BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP. HỒ CHÍ MINH

ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP

KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT
METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI THÀNH
PHỐ HỒ CHÍ MINH

Ngành:

KỸ THUẬT MÔI TRƯỜNG

Chuyên ngành: KỸ THUẬT MÔI TRƯỜNG

Giảng viên hướng dẫn

: PGS.TS Thái Văn Nam

Sinh viên thực hiện

: Nguyễn Thị Tố Uyên

MSSV: 1311090730

Lớp: 13DMT03

TP. Hồ Chí Minh, 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO


Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong đồ án này là trung thực và
chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào.
Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện đồ án này đã được cảm ơn và các thông tin
trích dẫn trong đồ án đã được chỉ rõ nguồn gốc rõ ràng và được phép công bố.

Tp.HCM, ngày….tháng….năm 2017
Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Tố Uyên


LỜI CẢM ƠN
Với lòng biết ơn sâu sắc của mình, em xin cảm ơn thầy PGS.TS.Thái Văn Nam
đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành
đồ án.
Em xin cảm ơn các thầy cô trong tổ bộ môn, các thầy cô giảng dạy tại trường đã
giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài em luôn nhận được sự động viên
của bạn bè, đồng nghiệp và người thân trong gia đình. Em xin chân thành cảm ơn!

Tp.HCM, tháng 6 - 2017
Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Tố Uyên

i


MỤC LỤC

i


1.7.3. Phương pháp đo quang ...................................................................................... 32
1.7.4. Phương pháp sử dụng KIT thử .......................................................................... 34
1.8. Các nghiên cứu liên quan ......................................................................................... 35
1.8.1. Ngoài nước ........................................................................................................ 35
1.8.2. Trong nước ........................................................................................................ 39
CHƯƠNG 2. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................................... 42
2.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu ............................................................................ 42
2.2. Phương tiện nghiên cứu ........................................................................................... 44
2.2.1. Thiết bị - dụng cụ .............................................................................................. 44
2.2.2. Hóa chất sử dụng ............................................................................................... 44
2.3. Phương pháp nghiên cứu ......................................................................................... 45
2.3.1. Phương pháp khảo sát, lấy mẫu ........................................................................ 45
2.3.2. Phương pháp phân tích ...................................................................................... 47
2.3.3. Phương pháp so sánh ......................................................................................... 48
2.4. Bố trí thí nghiệm ...................................................................................................... 48
2.4.1. Chuẩn bị hóa chất và mẫu thử ........................................................................... 48
2.4.2. Thí nghiệm 1: Chuẩn bị đường chuẩn ............................................................... 49
2.4.3. Thí nghiệm 2: Xây dựng thang đo xác định hàm lượng methanol trong rượu . 50
2.4.4. Thí nghiệm 3: Khảo sát khả năng phát hiện Methanol, sử dụng các chất màu
thực vật ........................................................................................................................... 51
2.4.5. Thí nghiệm 4: Xác định hàm lượng Methanol trong mẫu rượu ........................ 54
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN .......................................... 56
3.1. Khảo sát tình hình sản xuất và phân phối rượu trắng trên địa bàn Tp.HCM ........... 56
3.2. Xây dựng đường chuẩn xác định hàm lượng methanol trong rượu ......................... 61
3.3. Xây dựng thang đo xác định hàm lượng methanol trong rượu ................................ 63
3.3.1. Phương pháp 1: Sử dụng acid chromotropic ..................................................... 63
3.3.2. Phương pháp 2: Sử dụng KIT thử methanol ..................................................... 65

