VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN THỊ TIẾT THANH THẢO

QUAN ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO VỀ ẨM THỰC CHAY
(NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP TẠI THÀNH PHỐ
HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY)

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÔN GIÁO HỌC

HÀ NỘI - 2018


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN THỊ TIẾT THANH THẢO

QUAN ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO VỀ ẨM THỰC CHAY
(NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP TẠI THÀNH PHỐ
HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY)

Ngành : TÔN GIÁO HỌC
Mã số: 8.22.90.09

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÔN GIÁO HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TP. Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2018
Học viên

Trần Thị Tiết Thanh Thảo


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ẨM THỰC CHAY PHẬT GIÁO
1.1. Các kinh điển Phật giáo thể hiện quan điểm liên quan đến

Trang
1
13
13

ăn chay
1.2. Khái lược các khái niệm

15

1.3. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

22

1.4. Các lý thuyết nghiên cứu

22

Chƣơng 2: QUAN ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO VỀ ẨM THỰC CHAY

65

KẾT LUẬN
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

72


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

STT

VIẾT TẮT

NỘI DUNG CHỮ VIẾT TẮT

1

GHPGVN

Giáo hội Phật giáo Việt Nam

2

VNCPHVN

3

Tp. HCM

chức Y tế Quốc tế Liên Hiệp quốc, Bộ Y tế Hoa Kỳ, Bộ Y tế Anh Quốc, Viện
Tim mạch Quốc gia Hoa Kỳ, Viện Ung thư Quốc gia Mỹ và những công trình
nghiên cứu khoa học vì sức khỏe cộng đồng.
Thế giới càng hiện đại, con người càng văn minh thì càng dễ rơi vào
khủng hoảng. Nguyên nhân chính là do con người hưởng thụ vật chất quá
nhiều dẫn đến mất cân bằng giữa môi trường tự nhiên và môi trường xã
hội. Để tổng hòa mối quan hệ đó, con người cần nhất là phải hướng đến
một đời sống tâm linh lành mạnh, nhất là ăn chay - một triết lý sống từ các
tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng, để có được một môi trường thiên
nhiên tinh khiết.
Phật giáo với tư tưởng Từ bi làm nền tảng, thì ăn chay là việc tất yếu.
Bởi vì ngoài việc duy trì thân thể khỏe mạnh trường thọ và cân bằng môi
trường sinh thái, thì ăn chay theo quan điểm Phật giáo nhất là Phật giáo
Bắc Tông là để tránh khỏi nghiệp sát sanh và nhân quả oán thù do nghiệp
sát mang lại.

1


Đối với hàng Tăng sĩ xuất gia hay Phật tử tại gia trong Phật giáo đều
phải giữ gìn giới cấm không sát sinh theo lời Phật dạy. Sự tu tập trải rộng
lòng Từ được biểu hiện cụ thể qua thực hành trường chay sẽ làm cho bản thân
sớm đạt được mục đích là giác ngộ giải thoát. Đồng thời từ đó cũng cảm hóa
được tha nhân trở về với tánh thiện của chính mình, trở nên người hơn trong
việc đối nhân xử thế, tránh đi những xung đột chiến tranh không đáng có từ
lòng sân hận tham cầu. Là một tu sĩ Phật giáo, tôi chọn đề tài này với mục
đích góp phần làm rõ hơn lợi ích của việc ăn chay cũng như ý nghĩa cao đẹp
từ ẩm thực chay mang lại trên tinh thần Phật giáo.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
2.1. Các công trình nghiên cứu về ẩm thực chay

