ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HÀ PHÚC HẬU

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH
KHI DẠY HỌC CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC
MÔI TRƯỜNG” - VẬT LÝ 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HÀ PHÚC HẬU

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH
KHI DẠY HỌC CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC
MÔI TRƯỜNG” - VẬT LÝ 11
Ngành: Lý luận và phương pháp giảng dạy bộ môn Vật lý
Mã số: 8 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Tô Văn Bình

THÁI NGUYÊN - 2018


thiếu sót. Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các thầy
cô giáo, các nhà khoa học, cùng bạn bè và đồng nghiệp.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 10 tháng 6 năm 2018
Tác giả luận văn

Hà Phúc Hậu

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ....................................................................................................... ii
MỤC LỤC............................................................................................................iii

DANH MỤC CÁC BẢNG ................................................................................. iv
DANH MỤC CÁC HÌNH ...................................................................................... v
MỞ ĐẦU .............................................................................................................. 1

1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1
2. Mục đích nghiên cứu ....................................................................................... 3
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu ................................................................. 3
4. Giả thuyết khoa học ......................................................................................... 4
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................................................... 4
6. Phạm vi nghiên cứu ......................................................................................... 5
7. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................. 5
8. Đóng góp của đề tài ......................................................................................... 6
9. Bố cục của luận văn ......................................................................................... 6
NỘI DUNG .......................................................................................................... 7

CHƯƠNG DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG - VẬT LÝ 11 ............ 37

2.1 Mục tiêu kiến thức kĩ năng của chương “Dòng điện trong các môi trường” .... 37
2.1.1 Vị trí vai trò của chương “Dòng điện trong các môi trường” .................. 37
2.1.2 Yêu cầu về chuẩn kiến thức kĩ năng cần đạt ............................................ 38
2.2 Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh chương “Dòng điện trong
các môi trường” - Vật lý 11 ..................................................................... 39
2.2.1. Bước 1: Xác định nhu cầu tổ chức hoạt động ̣ trải nghiệm ...................... 39
2.2.2. Bước 2: Đặt tên cho hoạt động ................................................................ 40
2.2.3. Bước 3: Xác định mục tiêu của hoạt động .............................................. 40
2.2.4. Bước 4: Xác định nội dung và phương pháp, phương tiện, hình thức
của hoạt động ........................................................................................... 42
2.2.5. Bước 5: Lập kế hoạch .............................................................................. 45
2.2.6 Bước 6: Thiết kế chi tiết hoạt động trên bản giấy .................................... 56
2.2.7. Bước 7: Kiểm tra, điều chỉnh và hoàn thiện chương trình hoạt động ..... 60

iv


2.2.8. Bước 8: Lưu trữ kết quả hoạt động vào hồ sơ của học sinh .................... 60
2.3. Kiểm tra đánh giá kết quả của hoạt động trải nghiệm sáng tạo ................. 60
2.3.1.Mục đích đánh giá kết quả hoạt động ....................................................... 60
2.3.2 Phương pháp đánh giá .............................................................................. 60
2.4. Kết luận chương 2....................................................................................... 61
Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ........................................................... 62

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm............................................................ 62
3.2 Đối tượng và thời gian thực nghiệm sư phạm ............................................. 62
3.3 Phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm ............................................ 62
3.4 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm ........................................................... 63


Bảng kết quả điều tra học sinh khi kết thúc hoạt động trải nghiệm ......... 77

Bảng 3.2

Bảng tự đánh giá mức độ phát triển năng lực hợp tác của học sinh ..... 79

Bảng 3.3 Bảng thống kê mức độ phát triển năng lực hợp tác của học sinh ... 80
Bảng 3.4 Kết quả giáo viên đánh giá nhiệm vụ sưu tầm và giải thích của 4
nhóm (Nhiệm vụ 1) ......................................................................... 81
Bảng 3.5 Kết quả giáo viên đánh giá nhiệm vụ thực hành của 4 nhóm
(Nhiệm vụ 2) ................................................................................... 82
Bảng 3.6 Bảng tổng hợp kết quả dự án của 4 nhóm do giáo viên chấm ........ 83

