BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

TRỊNH THỊ XUÂN

NGHIÊN CỨU ĐẶC TÍNH VÀ HIỆU QUẢ PHÒNG
TRỪ CỦA Nucleopolyhedrosis virus (NPV) TRÊN
SÂU ĂN TẠP (Spodoptera litura Fabr.) VÀ SÂU
XANH DA LÁNG (Spodoptera exigua Hubn.) TẠI
ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
LUẬN ÁN TIẾN SĨ
Chuyên ngành: BẢO VỆ THỰC VẬT

2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

TRỊNH THỊ XUÂN

NGHIÊN CỨU ĐẶC TÍNH VÀ HIỆU QUẢ PHÒNG
TRỪ CỦA Nucleopolyhedrosis virus (NPV) TRÊN
SÂU ĂN TẠP (Spodoptera litura Fabr.) VÀ SÂU
XANH DA LÁNG (Spodoptera exigua Hubn.) TẠI
ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
Chuyên ngành: BẢO VỆ THỰC VẬT
Mã số ngành: 9 62 01 12


Thiện, Nguyễn Thị Cẩm Tú ở các khóa Cao học và Đại học chuyên ngành Bảo
vệ Thực vật, Trường Đại học Cần Thơ đã nhiệt tình giúp đỡ và hỗ trợ thực
hiện một số nội dung nghiên cứu có liên quan đến luận án.
Cuối cùng, tôi vô cùng biết ơn gia đình và bạn bè đồng nghiệp gần xa đã
động viên khuyến khích, giúp đỡ cho tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án
này.
Trịnh Thị Xuân

ii


TÓM TẮT
Nghiên cứu đặc tính và hiệu quả phòng trừ của Nucleopolyhedrosis virus
(NPV) trên sâu ăn tạp (Spodoptera litura Fabr.) và sâu xanh da láng
(Spodoptera exigua Hubn.) tại Đồng bằng Sông Cửu Long được thực hiện từ
năm 2013 đến 2017. Mục tiêu của luận án là thu thập, phân lập và tuyển chọn
được chủng virus NPV cho hiệu quả cao đối với sâu ăn tạp và sâu xanh da
láng tại ĐBSCL, đồng thời xây dựng quy trình sản xuất chế phẩm sinh học
NPV (dạng khô và lỏng) để ứng dụng trong quản lý sâu ăn tạp và sâu xanh da
láng ngoài đồng ruộng. Kết quả cũng nhằm thiết lập được cơ sở dữ liệu cho
các chủng virus bản địa, cung cấp thông tin cơ bản cần thiết để chọn lựa chủng
virus có độc tính cao sử dụng trong phòng trừ dịch hại cây trồng.
Bằng phương pháp quan sát triệu chứng gây bệnh, hình thái thể vùi và
sinh học phân tử (giải trình tự gen), đề tài đã thu thập, định danh được 43
chủng SpltNPV (Spodoptera litura nucleopolyhedrovirus) trên sâu ăn tạp
(Spodoptera litura) và 20 chủng virus SeNPV (Spodoptera exigua
nucleopolyhedrovirus) gây bệnh trên sâu xanh da láng (Spodoptera exigua).
Quan sát triê ̣u chứng cho thấ y sâu nhiễm bệnh sẽ di chuyể n châ ̣m cha ̣p cho tới
bấ t đô ̣ng, ngừng ăn, cơ thể đổ i màu (trắng, đen hoặc nâu), da mềm rấ t dễ vỡ.
Dưới kính hiển vi huỳnh quang và kính hiển vi điện tử quan sát thể vùi có


