thời kì 1975 - 2005
Ngoài chuyên khảo, kết quả nghiên cứu của đề tài còn được thể hiện ở
một loạt bài báo nghiên cứu các vấn đề cụ thể của thuật ngữ đã được công
bố trên các tạp chí chuyên ngành. Cụ thể là:
- Lê Quang Thiêm, Đặc trưng nghĩa của thuật ngữ (Tạp chí Từ điển
học và Bách khoa thư, số 1, 1 - 2015, tr. 4 - 7);
- Lê Quang Thiêm, Về các cấp hệ phân tích nghĩa từ vựng (bao hàm
tầng nghĩa trí tuệ - nghĩa của thuật ngữ) (Tạp chí Ngôn ngữ & đời sống,
số 2 - 2014, tr.1 - 9);
- Lê Quang Thiêm, Khắc phục tình trạng đa nghĩa của thuật ngữ trong

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, luận văn của chúng tôi sẽ hướng tới giải
quyết các nhiệm vụ sau:
- Tìm hiểu các vấn đề về lí luận liên quan đến đề tài;
- Tập hợp hệ thống các thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt;
- Khảo sát về đặc điểm cấu tạo của hệ thuật ngữ bệnh tim mạch;

7


- Khảo sát về đặc điểm định danh của hệ thuật ngữ bệnh tim mạch.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hệ thuật ngữ bệnh tim mạch
trong tiếng Việt.
4.2 . Phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu các đặc điểm cấu tạo và đặc điểm định
danh của thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt.
5. Tƣ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Tư liệu nghiên cứu
Số lượng thuật ngữ bệnh học được sử dụng để làm tư liệu nghiên cứu là
638 thuật ngữ. Các thuật ngữ này được thu thập từ các cuốn:
1. GS. TS. Nguyễn Huy Dung (2011), Bệnh mạch vành, Nxb Y học.
2. GS. Vũ Đình Hải (chủ biên) (2005), Đau thắt ngực và nhồi máu cơ
tim, Nxb Y học.
3. PGS. TS. Đoàn Hữu Nghị (2012), Cập nhật các bệnh thường gặp
trong lâm sang bệnh viện, Nxb Y học.
4. PGS. TS. BS. Nguyễn Quang Tuấn (2015), Chuẩn đoán và điều trị
suy tim, Nxb Y học.
5. PGS. TS. BS. Nguyễn Quang Tuấn (2015), Chuẩn đoán và điều trị