iv


DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 3.1 Nhóm kim loại báo cáo ....................................................................... 66
Hình 3.2 Thành viên nhóm 3 giơ tay xin đặt câu hỏi ........................................ 66
Hình 3.3 Thành viên nhóm 4 đang đặt câu hỏi ................................................. 66
Hình 3.4 Nhóm Điện phân trình bày ................................................................. 68
Hình 3.5 Nhóm chất khí báo cáo ....................................................................... 69
Hình 3.6 Giáo viên đặt câu hỏi cho nhóm chất khí ........................................... 69
Hình 3.7 Nhóm bán dẫn báo cáo ....................................................................... 71
Hình 3.8 Giáo viên đặt câu hỏi cho nhóm bán dẫn ........................................... 71
Hình 3.9 Sản phẩm bật lửa điện của nhóm kim loại ......................................... 72
Hình 3.10 Sản phẩm Pin điện hóa của nhóm điện phân .................................... 73
Hình 3.11 Sản phẩm khung thép của nhóm chất khí ......................................... 74
Hình 3.12 Sản phẩm mạch chỉnh lưu cầu của nhóm bán dẫn ........................... 75

đang đứng trước thách thức lớn phải đổi mới một cách toàn diện cả về hình
thức lẫn nội dung dạy học.

1


Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI đã xác định những mục tiêu cơ bản về
đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp
hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa và hội nhập quốc tế. Đây được coi là mệnh lệnh, là thông điệp gửi tới
toàn xã hội - muốn xây dựng một đất nước hùng mạnh thì người dân Việt Nam
phải chung sức chung lòng xây dựng một nền giáo dục mới phù hợp với trình
độ phát triển của nhân loại.
Chương trình giáo dục tổng thể với nhiều vấn đề mới mẻ đem lại cho nhân
dân những kì vọng về một tương lai tốt đẹp cho thế hệ trẻ được học tập trong nền
giáo dục tiên tiến bắt kịp trình độ phát triển chung của thế giới. Chương trình giáo
dục tổng thể cũng đòi học việc đổi mới mạnh mẽ phương pháp và hình thức tổ
chức dạy học. Một trong số điều mới mẻ đó là hoạt động trải nghiệm cho học
sinh. Việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm sẽ nâng cao kiến thức, kỹ năng
sống, đặc biệt là hoạt động hướng nghiệp cho học sinh. Đây là điều cần được
khuyến khích trong trường học. Bởi lẽ hoạt động này giúp các em phát triển
toàn diện, năng động, sáng tạo, thích nghi tốt với môi trường sống. Hoạt động
trải nghiệm được áp dụng từ lâu ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển
nhưng vẫn còn mới mẻ ở nước ta. Một số trường trọng điểm đã thực hiện một
số hoạt động trải nghiệm cho học sinh nhưng còn chưa thường xuyên và cũng
chỉ có những trường đầy đủ cơ sở vật chất trang thiết bị dạy học. Hoạt động này
chưa được định hướng một cách bài bản mà chỉ do giáo viên tự nghiên cứu và
xây dựng nội dung dạy học. Trong chương trình giáo dục hiện tại chưa xây
dựng nội dung chương trình và các bước của hoạt động trải nghiệm nên giáo
viên và học sinh chắc chắn sẽ gặp khó khăn trong quá trình áp dụng hoạt động

c) Tổ chức hoạt động trải nghiệm khi dạy học chương “Dòng điện
trong các môi trường” - Vật lý 11 để phát triển năng lực của học sinh.
- Nghiên cứu nội dung, cấu trúc, đặc điểm chương “Dòng điện trong các
môi trường” - Vật lý 11.
- Xác định các hoạt động trải nghiệm có thể tổ chức cho học sinh trong
chương “Dòng điện trong các môi trường” - Vật lý 11.
- Xây dựng tiến trình tổ chức một số hoạt động trải nghiệm khi dạy học
chương “Dòng điện trong các môi trường” - Vật lý 11.
d) Thực nghiệm sư phạm
- Tổ chức thực hiện hoạt động trải nghiệm trên lớp học.
- Tổ chức các hoạt động trải nghiệm tại các cơ sở sản xuất gắn với hoạt
động học tập của chương đã đề xuất.

4


6. Phạm vi nghiên cứu
-Về kiến thức: Chương “Dòng điện trong các môi trường” - vật lý 11.
- Về địa bàn: Học sinh lớp 11 cơ bản - Trường THPT Nguyễn Huệ - Đại
Từ - Thái Nguyên.
7. Phương pháp nghiên cứu
a) Phương pháp nghiên cứu lý luận:
- Nghiên cứu nghị quyết của Đảng về đổi mới căn bản toàn diện giáo
dục, chỉ thị của bộ ngành về định hướng phát triển giáo dục.
- Nghiên cứu các tài liệu về lý luận dạy học, chương trình, nội dung sách
giáo khoa, sách giáo viên, sách bài tập Vật lí lớp 11….

