VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM VĂN HIỆP
(Thích Trúc Thái Thường)

PHƢƠNG THỨC TU THIỀN TRONG HỆ THỐNG THIỀN
VIỆN TRÚC LÂM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÔN GIÁO HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2018


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM VĂN HIỆP
(Thích Trúc Thái Thường)

PHƢƠNG THỨC TU THIỀN TRONG
HỆ THỐNG THIỀN VIỆN TRÚC LÂM HIỆN NAY

Chuyên ngành :TÔN GIÁO HỌC
Mã số

:8.22.90.09

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÔN GIÁO HỌC

Trân trọng biết ơn!
Thành phố Hồ Chí Minh ngày tháng năm2018
Ngƣời thực hiện luận văn

Phạm Văn Hiệp


MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU

1

Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ THÀNH, PHÁT TRIỂN 12
HỆ THỐNGTHIỀN VIỆN TRÖC LÂM
1.1. Lý luận chung về Thiền tông và Thiền phái Trúc Lâm

12

1.2. Lịch sử hình thành, phát triển của Hệ thống Thiền viện Trúc Lâm

24

Chƣơng 2: THỰC HÀNH PHÁP TU THIỀN TRONG HỆ THỐNG 36
THIỀN VIỆN TRÚC LÂM HIỆN NAY
2.1. Cơ sở Tam tạng

36

2.2. Phương pháp tu Thiền trong Hệ thống Thiền viện Trúc Lâm

TP

:Thành phố

TPHCM
TPTL

: Thành phố Hồ Chí Minh
: Thiền phái Trúc Lâm

TVTL

: Thiền viện Trúc Lâm

VHGD

: Văn hóa giáo dục


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong số các tôn giáo có mặt ở Việt Nam hiện nay thì Phật giáo du nhập
vào Việt Nam từ khá sớm. Ngay từ buổi đầu Phật giáo đã được người Việt tiếp
nhận, nhanh chóng bám rễ, lan tỏa, phát triển và gắn liền với tiến trình lịch sử
của dân tộc.
Cũng như mọi nền văn minh khác, sự phát triển của dân tộc Việt Nam
tuân theo quy luật khách quan vốn có, lúc thịnh khi suy. Trong những giai đoạn
ấy, Phật giáo cũng có những bước thăng trầm cùng vận mệnh của dân tộc.
Nhưng có một điều, dù trong bất cứ hoàn cảnh biến thiên nào, Phật giáo vẫn luôn
đồng hành cùng dân tộc, thậm chí, có những giai đoạn trở thành yếu tố cốt lõi

chúng sinh khỏi khổ đau và tịnh hóa nhân gian.
Sự khác biệt giữa TPTLhiện đại với các “sơn môn, pháp phái” trong Phật
giáo đó là phương pháp thực hành (pháp tu) nhằm đạt mục đích cứu cánh.
Phương pháp thực hành không chỉ là lộ trình thiết yếu mà bất cứ người tu học
Phật nào cũng phải đi qua mà còn là đặc trưng cốt lõi của dòng phái đó.
Thời còn tại thế, Đức Phật đã nói tới pháp phương tiện được đề ra trên cơ sở
khế lý, khế cơ, khế xứ, khế thời. Tức chúng sinh có căn cơ, chủng tính khác nhau,
hoàn cảnh khác nhau, thì phương tiện tu tập cũng khác nhau, tùy duyên mà bất biến.
Chẳng hạn, nếu Phật giáo thời Lục Tổ Huệ Năng tạo bước đột phá với
phương thức Tam vô (Vô niệm, Vô tướng, Vô trụ); thì TPTL hiện đạibắt đầu từ
việc Hòa thượng Thích Thanh Từ liễu ngộ đạo lý “Sắc - Không”, xác lập
phương thức tu thiền “Tri vọng”,kết hợpThiền - Giáo song tu.
Có thể nói Thiền phái Trúc Lâm hiện đạikhông ra đời trên mảnh đất
trống, mà đó là kết quả của sự kế thừa, dung chấp, tiếp biến truyền thống
Phật giáo dân tộc kết hợp với hơi thở mới của thời đại, để tạo ra một
phƣơng thức tu thiền thực tiễn, khoa học, giúp ngƣời thực hành đƣợc nhiều
lợi lạc: An bình nội tâm, đời sống lành mạnh, vị tha, mở rộng lòng trắc ẩn
và lạc quan.
Thiền phái Trúc Lâm hiện đạira đời trong bối cảnh xã hội xuống cấp về
đạo đức và tâm linh, còn chủ nghĩa kỹ trị và chủ nghĩa thực dụng lên ngôi.
Thực tiễn lịch sử chứng minh, ở những giai đoạn nhất định, khi sự ích kỷ,
nhỏ nhen và vô đạo đức lên đến đỉnh điểm thì cũng là lúc nhân loại chứngkiến
“sự trở lại” của tôn giáo, sự khát cần những phương thức chữa trị, đối ứng với đời