iv


DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1: Thành phần hóa học một số nguyên liệu chứa tinh bột ........................................ 11
Bảng 1.2: Quy định các chỉ tiêu hóa học trong rượu trắng theo TCVN 7043-2013 ............. 28
Bảng 1.3: Thể tích dung dịch tiêu chuẩn methanol .............................................................. 33
Bảng 2.1: Các mẫu rượu trắng khảo sát…………………………........................................45
Bảng 2.2: Thể tích dung dịch tiêu chuẩn methanol .............................................................. 49
Bảng 2.3: Thể tích dung dịch tiêu chuẩn methanol xác định thang đo ................................. 50
Bảng 2.4: Thể tích dung dịch tiêu chuẩn methanol .............................................................. 52
Bảng 3.1: Tên một số loại rượu và mức độ phổ biến trên thị trường hiện nay.....................58
Bảng 3.2: Kết quả đo độ hấp thụ của dãy chuẩn methanol ................................................... 62
Bảng 3.3: Kết quả đo độ hấp thụ của thang đo methanol ..................................................... 64
Bảng 3.4: Hàm lượng methanol của 30 mẫu rượu trắng ....................................................... 72

v


DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1: Gạo nếp cái hoa vàng .............................................................................................. 8
Hình 1.2: Thành phần chính của củ sắn tươi ........................................................................ 10
Hình 1.3: Sơ đồ quy trình nấu rượu gạo truyền thống .......................................................... 12
Hình 1.4: Quá trình chuyển hóa ethanol trong cơ thể ........................................................... 22
Hình 1.5: Quá trình phân hủy amino acid thành carboxylic acid ......................................... 23
Hình 1.6: Este của acid thơm trong rượu chưng cất ............................................................. 24
Hình 1.7: Sự phân giải pectin bởi PME tạo sản phẩm phụ methanol ................................... 25
Hình 1.8: Quá trình chuyển hóa methanol trong cơ thể ........................................................ 25
Hình 1.9: Hệ thống sắc ký khí .............................................................................................. 31
Hình 1.10: Bộ KIT thử methanol trong rượu ........................................................................ 35

1.

Đặt vấn đề
Những năm gần đây, tốc độ gia tăng dân số tại Việt Nam (VN) liên tục phát triển,

kéo theo đó cũng đã mở ra một thị trường “béo bở” cho ngành công nghiệp rượu bia –
nước giải khát.
Cùng với sự phát triển của khoa học, các loại rượu trắng đã được nghiên cứu cải
tiến về mặt khoa học cũng như kỹ thuật sản xuất. Rượu hiện tại được sản xuất với quy
mô công nghiệp và tiêu thụ ở hầu hết các quốc gia trên thế giới. Rượu trắng của VN ta
cũng rất đa dạng và phong phú, gắn liền với các vùng miền, địa phương như rượu Bàu
Đá – Bình Định, rượu Cần - Tây Nguyên, rượu Gò Đen - Long An, rượu Làng Vân Bắc Giang, rượu Mẫu Sơn – Lạng Sơn, rượu Phú Lễ - Bến Tre, rượu Xuân Thạnh Trà Vinh... Các loại rượu này đều xứng với cái tên “mỹ tửu” nức danh đất Việt, được
nhiều người trong nước và cả khách nước ngoài ưa chuộng. Để có được một bình rượu
ngon, chất lượng cần phụ thuộc rất nhiều vào quá trình chưng cất, nguyên vật liệu,
men giống,… Các loại rượu trắng ở nước ta hiện nay đa số đều được sản xuất thủ công
với qui mô nhỏ, vì thế dẩn đến chất lượng rượu không ổn định, năng suất thấp. Hầu hết
các loại rượu đều không đạt được các chỉ tiêu chất lượng của nhà nước đưa ra, đặc biệt
là các chỉ tiêu lý hoá và vi sinh, gây ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến sức khoẻ
người tiêu dùng.
Những năm gần đây thị trường rượu tại VN liên tục bị ảnh hưởng bởi vấn nạn
rượu giả, rượu kém chất lượng, được dùng men Trung Quốc để nấu, hoặc pha cồn
công nghiệp có hàm lượng Methanol, Aldehyde cao, đây là những chất có tác động rất
mạnh đến tế bào thần kinh có thể nhanh chóng gây tụt huyết áp, choáng váng, nôn
mửa, mờ mắt... dẫn đến tử vong. Cuộc đấu tranh chống rượu giả, rượu độc gây khó
khăn không chỉ đối với người tiêu dùng mà cả doanh nghiệp lẫn các cơ quan chức
năng.
2.