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của hoạt động trải nghiệm của học sinh trong
dạy học Vật lí ở trường phổ thông.
- Nghiên cứu mục tiêu của hoạt động trải nghiệm trong chương trình

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

6


NỘI DUNG
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC VẬT LÝ
1.1. Tổng quan về vấn đề cần nghiên cứu
Hoạt động trải nghiệm là các hoạt động thực tiễn được tiến hành song
song với hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông. Hoạt động trải nghiệm
là một bộ phận của quá trình giáo dục, được tổ chức ngoài giờ học các môn văn
hóa ở trên lớp và có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học. Hoạt
động trải nghiệm là các hoạt động giáo dục có mục đích, có tổ chức được thực
hiện nhằm phát triển, nâng cao các tố chất và tiềm năng của bản thân học sinh,
nuôi dưỡng ý thức sống tự lập, đồng thời quan tâm, chia sẻ tới những người
xung quanh. Thông qua việc tham gia vào các hoạt động trải nghiệm, học sinh
được phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của
bản thân. Các em được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình
hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả
hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân. Các em
được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng, được đánh giá và lựa chọn ý
tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá và
đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè,… Từ
đó, hình thành và phát triển cho các em những giá trị sống và các năng lực cần
thiết. Hoạt động trải nghiệm về cơ bản mang tính chất của hoạt động tập thể
trên tinh thần tự chủ, với sự nỗ lực giáo dục nhằm phát triển năng lực và cá tính
riêng của mỗi cá nhân trong tập thể [16].
Hoạt động trải nghiệm đang được chú trọng phát triển ở nhiều nước phát

Học từ trải nghiệm (hoạt động trải nghiệm) gần giống với học thông qua
làm, qua thực hành nhưng học qua làm là nhấn mạnh về thao tác kỹ thuật còn
học qua trải nghiệm giúp người học không những có được năng lực thực hiện
mà còn có những trải nghiệm về cảm xúc, ý chí và nhiều trạng thái tâm lý khác;

8


học qua làm chú ý đến những quy trình, động tác, kết quả chung cho mọi người
học nhưng học qua trải nghiệm chú ý gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá
nhân [18].
Chương trình giáo dục phổ thông mới nhắc đến cụm từ “Hoạt động trải
nghiệm” và trong phạm vi của đề tài này, tôi tập trung nhấn mạnh và quan tâm
đặc biệt đến cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm dành cho môn học cụ thể
là môn vật lý. Hoạt động trải nghiệm yêu cầu người học biết vận dụng kiến
thức đã học vào thực tiễn ví dụ như: Vận dụng kiến thức vật lý để giải thích các
hiện tượng tự nhiên (sấm, sét, mưa, thủy triều….) hay vận dụng kiến thức hóa
học để điều chế một số hóa chất, áp dụng linh hoạt kiến thức môn sinh học và
công nghệ để trồng rau sạch, ươm cây, chiết cành…..Khi học sinh hoàn thiện
sản phẩm thì các sản phẩm đó chính là kết quả của hoạt động trải nghiệm. Tuy
nhiên nếu sản phẩm đó có tính mới mẻ và ưu việt hơn so với sản phẩm đã có
mà không theo khuôn mẫu hay tài liệu nào thì hoạt động trải nghiệm đó mang
tính sáng tạo và chúng ta gọi đó là hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Cần hiểu
thêm sự sáng tạo không phải là khái niệm gì đó ghê gớm giống như việc:
Anhxtanh phát minh ra thuyết tương đối, Niu tơn với định luật vạn vật hấp
dẫn….mà phải hiểu sự sáng tạo là ở chỗ người học có thể tìm ra một cách giải
quyết vấn đề mới mà trước đó chưa có ai làm. Việc phát triển năng lực sáng tạo
cho người học phải có quá trình bền bỉ và lâu dài nên bước đầu cần tổ chức các
hoạt động trải nghiệm để phát triển những năng lực cốt lõi, sau đó sẽ tiếp tục
phát triển những năng lực cao hơn trong đó có năng lực sáng tạo.