4. Ăn chay đảm bảo cho dinh dưỡng - có lợi cho sức khỏe (2009) của
tác giả Ngọc Hà là một tác phẩm hữu ích cho việc lựa chọn và quyết định cho
mình một phương pháp ăn chay khoa học, hợp lý và có lợi cho sức khỏe. Tác
phẩm này đã giới thiệu cụ thể các món ăn chay bổ dưỡng, cũng như giải thích
ý nghĩa, mục đích và lượng dinh dưỡng có trong thực phẩm chay.
5. Nguyễn Thọ Nhân trong tác phẩm Ăn chay chống lại biến đổi khí
hậu (2009) đã trình bày cụ thể về giá trị đóng góp của việc ăn chay chống lại
biến đổi khí hậu toàn cầu, giải quyết nạn đói, đa dạng sinh thái trên toàn thế
giới, trong đó có môi trường thiên nhiên ở Việt Nam.
6. Trong cuốn Ăn chay chữa bệnh kéo dài tuổi xuân, (Nxb. Văn hóa Sài
Gòn, 2010) tác giả Đinh Công Bảy cho rằng một chế độ ăn chay thích hợp sẽ
đem lại nhiều lợi ích cho con người như sức khỏe tốt, thân thể tráng kiện, tuổi
thọ kéo dài, tinh thần thư thái. Từ những giá trị thiết thực đó đã giúp cho
người viết hiểu sâu hơn về giá trị dinh dưỡng cũng như cách phòng bệnh và
chữa bệnh từ các loại rau củ quả từ thiên nhiên đem lại.
7. Janet Barkas, Tâm thức ăn chay (2011), Bùi Thanh Châu dịch: Tác
giả trình bày về lịch sử chọn lọc của con người đối với chế độ ăn uống, đặc

3


biệt xem thuyết ăn chay như một triết học riêng biệt, được chủ trương bởi
những nhóm khác biệt nhau. Quyển sách này đã khảo sát lịch sử rộng lớn của
việc ăn chay và những tranh luận về chế độ dinh dưỡng trong thực phẩm.
8. Các món ăn chay trị bệnh (Nxb. Đà Nẵng, 2012): Tác giả Phan Văn
Chiêu và Thiếu Hải đưa ra những lời khuyên bổ ích về tác dụng ăn chay đối
với sức khỏe, trí tuệ, phòng chống bệnh tật và kéo dài tuổi xuân. Từ tập sách
này người viết có thể tham khảo cách sử dụng thức ăn chay cho đúng cách.
9. Tác giả Đỗ Kim Trung trong cuốn Món chay gia đình (Nxb. Thời
đại, 2013) đã nghiên cứu và chỉ ra khuynh hướng ẩm thực chay hiện nay có

sự ngon miệng, bổ dưỡng mà còn vì ăn chay giúp cho tâm hồn thanh tịnh, an
lành hơn. Bên cạnh đó, ăn chay còn giúp giữ gìn sức khỏe, phòng tránh bệnh
tật, làm cho con người trở nên đẹp hơn cả thể chất lẫn tâm hồn.” Sách này
người viết có thể tham khảo về sự khác nhau giữa món chay tiệc ở không gian
nhà hàng và món ăn gia đình thông dụng từ các tác giả khác.
13. Trong tác phẩm Nấu ngon Ăn lành (Nxb. Phụ nữ, 2017): Là một
nghệ nhân ẩm thực tác giả Hồ Đắc Thiếu Anh cho rằng: “Ăn chay giúp ta nuôi
dưỡng tâm từ bi, tình yêu thương muôn loài. Chính những điều tuyệt vời này sẽ
góp phần khiến thế giới an lạc hơn.” Ý kiến này đã góp phần hình thành ý
tưởng cho người viết về hình thức chế biến, sao cho nổi bật lên được một nét
chay truyền thống bên cạnh hương vị và nguyên liệu chay thuần khiết.
2.2. Các công trình nghiên cứu về ẩm thực chay trong tôn giáo
Tôn giáo nói chung, Phật giáo nói riêng đều đề cao tinh thần Từ bi, bác
ái với mục đích đem lại an lạc cho mình và người thông qua hành động thiện
cụ thể, trong đó vấn đề ẩm thực chay là một ví dụ. Đã có rất nhiều công trình
nghiên cứu về vấn đề này trong lĩnh vực tôn giáo:
14. Vấn đề ẩm thực trong đạo Phật của Tỳ kheo Thích Thiện Minh (dịch
sang Việt ngữ từ quyển “Are you herbivore or carnivore?” của Sanjivaputta,
1992). Tác giả đã trình bày chi tiết và cụ thể về vấn đề ẩm thực chay trong Phật