Tính cấp thiết


do ngộ độc rượu chứa cồn methanol. Ngoài ra, chỉ trong vòng 14 ngày (26/2 – 11/3)
Sở Y Tế Hà Nội đã ghi nhận tổng số 21 bệnh nhân ngộ độc rượu methanol thuộc 6
quận, huyện của Hà Nội. Theo thống kê của Trung tâm Chống độc - Bệnh viện Bạch
Mai, từ đầu năm 2017 đến nay, tổng số bệnh nhân được chẩn đoán xác định bị ngộ độc
2


KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI TP.HCM

rượu Methanol là 34 người, trong đó có 9 ca tử vong, 15 ca tổn thương não, 12 ca
giảm thị lực, trong đó 1 ca mất thị lực hoàn toàn, các nạn nhân chủ yếu là nam giới,
tuổi từ 20 đến 60.
Tp.HCM là một trong những trung tâm kinh tế - văn hóa – giáo dục lớn nhất
nước ta, còn là trung tâm công nghiệp vùng Đông Nam Bộ, có nhiều ngành sản xuất
phát triển mạnh và vị trí địa lý thuận lợi cho việc lưu thông hàng hóa vì thế đây là khu
vực tập trung rất đông dân cư, điều đó dẩn đến các nhu cầu về ăn uống đặc biệt là uống
rượu, bia ở đây rất lớn. Hiện nay, tại Tp.HCM có vô số các hàng, quán nhậu, đặc biệt
là các quán nhậu vỉa hè. Đặc biệt là hai bên đường Hoàng Sa, Trường Sa chưa đến 5
giờ chiều là hơn chục quán nhậu, cà phê dọn sẵn bàn ghế ra chiếm trọn vỉa hè để đón
khách, trung bình một đêm mỗi quán nhậu ở đây bán được gần trăm két bia, hàng chục
lít rượu. Tuy nhiên, rượu được bán tại đây đa số được chủ quán mua rẻ tại các cơ sở
sản xuất, lò rượu chưa được qua kiểm định và không có giấy chứng nhận của cơ quan
chức năng.
Chính vì thế, việc thực hiện đề tài “Khảo sát, đánh giá hàm lượng độc chất
methanol có trong rượu trắng tại Tp.HCM” là rất cần thiết. Đề tài với mong muốn xây
dựng một phương pháp phân tích Methanol trong rượu một cách nhanh chóng, dễ
dàng, nhằm phát hiện nhanh hàm lượng Methanol trong rượu.
3.

Mục tiêu nghiên cứu

-

Phạm vi nghiên cứu:
 Các mẫu rượu được chọn trong khu vực Tp.HCM
 Nơi phân tích: Phòng thí nghiệm khoa Công Nghệ Sinh Học – Thực Phẩm –
Môi Tường. Trường Đại học Công Nghệ Tp.HCM, 475A Điện Biên Phủ,
Phường 25, Quận Bình Thạnh, Hồ Chí Minh

4


KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI TP.HCM

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Tổng quan về rượu trắng
1.1.1.