đối với quê hương đất nước, ý thức về cội nguồn và bản sắc của dân tộc để góp
phần gìn giữ và phát huy những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam.
Hoạt động trải nghiệm ở trung học phổ thông giúp mỗi học sinh khẳng
định được giá trị riêng của bản thân, phù hợp với những chuẩn mực đạo đức
chung của xã hội; giúp người học thể hiện tình yêu đối với đất nước, quê
hương, con người, sống có trách nhiệm,... bằng những việc làm và hành động
cụ thể, thiết thực; bằng nhiều hoạt động cống hiến cho xã hội, phục vụ cộng
đồng. Hoạt động trải nghiệm ở cấp trung học phổ thông còn giúp người học
tiếp tục hoàn thiện những phẩm chất tốt đẹp và năng lực cốt lõi đã được đề cập

10


trong chương trình giáo dục phổ thông mới. Đó cũng chính là những phẩm chất
và năng lực cơ bản của người lao động trong thời đại mới. Học sinh định hướng
được nghề nghiệp của bản thân dựa trên những hiểu biết căn về nghề nghiệp,
thị trường lao động, sự phù hợp của nghề được lựa chọn với năng lực và hứng
thú của bản thân; xây dựng được kế hoạch cho tương lai nhằm thích ứng với
những đổi thay của đất nước trong bối cảnh toàn cầu hoá và cuộc cách mạng
công nghiệp phát triển không ngừng .
1.2.2. Đặc điểm chung của hoạt động trải nghiệm ở trường phổ thông
+ Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục được tổ chức ngoài giờ
học các môn văn hóa. Đây là hoạt động có mối quan hệ hỗ trợ, bổ sung, cho các
hoạt động dạy học ở trên lớp.
+ Hoạt động trải nghiệm là hoạt động được tổ chức dưới sự định hướng
của nhà giáo dục với những mục tiêu cụ thể. Qua đó hình thành những phẩm
chất chủ yếu, những năng lực chung của người học đáp ứng yêu cầu đổi mới
giáo dục và mục tiêu giáo dục phổ thông.
+ Thông qua các hoạt động gắn với thực tiễn cuộc sống, những việc làm
cụ thể mang tính trải nghiệm gắn liền với các nội dung học tập trên lớp, học

làm việc có kế hoạch, có trách nhiệm. Đặc biệt, ở giai đoạn này, mỗi học sinh
cũng bắt đầu xác định được năng lực, sở trường, và chuẩn bị một số năng lực cơ
bản cho người lao động tương lai và người công dân có trách nhiệm[20].
- Ở giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp, bên cạnh việc tiếp tục
phát triển thành tựu của giai đoạn trước, chương trình hoạt động trải nghiệm
nhằm phát triển các phẩm chất và năng lực liên quan đến người lao động; phát
triển năng lực sở trường, hứng thú của cá nhân trong lĩnh vực nào đó, năng lực
đánh giá nhu cầu xã hội và yêu cầu của thị trường lao động…, từ đó có thể định
hướng lựa chọn nghề phù hợp với bản thân [20].
1.3 Hoạt động trải nghiệm trong dạy học vật lý ở trường phổ thông
1.3.1 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm trong dạy học vật lý ở trường phổ thông
Hoạt động trải nghiệm trong dạy học đối với các môn học khác nhau là
khác nhau. Trong dạy học vật lý, nội dung kiến thức là các hiện tượng tự nhiên
xã hội, quy luật tự nhiên. Đó là các hiện thực mang tính chất quy luật của đời
sống mà con người ta trực tiếp hay gián tiếp chứng kiến. Nhiệm vụ của vật lý là

12


phải giúp người học hiểu được các quy luật tự nhiên, giải thích và làm sáng tỏ
nó bằng các lập luận, dẫn chứng sắc bén.
Các định luật vật lý được hình thành phần lớn thông qua thí nghiệm còn
một số được giải thích bằng các thuyết và được thực tế kiểm nghiệm là đúng.
Vật lý là cơ sở của nhiều ngành khoa học. Kiến thức vật lý được ứng
dụng để chế tạo máy móc, thiết bị, sản phẩm đa dạng có thể bắt gặp ở bất cứ
đâu trong đời sống.
Trong dạy học vật lý, việc vận dụng kiến thức nhằm 2 mục đích:
+ Thứ nhất là: Vận dụng kiến thức vật lý để giải thích các hiện tượng
thực tế của đời sống, giải thích cấu tạo và nguyên lí hoạt động của một máy
móc, thiết bị, dây truyền sản xuất, quá trình hoạt động của một nhà máy.