5


giáo, đặc biệt là những luận giải cho việc chọn lựa thực phẩm của các hệ phái
Phật giáo. Đây là một trong những tác phẩm quan trọng giúp cho người viết có
cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề ẩm thực chay trong Phật giáo.
15. Ăn chay để bảo vệ và tăng cường sức khỏe (2003) do Thích Thiện
Phụng biên soạn đã trình bày một cách rõ ràng và chi tiết về nguồn gốc lịch sử
của việc ăn chay ở các tôn giáo, thiên về lĩnh vực vật chất dinh dưỡng, sức
khỏe của người ăn chay. Đồng thời, tác giả cũng đã làm rõ những giá trị mà ăn

đã trình bày về lịch sử, cũng như những quan điểm ăn chay của phương Tây lẫn
phương Đông một cách phong phú. Đặc biệt, tác giả đã chứng minh vấn đề ăn
chay của Phật giáo cụ thể và chi tiết với những cách thức ăn chay khoa học,
đúng phương pháp. Vì vậy, đây là tác phẩm giúp ích rất nhiều cho người viết có
cơ sở để hiểu về những trường phái Phật giáo quan niệm về vấn đề ăn chay.
21. Will Tuttle, Tâm Thuận dịch, Thức ăn vì thế giới hòa bình (Nxb
Tổng hợp Tp.HCM - 2016) là một quyển sách rất hay không chỉ nói về cơn
khủng hoảng toàn cầu mà toàn nhân loại đang phải đối diện, mà còn nêu rõ
những cách tác động mạnh mẽ đó. Qua sự nỗ lực của tác giả cả về học vấn lẫn
lòng Từ, đã giúp cho người viết có cái nhìn nhạy bén hơn đối với các hệ quả
sâu rộng về văn hóa và tâm linh từ sự lựa chọn thực phẩm và tư tưởng làm
nền tảng cho chúng.
Bên cạnh những công trình nghiên cứu, bài viết của tập thể, cá nhân đã
được xuất bản vừa trình bày, người viết còn dựa vào những bài viết lưu hành
nội bộ của một số nhà nghiên cứu thuyết trình ở những cuộc hội thảo được
diễn ra trong các lễ hội ẩm thực chay trong và ngoài Tp.HCM.
Ngoài ra, cũng có nhiều quyển sách, tạp chí, trang web đã trình bày về
vấn đề này. Nội dung nhìn nhận việc ăn chay một cách khách quan, khoa học
và đặc biệt quan tâm đến chế độ dinh dưỡng và sức khỏe của người ăn chay.
Chính nhờ những công trình trên, đã giúp người viết có được cách tiếp cận
khoa học để hoàn thành luận văn.

7


Trên tinh thần kế thừa những thành quả đi trước có chọn lọc, người
viết tiến hành hệ thống lại những thông tin đã được giới thiệu, sau đó bổ
sung thêm một số phân tích luận giải của chủ thể và khách thể nghiên cứu
dưới góc nhìn Tôn giáo học để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài. Tuy
nhiên, phần tổng quan nghiên cứu về ý nghĩa của việc sử dụng ẩm thực