Rượu trắng và rượu trắng pha chế

Rượu trắng hay còn gọi là rượu đế, rượu gạo, rượu cuốc lủi,…là rượu được làm
thủ công bằng cách chưng cất từ ngũ cốc lên men, sau khi nguyên liệu đã lên men,
đem cất làm cho cồn và nước bốc hơi, hơi đọng lại thành dịch thể trong một hệ thống
tháp chưng cất, thu được rượu trắng.
Rượu trắng là chất lỏng dễ bay hơi, không màu, có mùi thơm đặc trưng, vị cay
ngọt… Muốn chế được rượu trắng trước hết ta cho đường hóa một khối lượng nhất
định chất bột (gạo, ngô, sắn…) đã nấu chín hoặc sử dụng dung dịch đường saccaroza,
glucoza. Dưới tác dụng của nấm men đường chuyển thành rượu, đem cất ta được rượu
trắng. Rượu trắng có độ cồn cao từ 29-45 độ hoặc cao hơn nữa, ngoài rượu etylic còn
có các chất bay hơi khác với lượng nhỏ. Vì vậy, giá trị dinh dưỡng thấp hơn rượu
vang. Rượu trắng nếu uống ít sẽ có tác dụng kích thích tiêu hóa, tăng sức khỏe nhưng

trung để dễ thu thuế. Việc cấm dân nấu rượu ngày càng được kiểm soát chặt chẽ đi đôi
với đẩy mạnh sản xuất rượu công nghiệp, một số tổ chức thanh tra riêng do người
Pháp trực tiếp chỉ huy đã được thành lập chuyên đi bắt phạt những hộ gia đình nấu
rượu không phép, những đối tượng mà dân Việt thường gọi là "Tây đoan", hay "Tàu
cáo" (một dạng thanh tra thuế).
Một mặt chính phủ bảo hộ đưa ra chính sách ngăn cấm các làng nghề, ngăn cản
người dân tự nấu rượu, mặt khác lại bắt người dân phải tiêu thụ theo định mức các loại
rượu do nhà máy rượu của Chính phủ bảo hộ sản xuất (rượu công ty, còn gọi là rượu
Ty). Tuy vậy rượu Ty vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu của người dân, vì muốn dùng
rượu dân tộc có nồng độ cao, cay và thơm hơn, khắp nơi người ta vẫn lén lút nấu rượu
bằng gạo nếp rồi đem dấu trong những lùm tranh, lùm đế ở xa nhà hoặc khi thấy Tây
đoan, Tàu cáo đến bắt, nghe động thì bê tất cả nồi rượu, bình rượu chạy vội dấu dưới
đồng cỏ hoang dại mọc toàn cây đế (một loài cây giống cỏ năn, cỏ lác, cỏ tranh, hay
lau sậy mọc cao vút đầu), tên gọi rượu đế trong Nam xuất xứ từ đó.
Loại rượu này cũng còn được gọi là rượu lậu do quy trình nấu rượu và tiêu thụ
rượu hầu hết đều là lậu. Năm 1933, do tình trạng buôn và nấu rượu lậu khó kiểm soát,
do nguồn thu từ sản xuất và tiêu thụ rượu góp phần không nhỏ vào ngân sách, đồng
thời, công nghiệp phát triển dẫn đến yêu cầu cồn ngày càng nhiều, rượu sản xuất công
nghiệp không đủ đáp ứng yêu cầu của người dân. Vì thế chính quyền bảo hộ đã để cho
một số làng nghề thủ công có truyền thống lâu đời nấu rượu thủ công ở Việt Nam, như
6


KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI TP.HCM

làng Vân (Bắc Giang),Kim Sơn (Ninh Bình), Xuân Lai (Sóc Sơn), Quan Đình (Từ
Sơn), Đỗ Xá (Hải Dương), Văn Điển (Hà Nội) v.v. tiếp tục sản xuất rượu để bán. Tuy
nhiên, việc sản xuất vẫn phải chịu sự giám sát chặt chẽ của Chính phủ bảo hộ để thu
thuế.
Tại miền Bắc Việt Nam, người dân đã tự đặt tên cho loại rượu mình nấu là rượu

KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI TP.HCM

thấy sự đa dạng và đôi khi, là sự kén chọn hết sức cầu kỳ tại các gia đình nghệ nhân
làm rượu. Gạo nếp dùng nấu rượu phải là gạo nếp thơm, nếp cái hoa vàng, được xát bỏ
lớp vỏ trấu bên ngoài nhưng vẫn còn lớp cám gạo bên trong, còn gọi là gạo nếp lứt.
Gạo nếp sử dụng càng thơm ngon thì chất lượng rượu thành phẩm càng cao. Rượu nấu
bằng các loại gạo tẻ thường mang tính phổ thông, vùng miền nào cũng có thể sản xuất
và tiêu thụ được.