iv


SUMMARY
The study on characterization and effectiveness of Nucleopolyhedrosis
virus (NPV) on armyworm (Spodoptera litura Fabr.) and beet armyworm
(Spodoptera exigua Hubn.) in the Mekong Delta have been done from 2013 to
2017. The objectives of the thesis is to collect, isolate and select the highly
effective NPV strains for controlling of armyworm and beet armyworm in the
Mekong Delta and developing the production process of NPV bio-pesticides
(dry, liquid) in order to apply in management armyworm and beet armyworm
in the field. The results also aim to establish a database and provide basic
information of native viral strains it’s necessary to select high virulent viral
strains for controlling the insect pests.
By the observation method of causative symptoms, the shape of
occlusion body and molecular biology (gene sequencing), the thesis has
collected, identified 43 strains of SpltNPV (Spodoptera litura
nucleopolyhedrovirus) on armyworm (Spodoptera litura) and 20 strains of
SeNPV (Spodoptera exigua nucleopolyhedrovirus) on beet armyworm
(Spodoptera exigua). The observation of symptoms displayed that infected
larvae were slow-moving to no movement at all, refusal to eat, discoloration of
body color (white, black or brown) and the decomposition of the cuticle.
Under fluorescence and electronic microscope, it can be seen that the
polyhedral occlusion bodies has sharp and polygonal shape with average size
of 1.459 ± 0.26 μm (SpltNPV) and 1.245 ± 0.17 μm (SeNPV). The PCR
results with PSF002 and PER001 primers for polh gene detection and
sequencing show that the rate of collected SpltNPV and SeNPV is similar to
that of SpltNPV and SeNPV at GenBank, ranging from 95 to 97%.
Results of experiments for determination of the virulence of the SpltNPV

Nội dung
Tóm tắt
Summary
Mục lục
Danh sách bảng
Danh sách hình
Danh mục từ viết tắt
CHƯƠNG 1
Giới thiệu
1.1 Tính cấp thiết của luận án
1.2 Mục tiêu của luận án
1.3 Nội dung nghiên cứu
1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
1.4.1
Đối tượng nghiên cứu
1.4.2
Phạm vi nghiên cứu
1.5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
1.5.1
Ý nghĩa khoa học
1.5.2
Ý nghĩa thực tiễn
1.5.3
Những đóng góp mới của luận án
CHƯƠNG 2
Tổng quan tài liệu
2.1 Khái quát chung về virus gây bệnh côn trùng
2.1.1
Định nghĩa
2.1.2

2.4.4
Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành sinh
khối virus trong quá trình sản xuất chế phẩm
Nucleopolyhedrosis virus
2.4.5
Ưu và nhược điểm của việc sử dụng chế phẩm
Nucleopolyhedrosis virus trong phòng trừ dịch hại
2.5 Sâu ăn tạp Spodoptera litura (Lepidoptera: Noctuidae)
2.5.1
Sự phân bố
2.5.2
Ký chủ

Trang
iii
v
vi
x
xiv
xvi
1
1
3
3
4
4
4
4
4
4

Đặc điểm hình thái và sinh học của sâu ăn tạp
2.5.4
Tập quán sinh sống và cách gây hại
2.5.5
Biện pháp phòng trị sâu ăn tạp
2.6 Sâu xanh da láng Spodoptera exigua (Lepidoptera: Noctuidae)
2.6.1
Sự phân bố
2.6.2
Ký chủ
2.6.3
Đặc điểm hình thái và sinh học của sâu xanh da láng
2.6.4
Tập quán sinh sống và cách gây hại
2.6.5
Biện pháp quản lý tổng hợp sâu xanh da láng
2.7 Các chất phụ gia
2.7.1
Chất phụ gia Tinopal UNPA-GX
2.7.2
Chất phụ gia acid boric
2.8 Một số loại thuốc bảo vệ thực vật sử dụng trong nghiên cứu
2.8.1
Thuốc Nazomi 5WG
2.8.2
Thuốc Radiant 60SC
2.8.3
Thuốc Ohayo 100SC
CHƯƠNG 3
PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP

CHƯƠNG 4
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
4.1 Kết quả thu thập và định danh virus Nucleopolyhedrovirus
4.1.1
Kết quả thu thập mẫu virus
4.1.2
Đặc điểm triệu chứng của sâu bị nhiễm Nucleopolyhedrosis
virus
4.1.3
Hình thái của thể vùi virus NPV dưới kính hiển vi huỳnh
quang và kính hiển vi điện tử
4.1.4
Kết quả xác định bằng thực hiện phản ứng khuếch đại PCR
4.2 Hiệu quả và khả năng gây bệnh của các chủng virus SpltNPV trên sâu
ăn tạp (Spodoptera litura)
4.3 Hiệu quả và khả năng gây bệnh của các chủng virus SeNPV trên sâu
xanh da láng (Spodoptera exigua)
4.4 Đánh giá hiệu lực chéo của virus SpltNPV và SeNPV trong điều kiện
phòng thí nghiệm