ẩm thực chay. Trong khuôn khổ của luận văn, tác giả chỉ tập trung nghiên
cứu quan điểm về ẩm thực chay của Phật giáo Bắc Tông.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi nghiên cứu về không gian:
Không gian nghiên cứu được tiến hành tại Tp.HCM, một thành phố lớn
được xem như là trung tâm kinh tế của cả nước. Nơi đây dân cư tập trung đông
đúc, đời sống kinh tế ổn định và đặc biệt là số lượng Tự viện, Tăng Ni tu học cũng
nhiều hơn các tỉnh, thành tại Việt Nam. Thành phố Hồ Chí Minh cũng được xem
là trung tâm đào tạo đội ngũ giảng sư cho Phật giáo và các trường Phật học từ sơ
cấp đến Đại học, sau Đại học. Với điều kiện thuận lợi như thế người viết sẽ dễ
dàng quan sát, tham dự, phỏng vấn và tiếp cận vấn đề một cách khách quan.
- Phạm vi nghiên cứu về thời gian:
Luận văn tìm hiểu về ẩm thực chay trong khoảng thời gian 5 năm trở lại
đây. Vấn đề ăn chay hiện nay được xem như là một nhu cầu thật sự cần thiết cho
con người, vì sức khỏe, vì môi trường, vì nhu cầu tâm linh, niềm tin tôn giáo, từ
đó tạo thành thói quen, cách sống, lối ứng xử phù hợp của con người.
5. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Phương pháp luận
Đề tài tiếp cận nghiên cứu về ẩm thực chay từ góc nhìn văn hóa Phật
giáo. Người viết sử dụng hướng tiếp cận này để nhìn nhận về ẩm thực chay
theo tinh thần Từ bi, một trong những nét văn hóa của đạo Phật. Và tại sao nó
được xem như là một nhu cầu cần thiết nhằm để thỏa mãn đời sống tinh thần

9


của con người trong thế giới hiện đại. Đề tài sử dụng lý thuyết: Thực thể Tôn
giáo, lý thuyết chức năng cấu trúc của Radcliffe-Brown.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lịch sử:

trường chay hay ăn chay theo định kỳ mỗi tháng để lấy được dữ liệu khách quan
nhất.
- Phương pháp phân tích và tổng hợp:
Người viết dùng phương pháp này trong cả hai chương: 2 & 3. Mục
đích là khảo sát, phân tích những biểu hiện tâm lý của người dùng ẩm thực
chay bình thường của người có niềm tin tôn giáo và người không có niềm tin
tôn giáo. Trong đó quan trọng nhất vẫn là ẩm thực chay theo phong cách Phật
giáo đã được cụ thể hóa thành những nghi thức hành trì. Cuối cùng là xác
định, đúc kết lại vấn đề để thấy tầm ảnh hưởng của nét văn hóa ẩm thực chay
trong Phật giáo cũng như lợi ích mang lại từ việc hành trì tu tập đó.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Trên cơ sở lý luận về quan điểm ăn chay của Kinh, Luật và Luận trong
đạo Phật, từ đó nói về tâm thức ăn chay của tín đồ Phật giáo qua trường hợp
cụ thể tại Thành phố Hồ Chí Minh. Vấn đề nghiên cứu này có đóng góp thiết
thực cho chuyên ngành Tôn giáo học và các ngành khoa học khác như văn
hóa học, xã hội học.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của đề tài này là tài liệu tham khảo thiết thực cho
những ai muốn tìm hiểu về ý nghĩa cao đẹp trong đời sống tâm linh của Phật
giáo được biểu hiện cụ thể qua hạnh trường chay.
7. Kết cấu của luận văn
Luận văn gồm ba phần: Mở đầu, Nội dung và Kết luận. Phần Nội dung
gồm ba chương:
- Chương 1. Cơ sở lý luận về Ẩm thực chay Phật giáo

11


- Chương 2. Quan điểm của Phật giáo về ẩm thực chay và Ảnh hưởng

5. Kinh Lăng Nghiêm (1991), Thích Duy Lực, Từ Ân thiền đường:
Trong kinh này Phật dạy người ăn thịt giống quỷ La sát, phải chịu đau khổ và
mãi không ra khỏi luân hồi.