2


sống tâm linh đang bị khô cạn. Và sự xuất hiện của TPTLdo Hòa thượng Thích
Thanh Từ khởi xướng cũng nhằm đáp ứng yêu cầu đó của thời đại.
Ở phương diện lý luận, xuất hiện xu hướng kiếm tìm những chuẩn thức

giáo Thiền tông giai đoạn Lý - Trần đã có nhiều bài viết, nghiên cứu khai thác
khá đầy đủ trên nhiều phương diện ở thời kỳ đầu, nhưng giai đoạn về sau tư liệu
lại không nhiều.
Vì vậy, trong luận văn chúng tôi chủ yếu dựa theo những tác phẩm và dịch
phẩm của Hòa thượng Thích Thanh Từ, xuất bản từ những thập niên 70 thế kỷ
XX cho đến nay được tập hợp lại thành bộ Thanh Từ toàn tập gồm 48 quyển
(hiện tại đã xuất bản khoảng 40 quyển, còn đang tiếp tục) làm định hướng
nghiên cứu. Hoà thượng là người đã dịch thuật và giảng giải hầu hết kinh sách về
Thiền tông và các thiền sư thời Lý - Trần, và cả những giai đoạn về sau để làm
tài liệu giảng dạy cho các thiền sinh. Qua bộ Thanh Từ toàn tập người viết có thể
khai thác, sử dụng nhiều làm tư liệu cho nội dung luận văn.
Cuốn Thiền tông Việt Nam trên đường phục hưng và hoằng hoá của Thích
Đạt Ma Quán Hiền do Nhà xuất bản (NXB) Tôn giáo xuất bản năm 2013, tác giả
là một tăng sinh trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm (TVTL), đứng từ góc độ
của một người học Phật giới thiệu và truyền bá tư tưởng Phật giáo của TPTLhiện
đại1, nên không tránh khỏi một số nhận định chủ quan. Tuy nhiên, với gần 800
trang đã giới thiệu khá đầy đủ về nội dung của hệ thốngTVTLđã giúp cho người
viết rất nhiều tư liệu tham khảo và tìm hiểu sâu hơn về hệ thống này trong quá
trình nghiên cứu.
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tham khảo nhiều nguồn tài liệu khác nghiên
cứu về các vấn đề có liên quan đến đề tài.
* Những công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam
1

Hiện nay vẫn còn quan điểm không thống nhấtvề tên gọi “Thiền phái Trúc Lâm hiện đại” cũng như dòng tu
thiền nàyđã kế thừa Thiền phái Trúc Lâm đời Trần. Tuy nhiên, trong luận văn, chúng tôi không nêu quan
điểm cá nhân, mà chỉ nghiên cứu nó dưới góc độ là một Thực thể Tôn giáo (ở đây là Thiền phái Trúc Lâm
hiện đại).Về tên gọi, chúng tôi sử dụng cách gọi chính thống do Hòa thượng Thích Thanh Từ định danh từ
ngày đầu sáng lập và cho đến nay tất cả môn đồ trong tông môn vẫn sử dụnglà Thiền phái Trúc Lâmhiện
đại(tức đã khôi phục lại Thiền phái Trúc Lâm đời Trần. Trong luận văn chúng tôi sẽ đề cập đến nội dung

NXB Giáo dục Việt Nam tái bản lần thứ 14, năm 2011 ; Việt Nam văn hóa sử
cương của Đào Duy Anh, được NXB Khoa học xã hội tái bản năm 2011; Lịch sử
Việt Nam - Từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ 20 do Lê Thành Khôi viết bằng tiếng

5


Pháp, được Nguyễn Nghị chuyển dịch sang Việt ngữ, là những bộ sách sử cần
thiết cho hầu hết các cuộc nghiên cứu của ngành khoa học xã hội, đã giúp chúng
tôi tìm hiểu rõ nhiều mặt trong giai đoạn lịch sử bấy giờ.
* Những công trình nghiên cứu về Phật giáo và thời đại
Đạo Phật hiện đại hoá của Thích Nhất Hạnh, bàn về vấn đề hiện đại hoá
trong Phật giáo và Phật giáo trong các lĩnh vực sinh hoạt (văn học, nghệ thuật, kinh
tế xã hội…), với những lý luận sâu sắc về đạo Phật trong đời sống xã hội hiện đại.
Phật giáo và thời đại của Thích Nhật Từ, được NXB Phương Đông xuất
bản năm 2011, trình bày về cách nhìn của Phật giáo trước nhiều vấn đề của thời
đại và những phương cách ứng dụng đạo Phật vào đời sống xã hội.
Hay Phật giáo trong văn hoá Việt Nam của Nguyễn Duy Hinh, được Lê
Đức Hạnh tập hợp, biên soạn lại, có một chương nói về Phật giáo và vấn đề hiện
đại hoá Phật giáo. Các tác phẩm đã cho người viết hiểu rõ hơn nhiều vấn đề
Phật giáo đương đại.
* Những công trình nghiên cứu về Phật giáo và khoa học
Paul Dahlke Ph.D. với Đạo Phật và khoa học (Huỳnh Ngọc Chiến dịch)
do NXB Phương Đông xuất bản năm 2009 đã đối chiếu đạo Phật với các lĩnh
vực khoa học (Vật lý, sinh lý học, vũ trụ, tư tưởng) chứng minh tính “hiện đại”
của Phật giáo trong thế giới ngày nay.
Heinz Bechert (Ngụy Hữu Tâm dịch) trong Thiền và não bộ dựa vào
những nghiên cứu khoa học cho thấy tác dụng của Thiền có thể làm thay đổi não
bộ và não bộ con người có thể phát triển không bị giới hạn tuổi tác. Đây là
những luận cứ giúp người viết trong việc triển khai tìm hiểu thêm những lợi ích