37
38
39
41
41
41
41
43
44
46

112

viii


Kết quả xác định chất phụ gia lên hiệu lực của SpltNPV, SeNPV đố i
với sâu ăn ta ̣p và sâu xanh da láng
4.5.1
Hiệu quả của chất phụ gia trong kết hợp với virus SpltNPV
đối với sâu ăn tạp trong điều kiện phòng thí nghiệm
4.5.2
Hiệu quả của chất phụ gia trong kết hợp với virus SeNPV
đối với sâu xanh da láng trong điều kiện phòng thí nghiệm
4.5.3
Hiệu quả của chế phẩm virus SpltNPV và SeNPV ở các điều
kiện tồn trữ trên sâu ăn tạp, sâu xanh da láng tuổi 2 trong
điều kiện phòng thí nghiệm theo thời gian bảo quản
4.6 Hiệu quả của chế phẩm virus SpltNPV và SeNPV trong điều kiện nhà
lưới
4.6.1
Hiệu quả của chế phẩm SpltNPV đối với sâu ăn tạp trong
điều kiện nhà lưới
4.6.2
Hiệu quả của chế phẩm SeNPV đối với sâu xanh da láng
trong điều kiện nhà lưới
4.7 Khả năng quản lý sâu ăn tạp và sâu xanh da láng của chế phẩm virus
NPV ngoài đồng
4.7.1
Hiệu quả của chế phẩm virus SpltNPV đối với sâu ăn tạp
gây hại trên cải làm dưa tại xã Đông Phước A, H. Châu


127

132
137
145
145
146
147
148
167

ix


DANH SÁCH BẢNG
Bảng
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8

Các nghiệm thức xác định hiệu suất thu hồi của virus /100 ấu trùng
sâu
Các nghiệm thức xác định hiệu suất thu hồi của virus /1 ấu trùng sâu
Các nghiệm thức đánh giá hiệu lực chéo của virus SpltNPV đối với
SXDL
Các nghiệm thức đánh giá hiệu lực chéo của virus SeNPV đối với
SAT
Các nghiệm thức của virus SpltNPV + Tinopal UNPA − GX đối với
SAT trong điều kiện phòng thí nghiệm
Các nghiệm thức của virus SeNPV + Tinopal UNPA − GX đối với
SXDL trong điều kiện phòng thí nghiệm
Các nghiệm thức của virus SpltNPV và acid boric đối với SAT trong
điều kiện phòng thí nghiệm
Các nghiệm thức của virus SeNPV và acid boric đối với SXDL trong
điều kiện phòng thí nghiệm
Các nghiệm thức bảo quản chế phẩm SpltNPV đối với SAT

10

Các nghiệm thức bảo quản chế phẩm SeNPV đối với SXDL
Các nghiệm thức đánh giá hiệu quả của chế phẩm virus SpltNPV đối
với SAT trong điều kiện nhà lưới, Bộ môn BVTV, ĐHCT
Các nghiệm thức đánh giá hiệu quả của chế phẩm virus SeNPV đối
với SXDL trong điều kiện nhà lưới, Bộ môn BVTV, ĐHCT
Mô tả các nghiệm thức sử dụng trong thí nghiệm trên cải làm dưa tại
H. Châu Thành, T. Hậu Giang, 2014
Các nghiệm thức sử dụng trong thí nghiệm trên cải bắp tại H. Phụng
Hiệp, T. Hậu Giang, 2015
Các nghiệm thức sử dụng trong thí nghiệm ngoài đồng tại Vĩnh
Châu – Sóc Trăng, 2014