13


6. Kinh Lăng Già (1994), Thích Duy Lực, GHPGVN: Trong kinh này
Phật cấm ăn thịt bất cứ hình thức nào với nhiều lý do như: một là chúng sanh
là quyến thuộc lẫn nhau; hai là ăn thịt sẽ không làm cho người tu phát khởi từ
tâm; ba là chúng sanh sẽ chịu ác báo về hành vi giết hại của mình.
7. Kinh Tiểu Bộ (1999), tập 1, Thích Minh Châu (dịch), VNCPHVN:
Phật nhấn mạnh về lòng Từ Bi đối với muôn loài vạn vật: trên, dưới, hư
không. Phải thương yêu tất cả mọi loài như mẹ thương con nhỏ. Người có tâm
Từ Bi không làm ai sợ và cũng không sợ ai. Đồng thời, Phật cũng không quên
nhắc đến lợi ích của tâm này.
Bằng những câu chuyện tiền thân về Đức Phật trong Túc Sanh truyện
(Jātaka) số 10 của kinh Tiểu Bộ này cũng là cơ sở căn bản để phát triển thiện
tâm của con người ở nhiều khía cạnh, trong đó có đề cập liên đới tới vấn đề
ăn chay qua việc sát sanh và quả báo.
8. Đại Tập VII, Bộ A-Hàm VII, Kinh Tạp A-Hàm số 3 (2000), Thích
Tịnh Hạnh (dịch), Nxb. Hội Văn Hóa Giáo Dục Linh Sơn Đài Bắc: Chúng
sanh đều là một cõi, thịt là cùng một loại. Vì vậy, nếu ta ăn thì là ăn thịt của
chính ta, và người xuất gia sẽ không có lòng Từ bi khi thọ dụng tất cả vật
dụng gì có liên quan đến động vật.
9. Kinh Địa Tạng Bồ Tát Bổn Nguyện (2011), Thích Trí Tịnh (dịch),
Nxb. Tôn giáo: Trong Địa Tạng kinh nói rõ về quả báo chết yểu cho những ai
có tâm sát hại.
10. Kinh Trung Bộ (2012), tập 1, Thích Minh Châu (dịch), Nxb. Tôn
giáo: Đức Phật luôn luôn tôn trọng sự sống, Ngài không đổ thức ăn thừa của

tích tụ lần lần trong cơ thể người ăn gây nên bệnh. Các hóa chất dùng nuôi gia
súc, gia cầm và một số gia súc, gia cầm bị bệnh khi bị giết cũng là nguồn gây
độc hại cho người ăn chúng.
Hiện nay vấn đề vệ sinh và an toàn thực phẩm được xem là mối quan
tâm hàng đầu của nghành y tế. Sức khỏe của chúng ta phần lớn bị chi phối bởi

15


việc ăn uống hằng ngày, nên chất lượng thực phẩm có vai trò rất quan trọng.
Những tác hại do thực phẩm bẩn đã và đang là mối lo âu sợ sệt của loài người
trên thế giới. Vấn đề ngộ độc thực phẩm không chỉ xảy ra ở các loài thịt động
vật như thịt, tôm, cua, cá, v.v… mà ngay cả ở rau xanh cũng là điều đáng nói.
Thực phẩm không an toàn có khi xảy ra vô cùng bất ngờ và mãnh liệt tạo ra
ngộ độc cấp tính dẫn đến tử vong, có khi di hại ngấm ngầm làm phát sinh
nhiều chứng bệnh ngặt nghèo trong thời gian sau đó, nguy hiểm nhất là căn
bệnh ung thư mà y học chưa tìm ra cách chữa trị hiệu quả.
Theo thống kê từ Cục an toàn thực phẩm (Bộ Y tế), mỗi năm Việt Nam
có khoảng 250-500 vụ ngộ độc thực phẩm với 7.000-10.000 nạn nhân và 100200 ca tử vong. Nguyên nhân được xác định là xuất phát từ thực phẩm bị
nhiễm vi sinh vật (33%), thực phẩm bị ô nhiễm hóa chất (27%), thực phẩm
vốn hàm chứa các chất độc tự nhiên (37,5%), thức ăn bị nhiễm thuốc trừ sâu
(phun hàm lượng cao, không cách ly với ngày thu hoạch) hay các chất phụ gia
(hàn the, màu công nghiệp, đường hóa học) với dư lượng độc tố cao, v.v…
Thống kê của Bộ Y tế cũng chỉ ra rằng, mỗi năm Việt Nam có khoảng
150.000 ca mới mắc và trên 75.000 trường hợp tử vong do ung thư, trong đó
có nguyên nhân từ việc sử dụng thực phẩm “bẩn” (thực phẩm có sử dụng chất
kích thích, chất tăng trọng, thuốc bảo vệ thực vật quá dư lượng - Báo Diễn
đàn Doanh nghiệp, truy cập ngày 08/01/2018).
Rau xanh được xem là nguồn dinh dưỡng lớn trong việc dùng chay.
Tuy nhiên không phải vì vậy mà chúng ta lạm dụng quá mức vào nó, bởi vì