+ Kĩ năng giải quyết các tình huống thực tiễn gắn với môn vật lý, kĩ năng
giải thích các hiện tượng, nhận biết các hiện tượng.
+ Kĩ năng làm thí nghiệm, kĩ năng xử lí số liệu và dự đoán các hiện tượng.
+ Kĩ năng vận dụng các kiến thức vật lý phục vụ đời sống của con người
hoặc trong những tình huống cấp bách.
- Hình thành và phát triển năng lực của bản thân: Hoạt động trải nghiệm
thúc đẩy việc hình thành ở người học những năng lực sau:
+ Năng lực hoạt động và tổ chức hoạt động.
+ Năng lực giải quyết vấn đề.
+ Năng lực tổ chức và quản lý cuộc sống.
+ Năng lực tự nhận thức và tích cực hóa bản thân.
+ Năng lực định hướng nghề nghiệp.
+ Năng lực khám phá và sáng tạo.
Những mục tiêu trên theo chúng tôi là sự cụ thể hóa các mục tiêu cốt lõi
của chương trình giáo dục mới. Đó là xây dựng một hình mẫu của người học
sinh có sự phát triển về thể chất và tinh thần một cách hài hòa, các em trở thành
những người học chủ động, tích cực, tự tin, có ý thức lựa chọn nghề nghiệp
tương lai và khát vọng học tập suốt đời. Bên cạnh đó là sự hình thành những
phẩm chất tốt đẹp, những năng lực cần thiết, của người công dân có trách

14


nhiệm với đất nước, người lao động cần cù sáng tạo, đáp ứng yêu cầu công
nghiệp hóa, hiện đại hóa và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ tổ quốc trong thời đại
mới. Hoạt động trải nghiệm cần được nhà giáo dục xây dựng một cách bài bản,
có chiều sâu phát huy tối đa sự sáng tạo của người học và khả năng vận dụng
kiến thức vào thực tế cuộc sống.
1.3.3. Nội dung trải nghiệm trong dạy học vật lý ở trường phổ thông
Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Vật lý có thể thực hiện với các nội

Ngoại khóa là một tên gọi khái quát của hoạt động giáo dục bao hàm nhiều
hoạt động giáo dục trong đó có thể kể đến các hoạt động như: Hoạt động tham quan
dã ngoại, câu lạc bộ, diễn đàn, tổ chức trò chơi, sân khấu hóa, hội thi….
a) Hoạt động tham quan dã ngoại
Tham quan dã ngoại là hình thức sinh hoạt tập thể trong đó người học
được tham quan thực tế tại các địa điểm gắn liền với môn học.
Đối với các môn khoa học xã hội đó có thể là một địa danh gắn liền với
một sự kiện lịch sử, viện bảo tàng, một vùng địa lí có khí hậu đặc biệt hay một
nhận vật trong các tác phẩm văn học…..qua đó người học cảm nhận được chân
thực về đất nước,con người qua đó hiểu biết sâu sắc hơn về lịch sử đất nước,
con người thúc đầy tình yêu quê hương đất nước.
Đối với các môn khoa học tự nhiên nói chung và môn vật lý nói riêng,
hoạt động tham quan dã ngoại có thể là hoạt động tham quan một nhà máy, xí
nghiệp có ứng dụng kiến thức môn học như nhà máy thủy điện, nhà máy sản
xuất hóa chất, phân bón hay một mô hình sản xuất, một trang trại chăn nuôi có
áp dụng tiến bộ của khoa học kĩ thuật….thông qua hoạt động này giúp người
học hiểu được sâu sắc hơn ứng dụng thực tế của kiến thức đã học trong nhà
trường, hiểu được cấu tạo, nguyên lí hoạt động của một nhà máy, một dây
truyền sản xuất …qua đó thúc đẩy niềm đam mê khoa học.
Chương “Dòng điện trong các môi trường” có nhiều ứng dụng thực tế.
Khi dạy chương này, người dạy có thể cho học sinh tiến hành trải nghiệm các
nhà máy xí nghiệp, cơ sở sản xuất có nhiều ứng dụng kiến thức của chương

16