Hình 1.1: Gạo nếp cái hoa vàng
Đối với sản xuất rượu thì thành phần quan trọng nhất là Gluxit lên men được,
gồm tinh bột và một số đường. Gluxit trong tự nhiên được chia làm ba nhóm chính là:
Monosaccarit, Oligosaccarit và Polisaccarit.
Monosaccarit là những gluxit đơn giản không thể thuỷ phân được. Trong đó lại
chia ra : monosaccarit trioza, tetroza, pentoza, và hexoza. Trong thiên nhiên phổ biến
nhất là hexoza và pentoza. Hexoza là gluxit lên men được, dưới tác dụng của nấm men
đa số hexoza sẽ biến thành rượu và CO2. Pentoza thuộc loại gluxit không lên men
được.

8


KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI TP.HCM

Oligosaccarit là những sản phẩm ngưng tụ từ 2 đến 10 gốc monosaccarrit. Trong
thiên nhiên phổ biến nhất là oligo chứa 2 hoặc 3 gốc mono. Trong đó disaccarit dễ
dàng chuyển hoá thành rượu và CO2 dưới tác dụng của hệ zymaza nấm men, còn
trisaccarit chỉ lên men được 1/3.
Polisaccarit là những gluxit chứa từ 10 gốc mono trở lên. Dưới tác dụng của axit,
nhiệt độ hoặc enzym chúng sẽ bị thuỷ phân và tạo thành các phân tử thấp hơn là oligo


lệ vỏ củ phụ thuộc vào giống sắn, độ già và khối lượng củ thường chiếm khoảng 1,5
đến 2%. Vỏ cùi là một lớp tế bào cứng phủ bên ngoài, thành phần chủ yếu là
xenluloza ngoài ra còn có chứa polyphenol, enzim, và linamarin.
Phần thịt củ có chứa nhiều tinh bột, protein và các chất dầu, một ít polyphenol,
độc tố và enzim .
Lõi sắn nằm ở tâm củ dọc suốt chiều dài, thành phần chủ yếu là xenluloza. Lõi
có chức năng dẫn nước và các chất dinh dưỡng giữa cây và củ đồng thời giúp thoát
nước khi phơi hoặc sấy sắn.
Thành phần củ sắn tươi dao động trong giới hạn khá lớn: tinh bột 20 đến 34%,
protein 0,8 đến 1,2%, chất béo 0,3 đến 0,4%, xenluloza 1 đến 3,1%, chất tro 0,54%,
polyphenol 0,1 đến 0,3% và nước 60 đến 74,2%.

Hình 1.2: Thành phần chính của củ sắn tươi
Ngoài ra trong sắn còn chứa một lượng Vitamin và độc tố. Vitamin trong sắn
thuộc nhóm B. Các Vitamin này sẽ bị mất một phần khi chế biến và nhất là khi nấu
trong sản xuất rượu.
Độc tố trong sắn có tên chung là phazéolunatin gồm 2 glucozit Linamarin và
Lotaustralin. Các độc tố này thường tập chung ở vỏ cùi. Bình thường phazéolunatin
không độc nhưng khi bị thuỷ phân thì các glucozit này sẽ giải phóng axit HCN. Sắn
10


KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI TP.HCM

tươi đã thái lát và phơi khô sẽ giảm đáng kể hàm lượng glucozit gây độc kể trên.
Đặc biệt trong sản xuất rượu, khi nấu ở nhiệt độ cao đã pha loãng nước nên với hàm
lượng ít chưa ảnh hưởng đến nấm men. Hơn nữa các muối xyanat khi chưng cất
không bay hơi nên bị loại cùng bã rượu, điều này là rất có lợi trong sản xuất. Do đó
trong sản xuất rượu nguyên liệu tinh bột sắn dùng chủ yếu là sắn lát khô hoặc sắn

Đá

11,5

12,5

13

69,2

41

68,4

72,6

1,75

7,3

5,3

8,3

7,2

Chất tro

1,79


2

1.3.