71
73

75
78
81
88
89

x


4.4
4.5
4.6

4.7

4.8

4.9
4.10

4.11

4.12
4.13
4.14
4.15


SAT ở các giai đoạn tuổi khác nhau trong điều kiện PTN, Bộ môn
BVTV – ĐHCT
Năng suất thể vùi của virus SpltNPV đạt được trên 1 ấu trùng SAT ở
các giai đoạn tuổi khác nhau trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV –
ĐHCT
Thời gian gây chết (LT50) của virus SpltNPV đối với SAT ở các thời
điểm sau cắt lá, trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV – ĐHCT
Sự suy giảm hiệu lực của các chủng virus SpltNPV đối với SAT
trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV – ĐHCT
Hiệu lực của các chủng virus SeNPV thu thập tại tỉnh Vĩnh Long đối
với SXDL tuổi 2 trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV – ĐHCT
Hiệu lực của các chủng virus SeNPV thu thập tại Tp. Cần Thơ đối
với ấu trùng SXDL tuổi 2 trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV –
ĐHCT
Hiệu lực của các chủng virus SeNPV thu thập được tại tỉnh Đồng
Tháp đối với SXDL tuổi 2 trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV –
ĐHCT
Hiệu lực của các chủng virus SeNPV thu thập tại tỉnh An Giang đối
với ấu trùng SXDL tuổi 2 trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV –
ĐHCT
Sự đáp ứng liều gây chết 50% cá thể của virus SeNPV đối với
SXDL trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV – ĐHCT
Thời gian gây chết trung bình (LT50) của virus SeNPV đối SXDL ở
các giai đoạn tuổi khác nhau trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV –
ĐHCT
Năng suất thể vùi của virus SeNPV đạt được trên 100 ấu trùng
SXDL trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV – ĐHCT
Năng suất thể vùi của virus SeNPV đạt được trên 1 ấu trùng SXDL ở
các giai đoạn tuổi khác nhau trong điều kiện PTN, Bộ môn BVTV –
ĐHCT

109
110

111
112

xi


4.24
4.25
4.26
4.27
4.28
4.29
4.30
4.31
4.32
4.33
4.34
4.35
4.36
4.37
4.38
4.39
4.40
4.41
4.42
4.43
4.44

Độ hữu hiệu (%) của chế phẩm virus NPV đối với SAT tại xã
Phương Phú, huyện Phụng Hiệp, tỉnh Hậu Giang, 2015
Phần trăm SAT bị ký sinh trên ruộng cải bắp tại H. Phụng Hiệp, T.
Hậu Giang, 2015
Năng suất lý thuyế t của cải bắp tại xã Phương Phú, huyện Phụng
Hiệp, tỉnh Hậu Giang, 2015
Năng suất thực tế của cải bắp tại xã Phương Phú, huyện Phụng Hiệp,
tỉnh Hậu Giang, 2015
Tỷ lệ lá thiệt hại do SXDL gây ra ở lần phun thứ nhất trên ruộng
hành tím tại thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng, 2014
Tỷ lệ lá thiệt hại do SXDL gây ra ở lần phun thứ hai trên ruộng hành
tím tại thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng, 2014
Tỷ lệ lá thiệt hại do SXDL gây ra ở lần phun thứ ba trên ruộng hành
tím tại thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng, 2014
Tỷ lệ ký sinh của SXDL (S. exigua) trên ruộng hành tím tại thị xã
Vĩnh Châu, T. Sóc Trăng, 2014
Năng suất hành tím tại thị xã Vĩnh Châu, T. Sóc Trăng, 2014
Tỷ lệ lá thiệt hại do SXDL gây ra ở lần phun thứ nhất trên ruộng
hành lá tại huyện Bình Tân, T. Vĩnh Long, 2015
Tỷ lệ lá thiệt hại do SXDL gây ra ở lần phun thứ hai trên ruộng hành
lá tại huyện Bình Tân, T. Vĩnh Long, 2015
Tỷ lệ lá thiệt hại do SXDL gây ra ở lần phun thứ ba trên ruộng hành
lá tại huyện Bình Tân, T. Vĩnh Long, 2015
Tỷ lệ lá thiệt hại do SXDL gây ra ở lần phun thứ tư trên ruộng hành
lá tại huyện Bình Tân, T. Vĩnh Long, 2015

113
114
115
115