nhiều bệnh tật như bệnh cảm cúm.
Nhóm đậu: Nhóm này gồm các loại đậu có màu xanh mà chúng ta thường
dùng như đậu Hòa Lan, đậu đũa, đậu que, v.v… Đậu nành cũng thuộc nhóm này
và thường được chế biến dưới dạng đậu hủ, tương, chao và sữa, v.v…

17


Ăn chay đúng cách là ăn kết hợp với vài loại lương thực, thực phẩm:
đậu trái còn non (thực phẩm rau tươi), đậu hột được chế biến, cơ thể sẽ nhận
đủ acid amin. Ăn đủ rau sẽ tránh được nạn táo bón, vì chúng có nhiều chất xơ
(cellulose). Vì vậy, phân bị đẩy khỏi đại tràng (ruột già) đúng thời hạn. Do đó,
ruột không ứ đọng chất độc từ phân gây ra, hạn chế nhiều bệnh ung thư ở ruột
già, v.v… Nên ăn những loại dầu tốt như dầu đậu nành, dầu phộng, dầu mè,
v.v… có chứa acid béo chưa bão hòa (chưa no). Acid béo này có tác dụng
điều hòa và loại bỏ cholesterol độc (LDL Low-decity liprotein) khỏi máu.
Nhờ đó, người ăn chay trường ít bị bệnh tim và mạch máu. Ngược lại, nếu ai
ăn lâu dài dầu dừa, dầu cọ, v.v… là acid béo bão hòa (no) không có lợi, chúng
giống như mỡ heo, mỡ sữa (beurre) gây nên bệnh tim mạch, vì acid béo bão
hòa không giúp ích việc điều hòa và loại bỏ cholesterol độc ra khỏi máu.Và
người ăn chay cơ thể khó hấp thu được sắt hơn người ăn cá thịt, vì vậy cần
phải ăn nhiều rau quả có vitamin C để không bị thiếu máu.
Khi ăn cần lưu ý: Phải ăn đủ ba bữa chính (nếu cần thêm hai đến ba bữa
phụ) để cung cấp đủ năng lượng cho cơ thể. Ngoài ra nên tiếp xúc với ánh sáng
mặt trời khoảng 20 phút trong ngày, lúc nắng sớm. Cơ thể sẽ tận dụng được
nguồn vitamin D của thiên nhiên, tăng hấp thu canxi, giúp xương chắc khoẻ.
Ngày nay những thực phẩm được bán trên thị trường phần lớn đều có
sự can thiệp của hóa chất, khi ăn vào sẽ dễ làm cho con người bị bệnh tật
hiểm nghèo. Vì nhu cầu cuộc sống, con người hướng đến chế độ ăn uống lành
mạnh, thức ăn không bị ô nhiễm, an toàn cho sức khỏe chính là quan điểm

ung thư huyết, ung thư bướu. Nguyên nhân là do sự hấp thụ lượng mỡ và protein
trong thịt vào cơ thể quá nhiều làm cho hệ miễn nhiễm hoạt động quá sức. Brian
Chiu, một chuyên viên nghiên cứu của trường Đại học lowa còn cho biết, việc
tiêu thụ nhiều mỡ động vật chứa đầy các phân tử acid béo bão hòa và acid béo
không bão hòa và thịt có màu đỏ, đặc biệt là món thịt băm, tất cả đều có quan hệ
mật thiết đến việc phát triển chất Non-Hodgkin Lymphoma (gọi tắt là NHL),
trong khi đó chế độ ăn nhiều trái cây có thể ngăn chặn được sự hình thành của
chất NHL.(Bangkok Post, ngày 2/5/1996).

19