Nguyễn Trọng Chuẩn với tác phẩm Lịch sử tư tưởng triết học Việt
Namtrình bày diễn tiến về tư tưởng triết học Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử,
qua đó người viết làm căn cứ trong tương quan với tư tưởng triết học TPTL.
Tư tưởng Việt Nam thời Lý - Trầncủa khoa Triết,Trường Đại học
KHXH&NV, được NXB Chính trị quốc gia xuất bản năm 2008 tập trung nhiều
bài nghiên cứu với các chủ đề khác nhau. Trong đó có các bài : Trần Nhân Tông
- người sáng lập ra thiền Trúc Lâm Yên Tử của Nguyễn Hùng Hậu, Hiện tượng
“Tam giáo đồng nguyên” đời Trần của Trương Văn Chung, Tư tưởng biện

7


chứng trong thiền học nhà Trần của Trần Hoàng Hảo, Tư tưởng triết học hài hoà
thời Lý - Trần của Hà Thúc Minh, Từ tư duy dân tộc Việt nhận định sự hợp lưu
tư tưởng trong thời kỳ Lý - Trần của Trần Kỳ Đồng, Góp phần tìm hiểu tư tưởng
nhà nước và pháp luật của thời Lý - Trần của Nguyễn Văn Trịnh… giúp cho
người viết thêm cái nhìn bao quát về thời đại này.
Tư tưởng triết học của Trần Nhân Tông của Bùi Huy Du, luận án tiến sĩ
Triết học năm 2011; Tư tưởng Việt Nam thời Trần của Trần Thuận… là những
tác phẩm phân tích sâu về tư tưởng thiền học của Tam Tổ Trúc Lâm cũng như
những vấn đề liên quan trong thời đại nhà Trần, giúp người viết dùng làm cơ sở
trong việc đối chiếu về tư tưởng Thiền Trúc Lâm thời hiện đại
Ngoài ra chúng tôi tham khảo thêm nhiều sách khác và trên các tạp chí
Phật giáo: Giác Ngộ, Suối Nguồn, Văn hoá Phật giáo và các trang web Phật
giáo: Thiền tông Việt Nam, Đạo Phật ngày nay, Quảng Đức…cũng có một số bài
viết có liên quan đến đề tài.
Nhìn chung, những công trình nghiên cứu trên hầu hết đều hoặc chỉ đề cập
đến Phật giáo thời Lý - Trần, tư tưởng triết học thời Lý - Trần; hoặc chỉ khái
quát các “sơn môn, pháp phái” Phật giáo ở Việt Nam, về vai trò của thiền định…
Những nghiên cứu chuyên sâu về phƣơng thức tu thiền của TPTLhiện

lúc manh nha hình thành hệ thống này cho đến hiện nay.
5. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu
- Phương pháp luận
Lý thuyết Thực thể tôn giáo: Lý thuyết này nhìn nhận tôn giáo là một
thực thể tồn tại khách quan trong đời sống xã hội, “vừa mang trong nó lịch sử,
vừa mang hơi thở của thời đại nó tồn tại”[123]. Mỗi tôn giáo được cụ thể hóa
qua ba vấn đề: Niềm tin - thực hành - cộng đồng. Và bản thân nó có năm đặc
tính để phân biệt nó với các thực thể xã hội khác : Tính lịch sử, tính tập thể, tính
vật thể, tính biểu tượng, tính kinh nghiệm và nhạy cảm. Trong đó, kinh nghiệm
và nhạy cảm như là đặc tính làm nên nét riêng nhất của thực thể tôn giáo,
“nghiên cứu tôn giáo cũng là nghiên cứu cả cái huyền bí và cái tâm linh, diễn
giải các tình cảm tôn giáo.”[71]
Mặt khác, khi nghiên cứu thực thể tôn giáo cần phải nhìn nhận nó trên tính
hệ thống, nghĩa là nó là một hệ thống có cấu trúc với các chức năng thành tố
cùng đồng hiện không thể phân tách, phân biệt theo trật tự thời gian hay vị trí

9


Luận vận đậy đu ở file:Luận vận Full