Quy trình nấu rượu

1.3.1.

Quy trình sản xuất rượu gạo truyền thống

11


KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI TP.HCM

Hình 1.3: Sơ đồ quy trình nấu rượu gạo truyền thống
Gạo được ngâm nhằm rửa sạch chất bẩn bám bên ngoài, đồng thời làm cho hạt
gạo mềm, trương nở giúp dễ dàng cho quá trình nấu. Sau khi để ráo, gạo được cho vào
nồi, thêm nước và nấu chín. Lượng nước cho vào được tính toán sao cho cơm sau khi
nấu không quá nhão cũng không bị sống. Tỉ lệ gạo nước khoảng 1:1 theo thể tích. Mục
đích của việc làm chín hạt gạo nhằm hồ hóa tinh bột gạo giúp cho vi sinh vật dễ sử
dụng tinh bột này để lên men rượu.
Cơm sau khi nấu chín được trãi đều trên một bề mặt phẳng để làm nguội xuống
nhiệt độ thích hợp cho việc trộn bánh men rượu. Nhiệt độ cơm cao sẽ làm bánh men
rất khó hoạt động.

12


KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI TP.HCM

13


KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG ĐỘC CHẤT METHANOL TRONG RƯỢU TRẮNG TẠI TP.HCM

rất nhạt do độ cồn thấp, nhiều nước và đục như màu nước vo gạo, sẽ được sử dụng
làm dấm hay nước bỗng rượu, một loại gia vị dùng để nấu canh chua như canh cá,
canh hến, canh riêu, hoặc một số món lẩu.
Hèm rượu (có nơi gọi là bỗng rượu hay bã rượu) là sản phẩm còn lại của nguyên
liệu sau khi đã chưng cất, có thể sử dụng chăn nuôi và là một thức ăn gia súc, nhất là
cho lợn ăn rất tốt. Các gia đình nấu rượu thường kiêm chăn nuôi gia súc để cải thiện
thu nhập
1.3.2.

Quy trình sản xuất rượu công nghiệp

Đây là dạng rượu vodka, được pha chế từ cồn thực phẩm (cồn etylic) và nước
tinh khiết. Nguyên liệu sản xuất cồn thực phẩm có thể là gạo, ngô, sắn, rỉ đường...,
được lên men sau đó qua hệ thống tháp chưng cất
Cụ thể các công đoạn sản xuất được tiến hành như sau:
Chuẩn bị nguyên liệu.
Nghiền nguyên liệu mục đích nhằm phá vỡ cấu trúc màng tế bào thực vật để giải
phóng các hạt tinh bột khỏi các mô. Hiện nay ở nước ta thường dùng các loại máy
nghiền búa. Với sắn khô khi nấu ở áp suất thường thì nghiền càng mịn càng tốt.
Nấu nguyên liệu.
Mục đích chủ yếu của việc nấu nguyên liệu là phá vỡ màng tế bào của tinh bột để
biến chúng thành dạng hoà tan trong dung dịch. Quá trình nấu rất quan trọng trong sản
xuất cồn Etylic, các quá trình kỹ thuật tiếp theo tốt hay xấu phụ thuộc rất nhiều vào kết
quả nấu nguyên liệu. Quá trình nấu nguyên liệu có thể thực hiện gián đoạn, bán liên
tục hoặc liên tục: